گزینش اجتهادی از توسعه غربی

در بررسی ابعاد الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت و تفاوت آن با توسعه غربی با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به گفت‌وگو نشستیم که اکنون گزارشی از آن از نظرتان می‌گذرد. کتاب‌های «جریان‌‌شناسی ضدفرهنگ‌‌ها»، «جریان‌شناسی فکری ایران معاصر»، «گفتمان مصلحت در پرتو شریعت و حکومت»، «گستره شریعت»، «کلام جدید»، «قلمرو دین»، «جریان‌هاى فکرى ایران معاصر»، «جامعه‌ ‌علوی در نهج‌البلاغه»، «آسیب‏شناسى جامعه دینى»، «انتظار بشر از دین» و «اخلاق قرآن» از مهم‌ترین آثار این محقق است.

گفتمان پیشرفت و توسعه غربی با ظهور عقلانیت روشنگری در غرب مطرح شد، آیا اساس این مفهوم با تعالیم و اهداف دینی ما همخوانی و سازگاری دارد؟

الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت که از آن سخن گفته می‌شود، ماهیتا با مدل توسعه غربی تفاوت دارد، اصطلاح «پیشرفت» را که رهبر معظم انقلاب به عمد به جای تعبیر توسعه به کار بردند به این خاطر است که پیشرفت اسلامی اولا جامع‌نگر است، یعنی مبتنی بر پیشرفت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... است و همه ابعاد پیشرفت را در بر دارد و همچنین مبتنی بر منابع اسلامی است که عبارت از عقل، کتاب و سنت و در راستای تکامل انسانی است، یعنی دقیقا مبانی پیشرفت اسلامی عبارت است از پیوند دین و دنیا، پیوند دنیا و آخرت، ملکوت‌گرایی، جامعیت معرفت‌شناختی که عبارت است از حجیت عقل، قرآن، سنت و خداگرایی (توحید) که در راس همه مبانی است.

اینها مبانی پیشرفت اسلامی- ایرانی است که طبیعتا پیشرفت اسلامی با این مبانی توسط یک مدل عقلانیت خاصی که از آن تعبیر به عقلانیت اسلامی می‌کنند تحقق پیدا می‌کند. اهداف آن هم کمال آدمی است، یعنی توسعه اسلامی می‌خواهد به گونه‌ای دنیای آدمیان را آباد کند که منشأ آبادانی آخرت آنها هم باشد، اما وقتی توسعه غربی مورد تحلیل قرار می‌گیرد مشخص می‌شود که مبانی توسعه غربی عبارت است از نسبی‌گرایی، مادی‌گرایی، انسان‌گرایی، سکولاریسم و جدایی دین از نیازهای دنیوی. توسعه غربی گزینشگر است نه جامع‌نگر، زاییده عقلانیت معیشت‌محور لذت‌گراست و اصلا کاری به آخرت انسان ندارد، لذا آبادانی آخرت و سعادت و کمال انسان را هم مدنظر نمی‌گیرد، در این نگرش انسان تنها می‌خواهد در دنیا راحت باشد، لذا راحتی این دنیا ولو از طریق گناه، معصیت، استعمار، استحمار و استکبار هم اگر باشد برایش اشکالی ندارد. توسعه غربی اقتضاء می‌کند که آمریکا وارد خاورمیانه، افغانستان و عراق شود و این همه جنایت انجام دهد، اصولا لازمه توسعه غربی این نوع جنایت‌ها و خیانت‌هاست، اما پیشرفت اسلامی به هیچ وجه به دنبال این مقوله‌ها نیست. پس بنابراین ماهیتا پیشرفت اسلامی با توسعه غربی تفاوت دارد، چون مبانی و مدل عقلانیت و کارکرد و هدف آنها متفاوت است.

توسعه به معنای غربی آن، از زمانی مطرح شد که تفکر مدرنیته در برابر سنت قـرار گرفـت و قد علم کرد. به عبارت دیگر توسعه با عصر مدرنیسم و مدرنیته پیوند خورده است و حاصل این عصر و دوره زمانی است؛ ذیل چنین نگاهی است که غربیان دوره سنتی را که نماد اصلی آن قرون وسطی اسـت، وجه مقابل توسعه و عصر انحطاط تلقی می‌کنند و بر این بـاور پـای مـی‌فشارند کـه از رنسـانس، هنگامه توسعه آغاز می‌شود و مرحله جدیدی از زندگی بشر ذیل عنوان عمومی عصر مدرنیسم سـر بـرمی‌آورد و شکل می‌گیرد. عصری که به وضوح دارای تفاوت‌های قابل توجهی با عصـر پیشین در ابعـاد مختلف است.

هیچ کدام از اینها نمی‌تواند مورد استفاده ما قرار گیرد، نقدهایی که بر جریان‌های مختلف غربی انجام می‌شود با مبانی خاصی است که به درد ما نمی‌خورد، یعنی در واقع از دریچه ذهنی، رویکرد، زاویه و مدل عقلانیت خودشان به نقد مکاتب دیگر می‌پردازند. نقد سوسیالیسم بر لیبرالیسم یا نقد لیبرالیسم بر سوسیالیسم برای ما اهمیت و فایده‌ای ندارد، در واقع ما از زوایه عقلانیت اسلامی به این مسائل نگاه می‌کنیم و چون با مدل عقلانیت ما تفاوت دارد نقدهای ما هم با نقدهای آنها کاملا تفاوت دارد؛ کاملا از حیث مبانی از آنها متمایز هستیم.

در مورد این موضوع هم جریان‌های مختلفی وجود دارد؛ رویکرد نخست متعلق به افرادی نظیر مرحوم دکتر سید‌احمد فردید است. این رویکرد معتقد است که غرب یک کل یکپارچه است و توسعه و همـه لوازم آن در کنار هم معنی می‌یابد و به هیچ عنوان نمی‌توان آن را به عناصر مختلف تجزیه کرد. بنابراین یا باید کل اندیشه غربی را پذیرفت و به آن گردن نهاد یا بایـد کل آن را رد و از آن عبـور کـرد. در نتیجـه از آنجا کـه اندیشه غربی با مبانی اسلام ناسازگار است، باید این اندیشه را به طور کامل بـه کنـاری نهـاد و سـراغش را نگرفت.

گرایش دیگر نیز متعلق به برخی از روشنفکران است که بر پذیرش کلیت و تمامیت تفکر غربی پـای می‌فشردند. به عنوان نمونه می‌توان به افرادی مثل «تقی‌زاده» اشاره کرد که معتقد بود از موی سر تا ناخن پا باید غربی شد، اما نگاه‌های موشکافانه‌تر و ژرف‌کاوانه‌تر، از ما می‌خواهند که هیچ یک از دو رویکرد را نپـذیریم و راه به مسیری دیگر برویم. ذیل چنین رویکردی لازم است تا اندیشه غربی را تجزیه کرد و به بحث تحلیلی در اجزای آن پرداخت. در پرتو چنین مطالعه‌ای است که می‌توان گفـت بخـش‌هایی از توسـعه غـرب بـا بخش‌هایی از اسلام شیعه دارای هماهنگی‌هایی مشخص است؛ هر چند در بخش‌هایی مهم نیـز تعارضاتی جدی دیده می‌شود. چنین نگاهی به ما مجال رویکرد به تفکیکی مهم را در عرصه توسعه غربـی می‌دهـد.

با توجه به رویکرد فوق باید گفت که فلسفه مدرن غرب برمبنای عقلانیـت جـزءنگرانـه و حسابگر آماری و تجربه‌پذیر شکل گرفته و به همین دلیل، این فلسفه و عقلانیت نسبت به عالم ملکوت، بی‌دغدغه است. در نتیجه این عقلانیت و فلسفه قطعاً با اسلام ناسازگار است؛ زیرا این عقلانیت بـه تعبیـر آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی توسعه تکاثری را به دنبال می‌آورد.

در برابر توسعه تکاثری غربی، توسعه کوثری وجـود دارد که رأی اسلام ناب و شیعی است و در آن از اشکالات توسعه غربی خبری نیسـت. توسـعه کـوثری تاکنون به دلیل وجود دیدگاه‌های انحرافی و صوفیانه در جامعه اسلامی حاکم نشده اسـت و به توفیقی نهایی دست نیافته است. در اسلام شیعی اثنی‌عشری مولفه‌هایی داریم که می‌تواند در ایجاد توسعه کوثری کمک بسیاری کنـد؛ یکی از مولفه‌ها، عنصر عقل در نصوص دینی ما است. لازم است که در ایـن خصـوص کـاری اساسـی و مطالعاتی سترگ و جدی صورت گیرد. متاسفانه بسیاری از متفکران جامعه ما، امروزه بر این گمان‌ هستند که عقل مورد اشـاره در نصـوص دینی مشترک لفظی است و به عقل نظری و عملی تقسیم می‌شود. این رویکرد صحیح نیست و عقل تنها یک معنا دارد؛ هر چند که دارای مراتب است.

به عبارت بهتر از مراتبی که کارش فهم و درک اسـت تـا آنجایی کـه یکـی از بزرگـان می‌فرمایند «العقل مـا عبـد بـه الرحمن واکتسب به الجنان» همگی ذیل عنوان عقل جای می‌گیرند. به این ترتیب می‌توان گفت که عقـل منبع و ابزاری ادراکی است که حاصل آن تعبد است. همچنین از نصوص دینی این‌گونه برداشت می‌شود که عقلانیـت اسـلامی، عقلانیتـی نیسـت کـه فقـط جنبه ادراکی داشته باشد؛ بلکه عنصری است که انسان را در برابر نفس اماره و شیطانی محافظت می‌کند. به همین دلیل گفته می‌شود که جاهل گناهکار است و عامـل بـه دسـتورهای الهـی، عاقـل خطاب می‌شود.

دومین مولفه مهم در ایجاد توسعه کوثری، حکمت است. درخصوص دینی بر حکمت تاکیدی فراوان شده است. به ‌گونه‌ای که در بعضی روایات، حکمت را مترادف فلسفه ذکر کرده‌انـد. حکمـت فقط یک فلسفه نظری نیست، بلکه دارای دستاوردهای نظری و عملی مشخصی اسـت کـه بایـد آنها را زائیده عقل دانست. به این ترتیب بر ماست که با تلاش خود حکمت مقولات گونـاگون ماننـد سیاسـت، اقتصاد، رسانه و هنر را براساس مبانی دینی و عقلانیت عرضی و طولی تبیین کنیم.

مولفه آخری که می‌تواند در مسیر ایجاد توسعه کوثری به ما کمک بسیار نماید، میراث گذشـته ما در نظام‌های معرفتی است، میراثی که از دل تلاش‌های حکما و علمای اسلامی شکل گرفته است و بـه ما رسـیده اسـت. بازشناسی شخصـیت‌هایی ماننـد فـارابی، ابـوعلی سـینا، خواجـه‌نصـیر، ابوریحان بیرونی، شیخ بهایی و... که جایگاهی اساسی و مهم باید داشته باشد؛ در چنین مطالعـاتی بـویژه، باید پیگیر این نکته بود که این بزرگان چگونه در پی ارائه یک نظام جامع نظری و عملی بودند.

سید‌ حسین امامی
جام‌جم