بازتاب واقعه در قاب تلویزیون

البته مناسبت‌های ملی و مذهبی ما به دلیل حجم بالایی که در تقویم سالانه دارد موجب شده تا تقریبا در هر ماه، مخاطب شاهد تعدادی از این ویژه‌برنامه‌ها باشد. اما در این میان 2 ماه رمضان و محرم به واسطه عقبه فرهنگی ـ سنتی و حضور آیینی و اعتقادی که در جامعه و نزد مردم دارد، گستره بیشتری از برنامه‌های تلویزیونی را به خود اختصاص داده و حتی لحن و شمایل ظاهری برنامه‌های تلویزیون را تغییر داده و حس و حال دیگری به آن می‌بخشد. مثلا لحن و شیوه گویندگی مجریان و رنگ لباس آنها یا نوع دکورسازی و رنگ‌آمیزی برنامه‌ها بویژه در ماه محرم تغییر کرده و با فضای عمومی جامعه و مقتضیات این ماه هماهنگ می‌شود. جالب این‌که بسیاری از برنامه‌های روتین تلویزیون به احترام این ماه و سوگواری‌های آن متوقف شده یا قبل از شروع این ماه به پایان می‌رسد.

اگر بخواهیم با رویکردی گونه‌شناسی به ویژه برنامه‌های تلویزیون نگاه کنیم، باید آن را به 3 گروه عمده برنامه‌های نمایشی، برنامه‌های غیرنمایشی یا ترکیبی و برنامه‌های آیینی ـ سوگواری تقسیم‌بندی کرد. برنامه‌های نمایشی که عمده آن پخش سریال محرمی است، قصه‌هایی را روایت می‌کند که محرم و مناسبات آن مثل عزاداری به عنوان مولفه اصلی داستان برجسته می‌شود یا برخی مفاهیم، انگاره‌ها و پیام‌های اخلاقی مرتبط با کربلا و عاشورا در بستر یک درام به تصویر کشیده می‌شود. شاید موفق‌ترین و خاطره‌انگیزترین سریال مناسبتی محرم «شب دهم» حسن فتحی باشد که به نوعی فتح باب ساخت سریال‌های محرمی شد. در این سریال علاوه بر ارتباط نمادین مضمون قصه با فلسفه عاشورا مراسم عزاداری و بویژه تعزیه به عنوان یک نمایش و هنر مذهبی به شکل دراماتیکی مورد استفاده قرار گرفت. امسال نیز مجموعه «خون‌بها» در همین راستا در حال پخش است. مناسبت‌های مذهبی نه فقط در مضامین و درونمایه سریال‌ها که حتی در شیوه پخش و فرآیند زمانی آنها نیز تاثیر می‌گذارد. مثلا سریال‌های ماه رمضانی معمولا 30 قسمتی و سریال‌های ماه محرم نیز غالبا 10 قسمتی هستند. در بخش نمایشی شاهد پخش فیلم‌های سینمایی که با محوریت کربلا ساخته شده‌اند هستیم که نمایش فیلم روز واقعه در سال‌های اخیر سهم بیشتری داشته است. در این بخش البته شاهد نمایش تله‌فیلم‌هایی نیز هستیم که با مضمونی عاشورایی تولید شده‌اند. در بخش ترکیبی و غیرنمایشی نیز انواع میزگردها و برنامه‌های گفت‌وگومحور را شاهد هستیم که به تجزیه و تحلیل نهضت حسینی و فلسفه قیام امام حسین(ع) می‌پردازند. این برنامه‌های کلامی به 2 شکل ساخته می‌شوند؛ یا در خود صدا و سیما و استودیو‌ها تولید شده یا به صورت پخش سخنرانی‌های خطیبان معروف در مساجد تامین می‌گردد. نمایش برخی مستندهای مربوط به آیین محرم را هم می‌توان در همین راستا تقسیم‌بندی کرد. یکی از برنامه‌های خوبی که در سال‌های پیش در این ارتباط پخش می‌شود برنامه‌ای درباره برگزاری آیین تعزیه در نقاط مختلف ایران بود که توسط دکتر جابر عناصری محقق و پژوهشگر تعزیه مورد تفسیر قرار می‌گرفت. نوع سوم از ویژه‌برنامه‌های تلویزیون در ماه محرم که اتفاقا بیشترین حجم برنامه‌ها را نیز به خود اختصاص می‌دهد پخش انواع عزاداری‌ها و نوحه‌خوانی است که در فواصل برنامه‌های ثابت و مناسبتی روی آنتن می‌رود. نشان دادن دستجات عزاداری، سینه‌زنی و زنجیرزنی و مراسم‌های سوگواری از مهم‌ترین اجزای این برنامه‌ها هستند که به نوعی واجد خصوصیتی مستندگونه‌اند. بویژه این‌که برخی از آنها سویه مردم‌شناختی و فرهنگ‌شناسانه نیز دارند و آیین و مناسبات بومی و منطقه‌ای را نسبت با مناسبات ماه محرم به تصویر می‌کشند. جالب این‌که در چند سال اخیر شاهد تولید و پخش برنامه‌هایی هستیم که به آسیب‌شناسی برخی از بدعت‌ها و رفتارهای اجتماعی در عزاداری‌ها می‌پردازند. در واقع تلویزیون می‌خواهد در کنار توجه و تبلیغ ارزش‌های معنوی و اعتقادی این ماه به رسالت آگاهی‌بخشی و اطلاع‌رسانی خود به عنوان یک رسانه عمل کند.

درواقع محرم و مناسبات آن در 3 پرده در تلویزیون منعکس می‌شود و رسانه تلویزیون، محرم را در 3 شمایل نمایشی، ترکیبی و آیینی روایت می‌کند.

سیدرضا صائمی / جام جم