نوشتن فیلمنامه مختارنامه فهم تاریخ می‌خواهد

شیوه نگارش این فیلمنامه تلویزیونی این گونه بوده که متن اولیه‌ای توسط این دو نویسنده نگاشته و سپس در اختیار کارگردان قرار می‌گرفته و کارگردان براساس این دو متن و پس از مطالعه آنها، متن نهایی را نوشته است. بیرانوند متولد سال 1352 در خرم‌آباد و فارغ‌التحصیل رشته‌ کارشناسی خبر از دانشکده‌ خبر تهران است.

او سابقه همکاری دیرینه‌ای با میرباقری دارد. سابقه‌ای که حتی به قبل از معصومیت از دست رفته بازمی‌گردد. او که در فاصله نگارش تا پخش سریال مختارنامه فیلمنامه آثار تاریخی دیگری را نیز نوشته، در این مصاحبه ضمن روایت نحوه همکاری خود با میرباقری، از تجربه‌های جدید خود در زمینه نگارش فیلمنامه‌های تاریخی می‌گوید.

فیلمنامه‌هایی همچون «آخرین دعوت» که به مرحله تولید رسیده و آثار دیگری همچون شماس شامی، حضرت ابوطالب و... که تا زمان انجام این مصاحبه هنوز مقابل دوربین نرفته بود. در این گفت‌وگو او از نحوه آغاز همکاری خود با میرباقری، تجربه‌های نگارش فیلمنامه این سریال، سبک و سیاق خاص میرباقری و... سخن گفته است که در این مرحله از ساخت سریال قطعا می‌تواند به درک بهتر از این اثر کمک کند.

ضمن آن که سریال «معصومیت از دست رفته» دیگر حاصل همکاری بیرانوند با میرباقری نیز این روزها مجددا از شبکه 4 سیما پخش شد که آن اثر نیز حال و هوایی خاص داشت و تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با مختارنامه داشت که در این مصاحبه به آنها نیز پرداخته شده است.

همکاری شما با پروژه مختارنامه چگونه شکل گرفت و چه مقدماتی طی شد تا شما همکاری خود را با این سریال آغاز کنید؟

من از حوزه شعر وارد حوزه سینما شدم. پیش از آن در خرم‌آباد ساکن بودم و در مقطعی شاعر برگزیده هم شدم. غزل می‌گفتم. پس از آن به واسطه آشنایی با مجله فیلم به سینما علاقه‌مند شدم و دوره‌ای هم در سینمای جوان فعالیت کردم و در همان جا فیلمسازی را آغاز کردم. بعدها در رشته «مهندسی اقتصاد» در دانشگاه شیراز تحصیلاتم را آغاز کردم، اما پس از مدتی انصراف دادم و همزمان با قبولی در دانشگاه خبر، چند فیلمنامه نوشتم که در آن دیدار به داوود میرباقری ارائه کردم.

یکی از شانس‌های من این بود که در ابتدای زندگی حرفه‌ای، تنه‌ام به تنه حرفه‌ای‌ها خورد و همین مساله باعث شد تا تلاش کنم با مطالعه و کار بیشتر خودم را در این حرفه بالا بکشم.

پاسخ به این سوال را با ذکر یک مثال آغاز می‌کنم. در حال حاضر من به همراه حسن میرباقری مشغول نوشتن فیلمنامه تاریخی دیگری هستیم. در جایی که شما حضور دارید کتاب‌های متعددی وجود دارد. از میان آنها 10 کتاب شاخص وجود دارد و سایر کتاب‌ها به اندازه کتاب‌های اول ارزش تاریخی ندارد.

در همین کتابخانه نسخه‌ای از «تاریخ طبری» وجود دارد. این اثر حاصل تلاش‌های فردی است که سال‌ها پس از گذشت یک واقعه تصمیم گرفته تا روزنگاری از وقایع تاریخی یک دوره خاص تهیه کند. «تاریخ بیهقی» هم تاریخ غزنویان است ولی در آن می‌توان رگه‌هایی از تاریخ عباسیان پیدا کرد. از تمامی این حرف‌ها می‌خواستم این نتیجه را بگیرم که منابع تاریخی ما بسیار محدود است، اما برای فردی که چارچوب فیلمنامه‌نویسی و قصه را می‌شناسد، همین منابع محدود برای یافتن چارچوب قصه و روایت آن کفایت می‌کند.

بد نیست در همین مورد باز هم مثال دیگری بزنم. در زمان نگارش فیلمنامه معصومیت، به مقطع «طاعون کوفه» رسیدیم. طبق محاسبات ما زمانی که براساس تاریخ طبری شوذب خزانه‌دار می‌توانسته 25 ساله باشد، در کوفه طاعون آمده است. ما به این مساله فکر کردیم که حالا چگونه سرنوشت شوذب را با ماریای نصرانی گره بزنیم؟ در نهایت به این نتیجه رسیدیم که ماریا و همراهانش برای گرفتن آب متبرک به کوفه آمده‌اند که با شوذب مواجه می‌شوند. حالا پرداخت چنین موضوعی بستگی تام و تمام به هنر نویسنده دارد. در معصومیت از دست رفته ما فقط یک خط داستان داشتیم و آن هم این بود که «فردی حدود 40 سال در کوفه مسوولیت خزانه را به عهده داشته است و در این زمان از اوج لذت مادی تا تراژدی خریدن سر علویان را طی کرده است». حالا جنبه‌های دارماتیک و انسانی قصه توسط نویسندگان به سریال اضافه شد.

بله. البته می‌توان این موضوع را بسط و گسترش بیشتری داد و گفت که در داستان‌های او محوریت با آدم‌هایی است که بین خیر و شر معلق مانده‌اند. یعنی یک جور فضای شکسپیری. آدم‌های میرباقری عقلانیت دارند و با محاسبه خیر و شر وجود خود را کسب می‌کنند.

این شخصیت‌ها همیشه چند بعدی هستند و شباهتی به آدم‌های مطلق و تک‌بعدی آثار نمایشی ـ تاریخی 30 سال پیش نیستند.

در دنیای امروز همه مناسبات پیچیده شده و در چنین شرایطی باید این پیچیدگی در داستان‌های ما هم وجود داشته باشد تا مخاطب بتواند خودش را در این آثار ببیند و پیدا کند تا بتواند با کار ارتباط و همذات‌پنداری ایجاد کند.

«آدم‌های محاسبه‌گر» شاخصه ویژه آثار میرباقری است. در آثار او خود آدم‌ها تصمیم می‌گیرند و از مقطعی از داستان خودشان زنده می‌شوند. نسبت به همه چیز شک و تردید می‌کنند و درخصوص مسائل اطراف خود دست به تصمیم‌گیری می‌زنند. این گونه نیست که نویسنده خودش به جای آنها در تمامی این مقاطع تصمیم بگیرد و عمل کند. این ویژگی هم کاملا ویژگی شکسپیرگونه است. شکسپیر هم به جای این که آدم‌های قصه‌اش را در چنبره مطلق خیر و شر خدایی و شیطانی قرار دهد، آمد و این مساله را مطرح کرد که خود ما آدم‌ها هستیم که براساس حب و بغض‌های شخصی خودمان، انگیزه‌های خودمان را بروز می‌دهیم.

در شرایط امروز هم به نظرم شرایط تحلیلی برای هنر نمایش پیش آمده است. این روزها ملت ما به سمت تفکر پیش می‌رود و خودش را می‌شناسد. اینها همه برکات «انقلاب اسلامی» است و در چنین شرایطی هر چقدر غنی‌تر به فرهنگ ایرانی و علوی نزدیک شویم، درهای جدیدی کشف می‌شود که براساس آن مخاطب از موضوع بیشتر لذت می‌برد. می‌توان با عینک تازه‌تری از جنس دغدغه‌های مخاطب به موضوع نگاه کرد. اینجا هنر فردی مانند «داوود میرباقری» دیده می‌شود که با دوری از نگاه مطلق‌گرایی، به آدم‌ها جنبه‌های مختلف خیر و شر می‌دهد. در حوزه سینما نیز این گرایش دیده می‌شود و کارگردان‌هایی همچون: داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی، عباس کیارستمی، سهراب شهید ثالث و... به زنده کردن موضوع‌ها در داخل جامعه پرداختند.

قلم را نمی‌توان با سعی و تلاش به سمت و سوی خاصی برد، اما من همیشه سعی کردم کارم را با نوشتن از روی دست میرباقری آغاز کنم. بعد از سریال امام علی(ع) یکی از منتقدان در مطلبی به تغییر سبک و سیاق دیالوگ‌نویسی در بین فیلمنامه‌نویسان ایرانی اشاره کرد و نوشت «من نمی‌دانم چرا در سریال‌های تاریخی مدتی است همه شیرین حرف می‌زنند». این شیرین حرف زدن متاثر از دیالوگ‌های سریال امام علی(ع) بود.

دیالوگ‌نویسی مقوله عجیب و پیچیده‌ای است. مثل موسیقی است که در عین جدا و مستقل بودن، کار را کامل می‌کند. در واقع دیالوگ موسیقی کار از زبان شخصیت‌هاست. خودش از رنگ دیگری است، اما در نهایت در خدمت کار است.

در معصومیت از دست رفته پایه و اساس دیالوگ‌ها از سوی من و حسن طراحی شد، اما قلم نهایی توسط میرباقری زده شد. این ظرافت قلم زدن نهایی هم فرق یک کار خوب با بد است. یک کارگردان مشهور آمریکایی می‌گوید «سینما یعنی جزئیات». یک سوژه خوب ممکن است به چند کارگردان داده شود. همه آنها آن سوژه را می‌سازند، اما آن که ظرافت‌های بیشتری را رعایت کند، کار به یاد ماندنی‌تری را می‌سازد.

ما برای داوود میرباقری از نگاه خود او کار کردیم، چون او را می‌شناختیم، اما او قلم نهایی را زد. اگر خودش هم این کار را می‌کرد نتیجه همین می‌شد، اما با حضور ما کار سرعت بیشتری پیدا کرد. ما برای انجام این کار هم انگیزه داشتیم. چون جوان بودیم و فرصت خوبی در اختیارمان قرار گرفته بود که تلاش کردیم از این فرصت خوب و درست استفاده کنیم.

برای نگارش آن فیلمنامه زحمت کشیده شده بود، اما نگاه حاکم بر آن نگاه مطلق سیاه و سفید و خطی و از همان نگاه‌های اولیه سریال‌های تاریخی قدیمی بود.

در سریال مختارنامه من و حسن میرباقری هر قسمت از فیلمنامه را به شکل کلی و در دو، سه صفحه می‌نوشتیم. میرباقری بر اساس این متن کار نهایی خود به عنوان نویسنده را انجام می‌داد.

جز در طراحی خطوط اصلی قصه و نگارش قسمت‌های داستان به شکلی کلی، من سهم دیگری در مختار نداشتم. مختار اساسا کار خود داوود میرباقری است.

در مختارنامه من و حسن میرباقری باید هر کدام ورسیون جداگانه‌ای از قصه مختارنامه می‌نوشتیم. هر قسمت هم در دو، سه صفحه و به شکل بسیار کلی نوشته می‌شد. در نهایت این قصه‌ها توسط میرباقری پخته و کامل می‌شد. سهم من در مختار جز طراحی قصه اولیه چندان نبود.

تاریخ اسلام برای همه ما ایرانی‌ها که هم تاریخ خوانده‌ایم و هم پای منبر نشسته‌ایم مساله چندان غریبی نیست. بنابراین با جریان‌های تاریخی از قبیل آل‌امیه، آل‌هاشم و... آشنا هستیم. البته منابع هم در این زمینه چندان زیاد نیست. نمی‌خواهم بگویم «اجتهاد» اما اگر فهم لازم برای برخورد کافی با یک موضوع تاریخی وجود داشته باشد می‌توان در این زمینه کار قابل قبولی انجام داد.

البته قبل از معصومیت از دست رفته، برای سریال سلمان فارسی درخصوص تاریخ ایران مطالعه مفصلی انجام داده بودم. آن زمان از سه، چهار کتابخانه همزمان کتاب می‌بردم و مطالعه می‌کردم. دانشکده خبر، خانه سینما و... مراکزی بود که مشتری دائم آن بودم. به همین دلیل آن زمان به اجتهاد لازم رسیده بودیم و در مورد مختار فقط تورق کردیم. در مقطع انجام فعالیت‌های تحقیقی برای نگارش سریال سلمان فارسی با بسیاری از ریشه‌های تاریخ اسلام آشنا شده بودم. بعد از همه اینها مهم داشتن هنر نوشتن و هنر درام است. می‌توان با داشتن این هنر، یک خط قصه و داستان را گرفت و 40 قسمت داستان نوشت.

در همه جای دنیا وقتی مثلا مجری قصد دارد برنامه‌ای را اجرا کند، می‌گوید این برنامه محصول نگاه فلان شخص است و شبکه پخش‌کننده در قبال آن مسوولیتی ندارد. میرباقری در ساخت سریال مختارنامه با نگاه و زاویه دید خودش وارد میدان شده و سازمان صداوسیما برای او به عنوان فرزند این انقلاب امکاناتی فراهم کرده تا این اثر را تولید کند. مختارنامه در واقع روایت زندگی شخصیتی تاریخی از نگاه این فرد است. باید مخاطب ما یاد بگیرد که این تاریخ با نگاه میرباقری روایت شده و افراد دیگر هم می‌توانند نگاه و روایت خاص خود را داشته باشند. البته چون به شدت ما با کمبود هنرمند مواجه هستیم، نمی‌شود هر فردی یک دوربین به دست بگیرد و به سراغ موضوع‌های این گونه برود، اما وقتی شرایطی مانند ساخت سریال مختارنامه فراهم می‌شود، باید با نگاه تحلیلی به سراغ این موضوع‌ها رفت و از بازتاب‌های احتمالی هم نترسید. مختاری که شما در روضه‌ها با آن مواجه شده‌اید، فردی است که قیام می‌کند و بعدها امام سجاد(ع) خطاب به او می‌گوید که ما را شاد کردی. مختاری هم که داوود میرباقری ساخته رستاخیزی است علیه شقی‌ترین آدم‌ها. حتی خود اشقیا هم اقرار می‌کردند که به روایت پیامبر اکرم(ص)، امام حسین(ع) سرور جوانان اهل بهشت است، اما باز این آدم‌ها دست به دست هم می‌دهند و خون پسر پیامبر را می‌ریزند. حتی در تاریخ مسیحیان هم از این اقدام تعجب کردند که چطور یک بزرگ‌زاده کشته شده، بر جنازه‌اش اسب رانده‌اند و فرزندانش را به اسارت گرفته‌اند؟! عمر سعد، شمر و... می‌دانستند که امام نوه پیامبر است، اما آنقدر شقی بودند که دست به چنین کاری زدند و حتی حاضر نشدند مثلا امام را تبعید کنند.

من برای ساخت سریال مختارنامه تحقیقی در حد تورق کتاب‌های تاریخ انجام دادم. البته 15 تا 20 سال هم دغدغه تاریخ اسلام داشتم و شخصا مطالعاتی را انجام داده بودم. به نظرم تحقیق میدانی مهم‌ترین بخش یک کار است. اگر قرار باشد مثلا درباره طلاق فیلمی ساخته شود، بهترین کار تحقیق میدانی است و حداقل باید سراغ 200 زوج بروند و درخصوص مشکلاتی که منجر به طلاق شده، با آنها گفت‌وگو کنند.

بعد هم باید با جامعه‌شناسان صحبت کرد. البته یک نویسنده باید این اطلاعات را داشته باشد . از جامعه‌شناسی و روان‌شناسی گرفته تا دین و هنر و تکنیک نوشتن، این تکنیک نوشتن در هر حوزه‌ای از قصه، فضاسازی، دیالوگ و... کار پیچیده‌ای است و فوق‌دکتری می‌خواهد. من فکر می‌کنم یک جوانی که استعداد اندکی هم دارد، اگر بخواهد درباره موضوعی مانند بیکاری حرف بزند، اگر حرفی که می‌زند علمی باشد، حتی با یک اجرای ضعیف باز هم می‌تواند مخاطبان زیادی را جذب کند.

این مرحله و رسیدن به آن چیزی است که من با عبارت «حکیم» از آن نام می‌برم، یعنی نویسنده باید در حرفه خود حکیم شود. مثل فردوسی، نظامی و... او باید حکمت و فلسفه بداند و بعد کار هنری انجام دهد. اگر کسی به حکمت رسید، باید دست او را باز گذاشت تا در زمینه فعالیت‌های هنری دست به فعالیت بزند.

ندیدم. متاسفانه تلویزیون هم کاری برای ما انجام نداده است و مثلا افرادی به مکه یا کربلا فرستاده می‌شوند که ممکن است علاقه‌ای به آن فضا نداشته باشند.

ممکن است من به شکل شخصی هم به مسافرت کربلا و مکه بروم، اما سفرهایی که در قالب تور و با حضور همه هنرمندان برگزار می‌شود لطف دیگری دارد. باید چنین تورهایی با برنامه‌ریزی درستی صورت گیرد و نویسندگانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند هم به این سفرها بروند.