اسب خزر در معرض انقراض

ولی متاسفانه اسب کاسپین که از آن به عنوان اسب مینیاتوری خزر نیز یاد می‌شود و به عنوان یکی از نژادهای پایه در سطح بین‌المللی شناخته شده است به دلیل عدم توجه به پرورش و مطالعات مرتبط با این حیوان در آستانه انقراض قرار دارد. اسبی که اکنون بعد از گذشت بیش از 40 سال از کشف مجدد آن، توسط لوئیز فیروز آمریکایی در ایران، روز به روز به تقاضای جهانی آن افزوده می‌شود در حالی که بازار پررونقی در داخل ایران ندارد. هوشنگ افشار، رئیس هیات اسب سواری استان گیلان نیز به نکته دیگری در ارتباط با ثبت این‌گونه اصیل ایرانی اشاره کرده و می‌گوید: در ثبت جهانی اسبچه خزر باید تعجیل کنیم چرا که بعد از مرگ خانم لوئیز فیروز در این امر مهم هیچ اقدامی صورت نگرفته به حدی که انگلستان به دنبال ثبت جهانی اسبچه خزر ایران به نام خود است.

شواهدی وجود دارد که اسب خزر در ایران از 4 هزار سال قبل از میلاد پرورش داده می‌شده است. درواقع شواهد ژنتیکی، گرافیکی و استخوان‌شناسی و نقوش سنگی روی پلکان‌های تخت جمشید و مهرها و مجسمه‌های بر جا مانده از آثار تمدن‌های باستانی همگی دال بر وجود اسب خزر از زمان‌های دور است.

اما پس از آن این نژاد منحصر بفرد مورد فراموشی قرار گرفت تا این‌که در سال‌های 44ـ1343 یک خانم آمریکایی به نام لوئیز فیروز موفق به کشف مجدد آن شد و از آن هنگام با کشف مجدد آن پرورش و تکثیر آن نیز در داخل و خارج از کشور شروع شد. این نژاد برای اولین بار از سوی وی در سال 1343 و با انگیزه دستیابی به اسبان مناسب برای آموزش سوارکاری و سواری آزاد به کودکان و نوجوانان در اطراف شهرستان آمل و به شکل تصادفی شناسایی شد.

رئیس هیات اسب سواری استان گیلان در این رابطه به مهر افزود: زادگاه و مامن اولیه اسبچه خزر به عنوان اجداد تمامی اسب‌های جهان در سواحل جنوبی دریای خزر و بویژه استان گیلان است. با این هدف DNA اسب از هر تار موی اسبچه استخراج می‌شود تا در کتاب انساب بین‌المللی درج شود، با این حال جای بسی تاسف است که بعد از گذشت 4 سال از درگذشت خانم لوئیز فیروز همچنان اسمی از ایران در این کتاب ثبت نشده است.

وی تاکید کرد: ثبت جهانی مالکیت معنوی و اصالت اسبچه خزر به نام ایران و کرانه‌های جنوبی دریای خزر به عنوان یک موضوع ملی، حمایت و توجه بیش از پیش مسوولان ذی‌ربط را طلب می‌کند.

تا سال 1358 تعداد 109 راس اسب خزر در کتاب انساب بین‌المللی ثبت شده بود که 22 راس از آنها به خارج صادر شده بود، در سال 1373 تعداد 33 راس از این اسبان توسط وزارت جهاد سازندگی وقت از لوئیز فیروز خریداری و در مرکز تحقیقات کشاورزی تهران (ایستگاه خجیر) مورد نگهداری و پرورش قرار گرفت.

گرچه با گذشت حدود 4 دهه از شناسایی آن هنوز در داخل کشور بسیاری این اسب را نمی‌شناسند، اما در خارج از کشور جایگاه ویژه‌ای در عرصه جهانی پیدا کرده و در حال حاضر تقاضای فراوانی برای خرید این اسبان وجود دارد.

هم‌اکنون در کشورهای انگلستان، استرالیای جنوبی، استرالیای غربی، نیوزیلند، آمریکا و سایر کشورها انجمن‌های کاسپین فعال هستند. تعداد اسبان خزر ثبت شده در انجمن اسب خزر تا سال 2008، 1669راس و تعداد اضافه شده در سال 2009، 200 راس است.

در داخل کشور نیز مرکز تحقیقات کشاورزی تهران با حدود 100 راس اسب خزر که 55 راس آن در ایستگاه «خجیر» نگهداری می‌شود و بقیه در استان‌های مختلف (کرمان، سمنان، آذربایجان، سیستان و بلوچستان، یزد و...) و همچنین 7 مجموعه خصوصی در استان‌های تهران و گیلان و همچنین در بعضی از باشگاه‌ها با داشتن یک یا دو راس اسب خزر در زمره پرورش‌دهندگان این نژاد ایرانی هستند.

محمود بهمنی، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان می‌گوید: براساس برنامه راهبردی تحقیقات حفظ ذخایر ژنتیکی دامی کشور، حفاظت از ذخایر ژنتیکی دام بومی موجود کشور در محیط‌های طبیعی (آشیان‌ها) باید صورت گیرد.

از سال گذشته به منظور توسعه تحقیقات کاربردی و استفاده بهینه از توانمندی‌های موجود در کشور در زمینه اسب کاسپین و در راستای دستیابی به اهداف عالیه برنامه راهبردی تحقیقات حفظ ذخایر ژنتیکی دامی کشور (اسب کاسپین)، مقرر شد در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان تحقیقات در زمینه اسب کاسپین انجام شود.

وی می‌افزاید: اهداف پرورش اسب کاسپین در این مرکز شامل ارتقای جایگاه علمی و اقتصادی استان در کشور، انجام تحقیقات کاربردی درخصوص اسب کاسپین و تولید دانش فنی، حفظ ذخایر ژنتیکی در معرض خطر اسب کاسپین در آشیان‌ها و خاستگاه آن، مدیریت پرورش و افزایش راندمان تولید مثلی و کاربرد علوم بیوتکنولوژی در راستای توسعه این نژاد است.

اگر مسوولان واقع‌بینانه برخورد کنند اسب می‌تواند در توسعه ملی نقش بسزایی داشته باشد، استفاده از این حیوان در مواردی چون امنیت ملی، کشاورزی، حمل و نقل عشایر، تربیت بدنی و تفریحات سالم و کسب مقام در مسابقات جهانی، کسب درآمد، توسعه تحقیقات ملی، اشتغالزایی و بالاخره به عنوان صادرات غیرنفتی و ارزآوری این نقش بارزتر جلوه می‌کند و این‌ها همه مشروط بر این است که به اسب نگاهی نو باید داشته و شخصیتی مستقل برای آن قائل شد.

اگرچه اسب دامی نیست که بتواند برای بشریت منشا پروتئین یا مواد لبنی باشد، ولی می‌تواند در عرصه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نقش مهمی را ایفا کند که در مورد هیچ دامی صادق نیست، کما این‌که قیمت یک اسب می‌تواند به میلیون‌ها دلار برسد در حالی که هیچ دام دیگری این قابلیت را ندارد.

برخلاف نظر عده‌ای که کم بودن جمعیت اسب در کشور را به عنوان یک توجیه و دلیل کافی در بی‌توجهی نسبت به این حیوان با ارزش اقتصادی می‌دانند، باید گفت که با بررسی سایر کشورها که در زمینه پرورش اسب به پیشرفت‌های قابل توجهی رسیده‌اند، مشاهده می‌شود که تعداد اسبان آنها خیلی کمتر از اسب‌های موجود در ایران بوده است.

برای این‌که بتوان در زمینه اسب عظمت و افتخارات گذشته را بازیافت به دلایلی همچون وجود ریشه اصلی اسبان جهان در کشور، وجود بازارهای بسیار مناسب جهانی، اشتغالزا بودن صنعت اسب‌داری، مقایسه ارزش یک راس اسب با سایر دام‌ها، وجود شرایط مناسب آب و هوایی در کشور، وجود مراتع مناسب برای نگهداری اسب در اقصا نقاط کشور، نیاز به ورود به سایر رشته‌های دامپروری، نیاز اجتماعی به تفریحات سالم، سرمایه‌گذاری وسیع در این رشته در کشور، دیرینه تاریخی مردم ایران در زمینه تربیت اسبان چابک و چالاک و نیاز به منابع درآمدی متنوع برای دامداران و کشاورزان تحقیقات اسب را باید جدی گرفت.