نامه‌نویسی به خاطره‌ها می‌پیوندد

امروز پیشرفت علم و تکنولوژی همه چیز را آسان و مسافت‌های زیاد را نامحسوس کرده است. شاید تا همین هفت، هشت سال پیش تصور این روزها دشوار می‌نمود. در روزگاری نه‌چندان دور بیشترین و شاید تنها وسیله ارتباطی خانواده‌های از هم جدا افتاده، نامه بود. تنها از این راه بود که آدم‌ها می‌توانستند در دنیای هم شریک شوند و از غم و اندوه، عشق و علاقه و اتفاقات زندگی هم سخن بگویند، اما این روزها دلتنگی، خاصیت پیشین خود را از دست داده و آنقدر آگاه شدن از حال دوستان و فامیل دور از هم آسان شده که با یک تماس تلفنی، زدن ایمیل یا چت کردن به راحتی می‌توان از لحظه به لحظه اوقاتشان خبردار شد و دیگر کسی ساعت‌ها و روزها و گاه هفته‌ها را انتظار نمی‌کشد تا پستچی در خانه‌اش را بزند.

در دنیایی که ما در آن زندگی می‌کنیم با فشار دکمه‌ای امکان فرستادن نامه‌ای از طریق ایمیل در دقیقه‌ای میسر می‌شود. سرعت و سهل شدن امور از یک سو راه را برای ما هموار می‌کند ولی از سوی دیگر آرام آرام گذشته و دلبستگی‌هایمان را به یغما می‌برد.

در گذشته خط هر انسان نشان‌دهنده معرف شخصیت و میزان سواد او بود و در واقع دستخط افراد، شناسایی آنها را امکانپذیر می‌کرد، اما امروزه دیگر کمتر کسی برای خط و نوشتن ارزش قائل می‌شود، چرا که همه به خطی مشترک و یکسان که از طریق کیبوردهایشان تولید می‌شود، می‌نویسند و دیگر کسی برای نوشتن، دلش هوای کاغذ و قلم نمی‌کند.

تاریخچه نامه‌نگاری به تاریخ خط برمی‌گردد. انسان‌ها زمانی که با فاصله مکانی اندکی از یکدیگر زندگی می‌کردند، از صدا برای رساندن پیام‌هایشان استفاده می‌کردند و برای انتقال پیام خود نیاز به شکل دیگری از زبان نداشتند، از زمانی که آنها به علت‌های گوناگون از هم دور شدند به شکل دیگری از زبان نیاز پیدا کردند تا پیام‌های خود را از طریق آن به یکدیگر برسانند.

راه رفع این نیاز اختراع خط بود. پس از اختراع خط، بی‌گمان یکی از کاربردهای اصلی، یعنی نامه‌نگاری مورد توجه قرار گرفت. هخامنشیان واژه‌ها را با خط میخی روی پوست دباغی شده جانوران می‌نوشتند، سپس آن پوست را به دست چاپار یا پیک می‌دادند تا به مقصد برساند. بعدها یعنی از سال 1800 میلادی که کاغذ توسط چینی‌ها ساخته شد، نامه‌نگاری آسان‌تر شد. مسلما تاریخ نوشتار اولین نامه‌ها در هیچ کجا ثبت نشده، اما گفته می‌شود که اولین نامه‌‌ها هرگز به‌منظور بیان احساسات عاطفی افراد به یکدیگر نوشته نشده‌اند. در واقع در آن روزگار تلاش برای بقا و حفظ مکان زندگی بیش از هر چیز اهمیت داشت و می‌توان حدس زد که محتوای اولین نامه‌ها بسیار رسمی، دولتی و خبری بوده است.

سال‌هایی که از هر 10 خانه یکی هم تلفن نداشت و برای خبر گرفتن از کسانی که در شهر یا کشور دیگری زندگی می‌کردند باید ساعت‌های زیادی در صف طویل تلفن‌های مخابرات منتظر می‌ماندی و بعد با کسی که آن طرف خط بود و گویی صدایش از میان امواج مهیب اقیانوس شنیده می‌شد، چند کلامی صحبت می‌کردی و این ارتباط نیم بند در شرایطی برقرار می‌شد که هر لحظه احتمال می‌رفت به‌ علت مشکلات خطوط، تلفن قطع شود نامه در آن زمان تنها راه مطمئن شدن از احوال عزیزان دور از خانواده بود. حتی نیاز به نامه در سال‌های جنگ بیشتر احساس می‌شد. سال‌هایی که شرایط دشواری را پیش روی همگان قرار می‌داد. خانواده‌هایی که در مناطق جنوبی کشور زندگی می‌کردند، بسختی می‌توانستند دیگران را از سلامتی خود آگاه کنند. مردان و زنانی که برای دفاع از خاک وطنشان، راهی میدان‌های جنگ می‌شدند، غالبا حتی امکان تماس تلفنی را نداشتند و صدای موتور پستچی مثل نوایی خوش برای آنان بود. فاطمه عزتی که 60 ساله است درباره آن سال‌ها می‌گوید: «آن روزها وقتی کسی از تو دور می‌شد و به شهر یا کشور دیگری سفر می‌کرد، تقریبا هیچ امکانی برای خبر گرفتن از او وجود نداشت و تنها نامه بود که وقتی به دست تو می‌رسید و دستخط مادر، دختر و عزیزت را می‌دیدی، دلت آرام می‌شد».

وی می افزاید: « من هنوز هم نامه‌های آن سال‌ها را نگه داشته‌ام. البته در سال‌های جنگ نامه اهمیت زیادی پیدا کرد، چون شرایط سخت بود و همه خواستند هر چه زودتر از سلامتی هم باخبر شوند. هر نامه حداقل 7 تا 8 روز طول می‌کشید تا به دست گیرنده برسد و به خاطر شرایط خاص آن روزها امکان داشت گاهی نامه‌ها در راه مفقود شوند. من هنوز هم نامه‌های قدیمی را که برگه‌های آن زرد شده دارم. نامه‌هایی که خبر زنده بودن عزیزانمان را در آن سال‌ها می‌داد، حیف بود که دور ریخته شود.» سال‌ها با سرعت فراوان می‌گذشتند و زمان چون سواری مانده از راهوار به اتفاقاتی که هر لحظه دنیای تکنولوژی را دگرگون می‌کرد، نمی‌رسید.

کم‌کم تلفن که کیمیا بود به تمام خانه‌ها سرک کشید، با این همه چون در آن زمان هنوز برقراری ارتباط با شهرها و کشورهای دیگر دشوار بود و هزینه‌های ارتباط تلفنی خیلی گران تمام می‌شد. هنوز نامه اهمیت فراوان داشت، تا آن که غول اینترنت، نامه را در دادگاه روزگار، محکوم به فراموشی کرد. امروز کافی است که بخواهید از حال کسی خبردار شوید، براحتی می‌توانید از نامه‌های اینترنتی یا همان ایمیل استفاده کنید که در دقیقه‌ای به دست گیرنده خود در آن سوی دنیا می‌رسد و انتظار رسیدن نامه را به خاطره‌ها می‌پیوندد.

قنبر موحدی که بیش از 35 سال عمر را خود را صرف رساندن نامه‌های مردم به یکدیگر کرده ‌است، می‌گوید: «تا همین 15 سال پیش هنوز مردم به هم نامه می‌نوشتند و به خاطر دارم که وقتی من زنگ خانه‌شان را می‌زدم چطور با هیجان در را باز می‌کردند. این اتفاق در زمان جنگ و در مورد خانواده‌های رزمنده‌ها بیشتر بود، اما در حال حاضر آنقدر برقراری ارتباط از طریق تلفن و اینترنت آسان شده که کمتر اتفاق می‌افتد نامه‌ای غیراداری را به مقصد برسانم. در واقع اکثر نامه‌ها اداری، تشریفاتی، دعوت‌نامه ‌و تبلیغاتی‌اند.» وی می‌افزاید: «به علت عدم نیاز عمومی مردم از هفت، هشت سال پیش بر تعداد صندوق‌های پستی افزوده نشده است، گاهی حتی پیش آمده صندوقی راکه باز کرده‌ایم، خالی بوده با این همه این مساله باعث نشده از تعداد نیرو‌های پست کاسته شوند چرا که هنوز بسته‌های پستی را نمی‌توان با اینترنت پست کرد و هر روز تعداد نامه‌های اداری و تبلیغاتی افزایش می‌یابد.»

همچنین حسن باقری که 17 سال سابقه در بخش امور پستی دارد می‌گوید:«نامه‌های خانوادگی به نسبت گذشته کم شده، اما هنوز هم هستند کسانی در شهرستان‌ها و روستاها به دلیل عدم‌دسترسی به تلفن یا اینترنت از نامه استفاده می‌کنند، بعضی دیگر هم از سر علاقه و یادآوری حس خوب گذشته، بهم نامه می‌نویسند اما بیش از 80 درصد نامه‌هایی که توزیع می‌شود نامه‌های تبلیغاتی و اداری‌اند، به همین دلیل صندوق‌های پست همچنان درکوچه و خیابان‌های اصلی به چشم می‌خورد. در منطقه 15 بیش از 202 صندوق پستی وجود دارد، شاید به این دلیل توجه مردم را جلب نمی‌کند که دیگرعموم مردم برای ارتباط با یکدیگر به آنها نیاز ندارند.»

نامه کم‌کم از بین می‌رود. دستخط آدم‌ها شبیه به هم می‌شود. پاکت نامه تبدیل می‌شود به تصویر ثابت صفحه‌ ایمیل. شاید بزرگ‌ترین ره‌آورد تکنولوژی، فراموشی خاطرات است. امروز وقتی به نامه‌های قدیمی نگاه می‌کنی می‌توانی با خواندن آنها زمان و تاریخ وقوع اتفاقات مهم را به یاد بیاورید. در حالی که صفحه بی‌روح و خالی از لطف ایمیل نه خط آشنایی دارد و نه رد اشکی از دلتنگی به جوهر پخش شده کاغذ بر جای می‌گذارد.

تهمینه مفیدی 
 جام جم