جشنواره، مشکل سینمای دفاع مقدس را حل نمی‌کند

«جنگ» برای سال‌های طولانی دغدغه کارگردان‌های جنگ بود. در آن سال‌ها کارگردان‌ها به فضای جنگ نزدیک‌تر بودند و به همین دلیل به سراغ ساخت چنین فیلم‌هایی می‌رفتند، اما به مرور با فاصله گرفتن از جنگ، دغدغه هنرمند نیز به مسائل «روز» نزدیک شد و به مرور ساخت فیلم‌هایی با موضوع روز جای فیلم‌های جنگی را گرفت. البته تجربه ثابت کرده که می‌توان در کشور ما هر عرصه فرهنگی را دوباره و از نو فعال کرد. در کشور ما مافیای جدی و قدرتمند در زمینه تولید سینما وجود ندارد و فقط گاهی جمع‌های کوچکی هستند که برای سینما تصمیم‌های کوچکی می‌گیرند که براحتی می‌توان آنها را کنترل کرد. به همین دلیل همه ژانرهای سینمای ما قابل کنترل و نفوذ است و با حضور یک مدیر موفق می‌توان به این عرصه تحرک داد. مثلا در سینمای کودک تا زمان حضور یک جمع مشخص، فیلم‌های کودک خوبی تولید می‌شد. بر اساس این فرمول می‌توان هر گونه‌ای را ظرف 2 سال متحول کرد و مثلا در عرصه دفاع مقدس جریانی برای ساخت فیلم به راه انداخت. این اتفاق امسال در جشنواره فیلم دفاع مقدس هم افتاده و جشنواره در مقام تهیه‌کننده قرار گرفته و فیلم‌هایی را در این عرصه تولید کرده است.

در پیش گرفتن چنین فرمولی سبب می‌شود تا جشنواره از حالت جشنواره به «جشن» تبدیل شود. چنین شیوه‌ای می‌تواند در کوتاه‌مدت مفید باشد.

اگر فقط حالتی شهاب‌گونه داشته باشد چنین نکته‌ای درباره آن صدق می‌کند، اما در صورت تداوم و داشتن پایه و اساس محکم می‌تواند مفید باشد. به این نکته هم توجه کنید که سینمای جنگ اساسا به آدم‌های جوان و پر انرژی نیاز دارد و چنین حمایت‌هایی می‌تواند مسیر ورود جوان‌ها به سینمای دفاع مقدس را هموار کند.

چند سال قبل به یکی از مراکز تولید فیلم دفاع مقدس رفته بودم تا فیلمی ‌بسازم. مسوول آن مرکز به من گفت ما فقط فیلم درباره «پیروزی» می‌خواهیم. نحوه فیلم ساختن درباره پیروزی هم مهم است و باید اثری هنرمندانه ساخته شود. خیلی‌ها به چنین سفارش‌هایی عمل می‌کنند. اما اگر مدیری همین دیدگاه را رعایت کند و بابت آن هزینه کند اما هیچ دیدگاه و مانیفستی نداشته باشد و حتی نداند که قرار است از چه نقطه‌ای به نقطه دیگر می‌خواهد برسد مشکل پیش می‌آید.

بله. دقیقا همین‌طور است. کار پرمایه و هنرمندانه انجام دادن در این زمینه بسیار مهم است.

سر هم کردن این چالش‌ها و گیر و گرفت‌ها مساله‌ای تخصصی است. بد نیست به مثالی در این زمینه اشاره کنم. یکبار برای ساخت فیلمی‌ نیاز به تانک داشتم. مسوولی که قرار بود این وسیله را در اختیار من قرار دهد، گفت من بابت خرید لوله تانک «دلار» می‌پردازم و با هر لوله تعداد محدودی گلوله می‌توانم شلیک کنم و بعد باید آن را عوض کنم. من بودجه‌ای برای حمایت از فیلم شما ندارم و جایگزین هم ندارم. در آن مقطع تلاش کردیم در بخش جلوه‌های ویژه فعالیتی را به شکل جدی آغاز کنیم تا در نهایت بتوانیم در این زمینه از امکاناتی بجز امکانات جنگی واقعی بهره بگیریم. در هیچ جای دنیا هنگام ساخت فیلم جنگی از مواد واقعی استفاده نمی‌کنند و حتی اگر به طور مجانی هم به ما داده شود نباید از آن استفاده کنیم. همه این ابزار به شکل نمایشی و سینمایی در دنیا وجود دارد و می‌توان آنها را تهیه و در اختیار سینماگران قرار داد.

همه مشکل همین نیست. سلیقه مدیران و متولیان و افرادی که امکانات در اختیار دارند فیلمسازان را به سمت نمایش دادن توپ و تانک می‌کشاند. چنین افرادی می‌خواهند فیلم‌ها را به سمت دیدگاه‌های خود هدایت و در لایه‌های زیرین به نگاه و دیدگاه خود نزدیک کنند.

به نظرم نه. امروز حتی اگر فیلم «نجات سرباز رایان» هم در سینماها نمایش داده شود، مخاطب چندانی نخواهد داشت و اگر فیلمی‌ کمدی در کنار آن وجود داشته باشد، اغلب آن فیلم را انتخاب خواهند کرد.

وقتی چیزی از مردم گرفته شود و به مرور تبدیل به مساله‌ای «خاص» شود، آن عنصر از بدنه مردم جدا می‌شود، اما وقتی بحث دفاع مقدس را به عنوان یک وظیفه تلقی و دفاع کردن را به این شکل تعریف کنیم، دوباره این آرمان به دامان مردم بازمی‌گردد. در مقطعی داستان‌های دفاع مقدس بسیار تخت و ساده بودند. قهرمان‌ها واقعی نبودند و بیشتر شخصیت‌هایی کوکی بودند. قهرمان‌ها افسانه‌ای بودند و ابعاد و لایه‌های مختلف نداشتند و به همین دلیل با آنها همذات‌پنداری صورت نمی‌گرفت.

به نظرم این ویژگی مربوط به دوره خاصی بود و الان دیگر چنین نیست.

میزان نقطه قوت و ضعف مهم است. اغلب مدیران فرهنگی ما هیچ‌گاه مدیران فرهنگی نبودند. فقط آدم‌های خوبی بودند که در بخش‌های دیگر موفق بودند و از آن بخش‌ها به «فرهنگ» منتقل شده بودند. اما در عرصه فرهنگ اقتضاهای خاصی وجود دارد. در یک عملیات جنگی، کل جنگ در یک برداشت صورت می‌گیرد، اما در سینما گاه چندین برداشت صورت می‌گیرد تا نتیجه واقعی و اصلی حاصل شود. در جنگ آدم‌ها ترس و وحشت دارند ولی با کنترل آنها، شجاع، دلیری، ایثارگری و رشادت از سوی آدم‌ها «انتخاب» می‌شد. در جنگ هیچ‌گاه چیزی از سوی فرد یا افراد به دیگران تحمیل نمی‌شد، اما در سینمای جنگ گاهی تلاش می‌شود تا شجاعت به شخصیت‌های فیلم‌ها تحمیل شود و به همین دلیل قهرمان‌ها مصنوعی می‌شوند.

بله. در اغلب موارد به ما گفته می‌شود شخصیت فیلم شما حتما باید شجاع باشد؛ جوری که انگار وقتی از مادر متولد شده شجاع بوده است. اما در عالم واقعیت چنین نبوده و نیست. من خاطرات زیادی از جبهه دارم. در مقطعی 7 نفر به جبهه آمده بودند که همه سرشان را کچل کرده بودند. ما به آنها هفت کچلون می‌گفتیم. 6 نفر از آنها شهید شدند. تنها فردی هم که زنده بود، گهگاه می‌زد و می‌رقصید. می‌گفت می‌خواهم کاری کنم که شهادتم به تاخیر بیفتد، چون خیلی کار دارم. از بین آن 7 نفر، یک نفر همیشه مخفیانه سیگار می‌کشید. می‌گفت دوست ندارم جلوی دیگران سیگار بکشم. اینها همه نقاط ضعف و قوت شخصیت‌های جنگ است.

اخراجی‌ها یک چیز دیگر است، چیزهایی که من گفتم هم یک چیز دیگر است. در فیلم مسعود ده‌نمکی به این قشر زیاد پرداخته شد. در چنین شرایطی وقتی به چیزی زیاد پرداخته شود، آن موضوع لطمه می‌خورد. یادم است که در زمان جنگ فردی از زندان به جبهه آورده شده بود. او تریاکی بود اما در تعمیر بولدزر خیلی ماهر بود.

او را مدیریت می‌کردیم. این فرد معتاد بود اما به دلیل کار مفیدی که بلد بود به او علاقه‌مند شده بودیم.

او به بچه‌های جنگ خیلی علاقه‌مند شد و در نهایت تا پایان جنگ هم در جبهه ماند. ما از این شخصیت‌ها خیلی داشتیم. آنها وقتی «انتخاب» می‌کردند، پیش خدا عزیز می‌شدند. وقتی به جبهه می‌آمدند یک آدم بودند، اما وقتی می‌ماندند و ادامه می‌دادند آدم دیگری می‌شدند. مثلا اگر معتاد بودند، به مرور میزان اعتیاد آنها کم می‌شد یا این‌که ترک می‌کردند. اما در جبهه هیچ وقت این شخصیت‌ها به زور نمازخوان نشدند. به همین دلیل فضای زمان جنگ خیلی سالم‌تر، آزادتر و بهتر بود. مثل امروز هم نوسان نداشت و هرچه می‌گذشت تحمل آدم‌ها بیشتر می‌شد. ابتدای جنگ گزینش‌ها خیلی سنگین و سفت و سخت بود. به همین دلیل نیروهای کمی ‌به جبهه می‌آمدند. کم‌کم گزینش‌ها کمی‌ راحت‌تر شد و با ورود نیروهای دیگر، معلوم شد این موضوع لطمه‌ای به جنگ نمی‌زند.

به نظرم وقتی نقاط تکیه‌گاه سینمای دفاع مقدس کم می‌شود، این سینما آسیب‌پذیرتر می‌شود. اگر گسترده‌تر و ملی‌تر نگاه کنیم و حتی منافع جهان اسلام را هم در نظر بگیریم، نباید این دروازه را اینقدر سفت و سخت در نظر گرفت که هیچ فیلمساز دیگری نتواند از آن عبور کند. برای سینمای دفاع مقدس باید مسیر شفافی طراحی شود تا بدانیم که قرار است به کجا برویم؟ در سینمای دنیا خیلی از فیلمسازان جوان هستند که در زمان جنگ جهانی دوم حضور نداشتند، اما با گذشت 60 سال از پایان این جنگ، کارگردان‌ها فیلم‌های خوبی در این خصوص می‌سازند. راه این نوع فیلمسازی هم مطالعه، تحقیق و بررسی است و چنین فرمولی در ایران هم قابل پیگیری و اجراست.

بله. اما به این نکته توجه کنید که ما در سینمای دفاع مقدس هم مانند گونه‌های دیگر سینمایی تعریف و نگاه مشخصی نداریم و هر مدیری که وارد این عرصه می‌شود، نگاه خاص مدیریتی خودش را هم به همراه می‌آورد. یک روز ممکن است مدیری بیاید که سلیقه او ساخت فیلم سینمایی حماسی است، با رفتن او مدیر دیگری می‌آید که سلیقه او ساخت فیلمی‌ مانند دوئل است. فیلمسازی در دفاع مقدس در سلیقه مدیران خلاصه می‌شود. مثلا در مقطعی که من قصد داشتم فیلم دفتری از آسمان را بسازم، حاتمی‌کیا قصد داشت فیلم آژانس شیشه‌ای را بسازد، اما با وجود مراجعه به تهیه‌کنندگان مختلف نتوانست فردی را راضی به ساخت این فیلم کند و چند سال بعد این فیلم را ساخت. معلوم است که در این سینما هیچ استراتژی و هدف بلند مدتی وجود ندارد و همه چیز در سلیقه مدیران خلاصه می‌شود.

به هیچ وجه. در سینمای ایران نمی‌توان گناه چیزی را گردن چیزهای دیگر انداخت. فیلم‌های جوان‌پسندانه پیش از این مقطع در حال رشد بود، اما امکانی برای عرضه نداشت و در این مقطع ناگهان خودش را نشان داد. مقطع جوانی بین 12 تا 18 سالگی تعریف می‌شود. 6 سال زمان چندان زیادی نیست و در همین زمان، تا مسوولان بجنبند، این جهش اتفاق افتاد و چنین فیلم‌هایی در سینمای ایران که به مخاطبان جوان می‌پرداخت فراگیر شد و ناگهان آنها با مساله‌ای جدی مواجه شدند. البته عده‌ای هم از این فضا سوءاستفاده کردند، اما سینمای جنگ آرام‌آرام خودش را مضمحل کرد.

چون مسوولان این سینما سلیقه‌ای عمل کردند. مثلا در زمان جنگ فردی که در ستاد تبلیغات یا در ستاد جنگ فعالیت می‌کرد، پس از جنگ وارد عرصه تصمیم‌گیری درخصوص سینما شد و در این عرصه هم مانند زمان جنگ تصمیم‌گیری کرد. چنین افرادی بیشتر مشاور نظامی‌ هستند و شناختی از سینما ندارند. آنها می‌توانند منبع اقتباس باشند و در فیلمنامه‌نویسی مورد مشورت واقع شوند، اما امکان خط‌دهی فرهنگی ندارند.

برای این‌که محمدرضا شرف‌الدین هم در آن محل با سلیقه‌ای مواجه است. او در این سال‌ها سینما را کاملا فهمیده، اما از طرفی او تحت سیطره مدیران نظامی‌ است و از طرف دیگر بالاتر از او مدیر فرهنگی که سینما را دقیق بشناسد وجود ندارد.

به نظرم سر مسوولان سینمایی خیلی شلوغ است. شاید به همین دلیل در برنامه‌هایشان هم اشاره‌ای به این موضوع نکرده‌اند. جواد شمقدری فردی صادق و رو راست است. علیرضا سجادپور هم می‌تواند به عنوان تئوریسین این بخش از سینما، نقشه راه خوبی را ترسیم کند اما ورود به چنین عرصه‌ای مستلزم همتی بلند است تا معاونتی برای سینمای دفاع مقدس راه اندازی کنند. چنین معاونتی باید به گونه‌ای عملیاتی شود که مدیران بعدی هم نتوانند آن را تعطیل کنند.

نه. حداقل من با چنین مدیرانی مواجه نشدم. کسی هم جرات چنین کاری را نداشته و ندارد، چون مردم جواب او را می‌دهند. حتی سینماگران هم در چنین شرایطی معمولا روی دنده لج می‌افتند و با مشاهده چنین حرکت‌هایی، بیشتر به سمت سینمای دفاع مقدس سوق پیدا می‌کنند. البته ممکن است عده‌ای به سینمای دفاع مقدس اهمیت ندهند و آن را جزو اولویت‌های خود قرار ندهند اما این‌طور نبوده که فردی بخواهد سینمای «دفاع» را تعطیل کند.

اگر این فیلمسازان با این هدف وارد سینمای دفاع مقدس می‌شوند که جای فیلمسازی همچون ابراهیم حاتمی‌کیا را بگیرند، چنین فرمولی جواب نمی‌دهد. اما می‌توان این فیلمسازان را در کنار چهره‌های قدیمی ‌سینمای دفاع مقدس قرار داد و به این اندوخته اضافه کرد تا نگاه‌های تازه نیز به سراغ جنگ بروند.

خیلی از فیلم‌ها در سینمای ایران ساخته می‌شود که با گذشت زمان ارزش آنها زیاد می‌شود. شاید مزرعه پدری یکی از این آثار باشد اما به نظرم نباید به چنین حرکت‌هایی به طور کامل اصالت داد. البته چنین فیلم‌هایی زاییده مقطعی است که سینمای جنگ سینمایی کاملا شعاری بود. در این مقطع فیلم‌هایی همچون نجات سرباز رایان، غلاف تمام فلزی و... وارد بازار نمایش غیررسمی‌ ایران شد و تماشای آن تاثیر زیادی روی مخاطبان ایرانی گذاشت. همین مساله سبب شد تا به غیرت فیلمسازان ایرانی بر بخورد و آنها فیلم‌هایی را در این حد و اندازه بسازند. این حرکت یک موج بود که ادامه پیدا نکرد.

فیلم‌هایی از این دست هم به تعداد زیاد ساخته نشد که بشود درباره‌اش قضاوت درستی کرد. چون محدود به چند نمونه خاص بود.

خیر. شهرک دفاع مقدس ورودی دارد و بابت هر وسیله‌ای باید اجاره پرداخت کرد. البته فرمول‌هایی هم برای حمایت از فیلمسازان اعلام می‌کنند اما تا زمانی که این امکانات مجانی نشود، به فیلمسازان هتل رایگان در آن محل داده نشود، فیلمسازان بیمه نشوند، رفاهیات فیلمسازان فراهم نشود و... با تمام شدن این جشنواره و رویدادهای مشابه فردا همه چیز تمام می‌شود. در جشنواره دفاع مقدس هم تا این لحظه این اتفاق نیفتاده
است.

فردی مانند محمد خزاعی به عنوان دبیر جشنواره آمده و با برگزاری این رویداد، وزنه‌ای 200 کیلویی را یک ضرب بلند کرده و بالای سرش برده و 3 ثانیه هم نگه داشته است. اما حالا با برگزاری جشنواره وزنه پایین افتاده و حالا وزنه می‌ماند تا 2 سال بعد که خزاعی یا فردی دیگر آن را بلند کند، اما در این فاصله چراغ دفاع مقدس دوباره خاموش می‌شود.