لب‌های ترک‌خورده هامون در حسرت آب

   به گزارش ایرنا، اقلیم خشک، تغییرات آب و هوایی، گرم و خشک بودن منطقه سیستان، کمبود نزولات آسمانی و از همه مهمتر خشک شدن رودخانه هیرمند به عنوان تنها شریان حیاتی منطقه سیستان و تامین کننده آب تالاب بین المللی هامون بیش از یک دهه است که این منطقه را با بحران خشکسالی رو به رو کرده است.

تالابی که چندی پیش مامن و زیستگاه انواع پرندگان، حیوانات وحشی، ماهیان گوناگون، شکار و صید، محل دامپروری و حصیر بافی و دهها شغل دیگر برای امرار معاش حاشیه نشینان هامون و ساکنان منطقه سیستان بود، اکنون به کویری خشک و تپه های ماسه بادی و زمین های ترک خورده از خشکی تبدیل شده است.

هامون و هیرمند روزگاری دست در دست هم داده و سیستان را به انبار غله ایران تبدیل کرده بودند و نیازهای زندگی هزاران سیستانی و بلوچستانی و مواد غذایی ساکنان جنوب شرق کشور را تامین می کردند.

خشکسالی لطمات بیشماری به اقتصاد منطقه بویژه در بخش کشاورزی وارد کرد و با خشک شدن بستر وسیع تالاب هامون ونیزارهای انبوه آن با قابلیت تولید 6 تن در هکتار، صید و صیادی در منطقه متوقف شد و تالاب که روزی منبع درآمد 15 هزار صیاد با 12 هزار تن صید ماهی در سال بود، به زمینی خشک و ترک خورده تبدیل شد و هیچ اثری از نیزارهای انبوه که منبع اصلی تغذیه 120 هزار رأس دام منطقه بود بر جای نماند.

تالاب و دریاچه هامون با گستره چهار هزار و 800 کیلومتر مربع که در مواقع پرآبی ارتفاع آن از سطح دریا به 480 متر می رسد، از شمال به کشور افغانستان، از شرق به شهرستان هیرمند، از جنوب به دو بخش شیب آب و پشت آب و از غرب به دشتهای ماورای رودخانه شیله منتهی می شود.

میان دو یار قدیمی هامون و هیرمند فراغ افتاد

تالاب هامون از طریق رودخانه هیرمند آبگیری می شود و در واقع هامون با هیرمند زنده است و خشکیدن این رودخانه منجر به نابودی تالاب می شود.

رودخانه هیرمند از کوههای بابا یغما در مرکز کشور افغانستان سرچشمه می گیرد و با طی حدود هزار کیلومتر وارد مرز ایران در منطقه سیستان می شود.

در مواقع پرآبی سرریز آب دریاچه هامون توسط کانال طبیعی طویلی که به شیله معروف است و از منتهی الیه جنوب این دریاچه منشعب می شود، به گودال های طبیعی و شنزارهای انبوه گودزره در افغانستان جاری می شود.

تالاب هامون به هنگام کم آبی به سه دریاچه منفصل و جدا از هم بنام های هامون پوزک، هامون صابری و هامون هیرمند ظاهر می شود.

به منظور معرفی قابلیت های تالاب بین المللی هامون، اثرات خشکسالی بر آن و چگونگی جبران لطمات ناشی از این بحران، خبرنگار ایرنا با مدیران دستگاههای دست اندرکار گفت و گوهایی انجام داد.

باد 120 روزه سالانه دو درصد از زمین های کشاورزی را از بین می برد

مدیر جهاد کشاورزی زابل در زمینه قابلیت های کشاورزی منطقه اطراف دریاچه هامون گفت: زمین های حاشیه دریاچه هامون از آبرفت های رودخانه هیرمند بوجود آمده و دارای خاک حاصلخیزی است که به لحاظ تشکیلات دانه ریز بوده و عمقی حدود 500 متر دارد.

شریف ملاشاهی افزود: منطقه اطراف دریاچه هامون از نظر تقسیمات آب و هوایی جزو مناطق خشک محسوب می شود و تغییر درجه حرارت روزانه و فصلی در آن زیاد و رطوبت آن پایین است به طوری که متوسط رطوبت نسبی سالانه حدود 40 درصد و متوسط تبخیر سالانه حدود چهار هزار و 800 میلی متر است.

وی ادامه داد: امروزه باد شدید معروف به 120 روزه بزرگ ترین معضل منطقه به شمار می رود که سرعت متوسط آن 55 کیلومتر در ساعت و حداکثر سرعت آن 144 کیلومتر در ساعت اندازه گیری شده است.

او بیان کرد: این باد سالانه حدود دو درصد از زمین های کشاورزی منطقه را نابود می کند لذا اقلیم نامساعد یکی از عوامل مهم ضعف کشاورزی به شمار می رود.

وی اظهار داشت: اگر چه قابلیت های زراعی خاک های منطقه حاشیه دریاچه هامون بالاست اما به سبب ضریب نفوذپذیری کم، قادر به انتقال آب به اعماق نیستند و نیز خشکسالی باعث تبخیر شدید آب این منطقه و در نتیجه بالا آمدن نمک اراضی کشاورزی می شود که هر سال زمین ها را شورتر از سال قبل می کند.

او افزود: میانگین بارندگی در ایستگاههای میانکنگی و کوه خواجه دریاچه هامون حدود 50 میلیمتر است بنابراین آب مورد نیاز کشاورزی روستاهای حاشیه هامون توسط شاخه های رودخانه هیرمند تامین می شود که میانگین دبی 22 ساله این رودخانه به طور متوسط 60 مترمکعب در ثانیه است که هر 25 سال یکبار آب رودخانه به کلی خشک می شود و کاهش دبی آب رودخانه هر 14 سال یکبار به میزان یک مترمکعب در ثانیه تقلیل می یابد.

مدیر جهاد کشاورزی زابل ادامه داد: شیوه کشاورزی در منطقه حاشیه هامون سنتی با تفکر خود مصرفی است که علت آن را باید در کوچک بودن واحدهای بهره برداری و پایین بودن میزان بهره برداری در هر هکتار دانست به طوری که 60 درصد خانوارهای کشاورز منطقه کمتر از سه هکتار زمین داشته اند.

ملاشاهی گفت: مهمترین فعالیت کشاورزان و بهره گیری از زمین های حاشیه دریاچه هامون، دامپروری و تهیه علوفه برای دام ها بوده است که به سبب خشکسالی آمار دام این منطقه کاهش چشمگیری یافت.

وی افزود: از طرفی بر اساس آمارهای موجود درآمد حاصل از کشاورزی که عمده درآمد در این منطقه بوده به میزان 90 درصد کاهش یافته و نیز با کاهش میزان احشام، امرار معاش تعداد زیادی از دامداران که از طریق دامپروری در حاشیه تالاب زندگی می کرده اند تحت تاثیر قرار گرفته است.

مدیر جهاد کشاورزی زابل گفت: دریاچه هامون به عنوان یک قطب زراعی و دامی شاخص به شمار می آید و وجود نیزارهای انبوه و مراتع وسیع حاشیه این دریاچه و نیز توان بالنسبه بالای منطقه در کشاورزی و در نهایت قابل توجه بودن علوفه و ته چر مزارع، زمینه ساز تبدیل منطقه به قطب کشاورزی و دامداری بزرگ در جنوب شرق کشور شده است.

خشک شدن نیزارهای هامون دامداری را نابود کرد

رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان گفت: منابع گیاهی و نیزارهای تالاب بین المللی هامون منبع مهمی برای تامین علوفه انواع دامهای سبک و سنگین و متعاقب آن تامین معاش و تولید صنایع دستی هزاران خانوار حاشیه نشین و تختک نشین بوده است.

سید جواد فرقانی افزود: در فصول پرآبی، پوشش گیاهی تالاب هامون بسیار عالیست و علفزارها و نیزارهای آن چشم اندازی زیبا به منطقه می دهد و شامل انواع گیاهان آبزی و کنارآبزی نظیر نی، تیفا، جگن، مرغ، بارهنگ و... است.

وی اظهار داشت: با ادامه خشکسالی، گرد و خاک تا کیلومترها در بستر هامون افزایش یافت و فرسایش بادی و همچنین پر شدن انهار و رودخانه ها از رسوب به منطقه آسیب جدی وارد کرد.

او بیان کرد: در برنامه احیای مجدد دریاچه هامون که در سال 1371 انجام گرفت،با مشارکت مردم حدود 20 هزار هکتار نیزار در منطقه لورگ باغ احیا شد.

وی افزود: این احیا به گونه ای انجام شد که پس از آن در هر هکتار از زمین های اطراف این دریاچه هفت تن علوفه خشک تولید شد و بخش بزرگی از دام منطقه را تعلیف می کرد.

او ادامه داد: به علت خشکسالی 10 ساله منطقه سیستان پس از احیای دریاچه هامون، همه منابع علوفه ای این منطقه از بین رفت و تبدیل به کانون های بحران های فرسایش بادی شد.

فرقانی خاطر نشان کرد: اکنون مقداری از نیزارهای دریاچه هامون احیا شده است اما به علت نبود آب کافی در دریاچه برداشت علوفه چندان از آن زیاد نیست.

وی افزود: برخی نیزارهای تالاب هامون با ورود اندک آب احیا شده و اکنون دام ها در حال تعلیف از آن هستند.

خشکسالی، صیادی پنج هزار ساله سیستان را به تاریخ سپرد

مدیر کل شیلات سیستان نیز گفت: از پنج هزار سال قبل صید و صیادی در منطقه سیستان جزو اشتغال لاینفک ساکنان این منطقه بوده است و در شرایط معمولی و سالهای پر آبی، دریاچه هامون با گستره 570 هزار هکتار، توان تولید ماهی بالای 15 هزار تن و اشتغال سه هزار و 500خانوار صیاد را داشته است.

احمد افشاریان افزود: ظرفیت دریاچه هامون در مواقع پرآبی با احتساب حداکثر گستردگی آب به بیش از 10 میلیارد مترمکعب می رسد که حجم آن با حجم کلی سدهای مخزنی سفید رود، زاینده رود، کرج لتیان و میناب برابری می کند.

او ادامه داد: براساس مطالعات صورت گرفته توسط شیلات ایران، استعداد تولید ماهی در دریاچه هامون در سالهای پرآبی حدود 44 هزار تن است.

وی اضافه کرد: اشتغال بیش از سه هزار و 500 صیاد سیستانی در قالب 13 تعاونی صیادی و یک اتحادیه صیادی در سالهای قبل از خشکسالی و در یک دهه گذشته، صید بیش از 12 هزار تن انواع ماهی از این دریاچه را در پی داشته است.

او خاطر نشان کرد: متاسفانه بروز خشکسالی باعث خشک شدن تالاب و دریاچه هامون، از بین رفتن ماهیان و بیکاری صیادان منطقه شده است.

وی گفت: مدیریت شیلات استان با شروع خشکسالی بلافاصله تنها راه مقابله با بحران را ساخت استخرهای ذخیره آب کشاورزی و پرورش ماهی در منطقه دانست و این مهم را در قالب طرح تلفیقی در منطقه، تامین اعتبار و اجرایی کرده است.

وی اضافه کرد: مدیریت شیلات سیستان از سال 79 به بعد حدود دو هزار باب استخر پرورش و ذخیره آب در استان ایجاد کرد که به ازای هر استخر یک نفر اشتغال ایجاد شد.

مدیرکل شیلات سیستان به اقدامات انجام گرفته بعد از خشکسالی اشاره کرد و گفت: با جاری شدن مقطعی آب در بستر رودخانه هیرمند و آبگیری بخش های کمی از دریاچه هامون طی یکی دو سال گذشته و رهاسازی بچه ماهی در این محدوده زمینه صید ماهی توسط صیادان و ایجاد اشتغال و رونق صید و صیادی در این منطقه شده است.

افشاریان اظهار داشت: به طوری که پارسال بیش از چهار هزار تن انواع ماهی از دریاچه هامون، استخرها و منابع آبی منطقه صید و روانه بازارهای مصرف شده است.

پیگری اجرای قرارداد بین‌المللی حق آبه ایران از هیرمند هامون را نجات می‌دهد

مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان نیز گفت: همه تمدن های بزرگ در کنار رودخانه ها و دریاچه ها شکل گرفته اند لذا دشت سیستان در جنوب شرق ایران از دیرباز و در همه دوره های تاریخی و جغرافیایی با هامون عجین بوده است و در واقع تالاب هامون حیات سیستان محسوب می شود.

تورج همتی افزود: تالابها مناطقی هستند که آب، خاک و پوشش گیاهی را به صورت توام دارا هستند و حذف یا کاهش کارکرد تالاب و تخریب آن محیط زیست را در ابعاد مختلف اکولوژیکی از بین می برد و مهم تر از همه مزایای بی شماری را نیز در جوامع انسانی تحت الشعاع قرار می دهد.

او اظهار داشت: وزش بادهای شدید، بالا بودن درجه حرارت و تبخیر و ناچیز بودن میزان بارندگی در سیستان و از همه مهمتر استمرار نداشتن ورود آب از رودخانه هیرمند به این تالاب باعث ایجاد خشکسالی های ادواری در هامون شده و این تالاب را در شرایط نوسانی و تکرار دوره های کم آبی و بی آبی قرار داده است.

مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان گفت: تالاب بین المللی هامون بزرگترین دریاچه آب شیرین فلات ایران و هفتمین تالاب بین الملللی به لحاظ محیط زیست جهانی است.

او بیان کرد: این تالاب از تالاب های سه گانه صابوری، پوزک و هیرمند تشکیل شده است که در زمان پر آبی حجم آن با حجم آب 10 سد بزرگ کشور برابری می کند.

وی ادامه داد: اکوسیستم زیبای این تالاب محل مناسبی برای مهاجرت بیش از 500 تا 700 هزار قطعه پرنده آبزی و کنار آبزی از جمله پلیکان، فلامینگو، درنا، اردک، سلیم، آبچلیک، پرستو دریایی، کاکایی، عقاب دریایی دم سفید و عقاب ماهی گیر در فصل زمستان بوده است.

مدیر کل حفاظت محیط زیست استان گفت: در سالهای گذشته قبل از خشکسالی جمعیت های فراوانی از این پرندگان اقدام به زاد و ولد در منطقه می کردند که خشکسالی های متعدد موجب شد زیستگاه تعداد بی شماری از گونه های گیاهی و جانوری در تالاب از بین برود.

او بیان کرد: پیش از خشکسالی تالاب بین المللی هامون پناهگاه منحصر به فردی برای بسیاری از گونه های پستانداران نظیر گراز، جبیر، کفتار، شغال، روباه، گربه جنگلی و ... بود.

مهمترین برآورد آسیب های ناشی از خشکسالی آسیبی است که به ساکنان سیستان وارد آمده است زیرا انسان همواره به عنوان محور اصلی محیط زیست و توسعه تحت تاثیر تبعات مثبت یا منفی پدیده های محیطی قرار می گیرد.

ایجاد اشتغال کاذب، بیمار شدن اقتصاد ملی، مهاجرت و انواع آسیب های اجتماعی از جمله مواردی است که می توان به صورت کلی در راستای اثرات خشکسالی بر ساز و کارهای اجتماعی منطقه عنوان کرد.

بررسی تجارب جهانی نشان می دهد اقدامات پیشگیرانه یا برنامه ریزی قبل از خشکسالی در کاهش اثرات آن بسیار موثر است.

انجام اقدامات تاثیر گذار بویژه پیگیری حق آبه جمهوری اسلامی ایران از هیرمند، اجرای قرار داد بین المللی حق آبه ایران از هیرمند توسط دولت افغانستان، اصلاح الگوی مصرف آب، ساخت و اصلاح سازه های آبی و آموزش همگانی از جمله فاکتورهایی است که می تواند تالاب بین المللی هامون را دو باره احیا و زنده کند و شور و نشاط، رونق و اشتغال، صید و شکار، گردشگری و .... را برای سیستان به ارمغان آورد.