فلسفه روزه‏داری در اسلام

روزه بر شما نوشته شد؛ همان گونه که بر پیشینیان از شما نوشته شده تا پرهیزگار شوید.» حال ممکن است این سوال پیش آید که فلسفه (به معنای تحلیل رابطه علّی و معلولی) روزه گرفتن چیست و چرا مسلمانان باید روزه بگیرند و چه آثاری بر این روزه‏داری مترتّب می‏شود. این نوشتار متکفل بحث از این موضوع بر اساس آیات و روایات شریفه است.

فضیلت ماه مبارک رمضان بر سایر ماه‏ها:یکی از مهم‏ترین دلایل اهمیت این ماه، این است که در این ماه، قرآن نازل شده است؛ آن هم قرآنی که بدون هیچ شک و شبهه‏ای، هدایت برای مردم و متقین است. در روایات اسلامی نیز چنین آمده است که همه کتاب‌های بزرگ آسمانی در این ماه نازل شده‌اند؛ به این ترتیب، ماه رمضان که همواره ماه نزول کتاب‌های بزرگ آسمانی و ماه تعلیم و تربیت بوده، بر ماه‌های دیگر برتری محسوسی دارد. (تفسیر نمونه،ص 634 ) همچنین از دیگر دلایل فضیلت این ماه می‏توان به وجود شب قدر در این ماه اشاره کرد که برتر از هزار شب است و مقدرات افراد در این شب مشخص و معلوم می‏شود.

روزه، راه رستگاری و پرهیزگاری:هر انسانی از دو بعد جسمانی و روحانی ترکیب شده است و همان طور که جسمش به برنامه‏ها و غذاهایی نیاز دارد تا رشد کرده و به تکامل برسد، به همان سان نیز روح او برای تکامل نیاز به برنامه‏ها و نکاتی دارد تا به درجات بالا دست یابد. یکی از این برنامه‏ها که در نیل به پرهیزگاری که توصیه قرآن و دین مبین اسلام است، روزه‏داری است . روزه از این حیث که فرد روزه‏دار را به رستگاری و پرهیزگاری می‏رساند، یکی از کلیدی‏ترین و مهم‏ترین عبادات در دین اسلام به شمار می‏رود.

مساوات میان بندگان خدا و همنوایی میان فقیر و غنی:از دیگر فلسفه‏های روزه‏داری می‏توان به مساوات میان بندگان خدا اشاره کرد؛ چرا که خداوند متعال با فرض و واجب کردن روزه بر بندگان خود خواسته تا افراد غنی و ثروتمند، حال فقرا را درک کرده و آنها نیز بخشی از روز، طعم گرسنگی را بچشند تا از این طریق به فکر دیگران و بخصوص فقرای جامعه بیفتند و با آنها همنوایی کرده و به آنها رسیدگی کنند.

چنان‏که امام صادق (علیه‌السلام) در روایتی زیبا می‌فرماید: «روزه به این دلیل واجب شد که میان فقیر و غنی مساوات برقرار گردد و این بدان جهت است که غنی، طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند؛ چرا که اغنیا معمولا هر چه را بخواهند، برای آنها فراهم است. خدا می‌خواهد میان بندگان خود مساوات باشد و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیا بچشاند تا به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند».

همچنین در حدیث دیگری، حضرت امام رضا(ع) می‌فرماید: همانا مردم مامور به روزه گرفتن شدند تا درد و ناگواری‌های گرسنگی و تشنگی را دریابند و آنگاه استدلال کنند بر سختی‌های گرسنگی و تشنگی و فقر آخرت که پیامبر اکرم در خطبه شعبانیه فرمود: واذکروا بجوعکم و عطشکم جوع یوم القیمه و عطشه: به وسیله گرسنگی و تشنگی از روزه‌داریتان، گرسنگی‌ها و تشنگی‌های روز قیامت را به یاد آورید که این یادآوری انسان را به فکر تدارک برای قیامت می‌اندازد تا جد و جهد بیشتری در کسب رضای خدا بنماید.

روزه،آزمایش اخلاص:از دیگر آثار روزه‏داری می‏توان به سنجش اخلاص افراد به واسطه روزه‏داری اشاره کرد؛ چنان‏که امام علی(ع) در این خصوص می‏فرمایند: والصیام ابتلاء لاخلاص الخلق، روزه برای آزمایش نمودن اخلاص مردم است.

روزه، درمان دردها:از دیگر آثار روزه‏داری می‏توان به بحث بهداشتی و پزشکی آن اشاره کرد که بشدت در درمان امراض و بیماری‏ها موثر بوده و حتی مانع بیماری‏های مختلف در بدن می‏شود؛ زیرا بدن و بخصوص معده انسان‏ها محل تمام دردهاست، به گونه‏ای که رسول خدا(ص) در این باب می‏فرمایند: «معده، محل و خانه تمام دردهاست و امساک (روزه) بالاترین داروهاست.» (آیت‌الله مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج 1، ص 631 ) آنچه این امراض را درمان می‏کند و صحت و سلامتی انسان را تضمین می‏کند، روزه است. چنان‏که در حدیث دیگری از پیامبر آمده است: صوموا تصحو: روزه بگیرید تا صحت و سلامتی خویش را تضمین کنید.

همچنین حضرت رسول در روایت دیگری می فرماید: لکل شیء زکاه و زکاه الابدان الصیام: برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن‌ها روزه است.

سید جواد میرخلیلی 
جام جم