پابه‌پای ‌هم ‌به ‌سوی ‌آسمان

حاج‌خانم به مهمان‌نوازی معروف بود. از  نیم ساعت مانده به افطار، سفره‌اش آماده بود و کنار سماور می‌نشست و قرآن کوچکش را باز می‌کرد و بلندبلند آیه می‌خواند، کوچک‌ترها را که از فرط گرسنگی بی‌حال و بی‌حوصله گوشه اتاق نشسته بودند صدا می‌زد و گاهی با تمام خستگی سربه‌سرشان می‌گذاشت، تا چند دقیقه آخر که همه دور سفره‌اش حلقه می‌زدند و بلند دعا می‌خواند و دیگران آمین می‌گفتند الله‌اکبر افطار که فضای اتاق را پر می‌کرد، انگار کسی، کسی را نمی‌شناخت و همه سرگرم بودند جز حاج‌خانم که زیرچشمی تک‌تک بچه‌ها را نگاه می‌کرد و هوای همه را داشت؛ «مهدی، شامی بخور»، «زری برای بچه فرنی بزار»، «علی‌آقا شما چرا نان خالی می‌خورید؟» و ...

اما حالا از آن روزها 30 سالی گذشته، حاج‌خانم با خاطره سفره‌های افطارش در گذشته مانده است. وقتی به خانه می‌رسم خسته و کوفته و گرسنه، هوا رو به غروب است و چند دقیقه‌ای به افطار نمانده است، خانه تاریک، اجاق خاموش و کتری که منتظر آب است تا جوش بیاید. من و همسرم با هم به خانه می‌رسیم و با هم افطار آماده می‌کنیم. او نان‌های بیات درون یخچال را داخل توستر می‌گذارد و من چای و چند تخم‌مرغ آب‌پز آماده می‌کنم. خیلی وقت‌ها الله‌اکبر اذان را می‌گویند و ما هنوز به خانه نرسیده‌ایم و ترافیک دم افطار در خیابان‌های شلوغ شهر، توان حاضر کردن افطار را از ما گرفته است. گاهی بوی افطاری‌های حاج‌خانم هنوز به مشام می‌رسد. ماه رمضان برای بسیاری از خانواده‌ها، ماهی پر از خاطره است، بسیاری از این خاطرات به روزهای دور مربوط است؛ روزهای کودکی و جوانی، روزهایی که شاید امروز شرایط زندگی مانع تکرارشان می‌شود.

ماه رمضان برای تمام مسلمانان ماه برکت نامگذاری شده، برای ما ایرانی‌ها علاوه بر برکت ماهی است که آداب و رسوم خاص خود را دارد. شاید در تمام طول سال هیچ‌یک از ماه‌های قمری به ارتباط اعضای خانواده، دوستی و نزدیکی بین افراد منجر نشود. در این ماه خیلی‌ها از کارهای روزانه و تکراری فاصله می‌گیرند، انگار گرسنگی و تشنگی عاملی است تا از کارهای روزانه فاصله بگیریم و خواسته یا ناخواسته روز را دنبال کنیم تا به شب برسیم؛ شبی که با دیگر شب‌ها فرق می‌کند، شبی که دوست داریم فرد یا افرادی در کنارمان باشند، به یاد روزهای کودکی یا روزهایی که جوان‌تر بودیم. چرا ماه رمضان برای خانواده‌ها متفاوت است، اصلا تفاوتی دیده می‌شود، شما که روزه دارید یا روزه ندارید، رمضان چه ماهی است؟

کوشیار امینی که 33 ساله و کارمند است، ماه رمضان را ماه گرسنگی و البته در روزهای گرم سال، تشنگی می‌داند. او می‌گوید: «لحظه‌های سحر و افطار را دوست دارم کنار همسرم باشم. ما 2 سال است که ازدواج کرده‌ایم.» او می‌افزاید: «وقتی بچه بودم، پدر و مادرم روزه می‌گرفتند. پدرم هر لحظه به افطار نزدیک‌تر می‌شد، بداخلاق‌تر می‌شد. چند دقیقه مانده به افطار،‌ کسی حق حرف زدن نداشت تا وقتی افطار می‌شد و همه چیز به حالت عادی برمی‌گشت.»

حجت‌الاسلام فرزاد محمودیان، استاد اخلاق با اشاره به فضای معنوی ماه مضان تاکید می‌کند والدین در این ماه، زمان بیشتری را برای فرزندانشان صرف کنند. او می‌گوید: «اگر والدین وقت بیشتری را نسبت به ماه‌های دیگر سال صرف فرزندان خود کنند،
به‌ علت روزهای طولانی در این ماه، مسافرت‌های کوتاه می‌تواند آنان را از نظر تعالی روحی و تربیتی ارتقا بدهد.»

وی پیشنهاد می‌کند: «والدین با تهیه و تدارک سفره‌های افطار و دعوت از دوستان و همسالان فرزندشان، در درک بهتر روابط متقابل به فرزندانشان در خانواده و جامعه کمک کنند.»

خدیجه کیانی، مادر 4 فرزند است که همگی در سن روزه هستند. او می‌گوید: «متاسفانه خیلی از جوانان معنی روزه را درک نمی‌کنند. پسران من بدون سحری روزه می‌گیرند و گاهی هم نماز صبحشان قضا می‌شود.»

یکی از مشکلات بعضی افراد در ماه رمضان، نداشتن بینش و آگاهی مذهبی نسبت به روزه و فلسفه آن است. متاسفانه نظام آموزش کشور چنان دچار تکرار و روزمرگی شده که از ارائه مطالب جدید در ‌این باره ناتوان است.

به عقیده رئیس سازمان بسیج روحانیون کشور، استقبال از ماه رمضان باید براساس آگاهی باشد، اما اگر از روی عادت خانوادگی و تقلید اعضای خانواده باشد روزه، آثار تربیتی و معنوی زیادی نخواهد داشت.

حجت‌الاسلام محمدرضا مدیع معتقد است که رفتار والدین در عملکرد فرزندان تاثیر دارد و باید امر به معروف را از راه عمل و نه از راه گفتار انجام دهند.

وی می‌گوید: «بالا بردن سطح اطلاعات فرزندان و جوان‌ترهای خانواده، یکی از اقداماتی است که می‌تواند تاثیر مثبتی در جذب آنان به ‌آموزه‌های دینی در ماه رمضان داشته باشد و هنگامی که جوانان توجیه شوند که روزه مورد تایید دانشمندان بزرگ دنیاست، درمی‌یابند که برای رفع کمبودهای خود به آموزه‌های دینی روی آورند.»

این کارشناس مسائل دینی با تاکید بر این که بسیاری از جوانان ما با دین مخالفتی ندارند و برای جذب آنان باید مزه دین را چشیده و شیرینی آن را احساس کنند، می‌گوید: «شناخت کامل دین فقط از طریق بالا رفتن معلومات دینی جوانان امکان‌پذیر است که بالا رفتن معلومات جوانان نیز باید از طریق کتاب، نرم‌افزار، سایت‌های دینی و... انجام شود.»

متاسفانه در بسیاری از خانواده‌ها، رمضان یعنی سحری و افطاری. در ذهن بسیاری از ما، ماه رمضان معادل گرسنگی و تشنگی طولانی‌مدت و هنگام غروب خوردن مفرط است. شاید به همین خاطر بسیاری از ما بعد از ماه رمضان چند کیلو اضافه‌وزن هم پیدا می‌کنیم اما بجز روزه که مرکز ثقل ماه رمضان است، بسیاری از عادات و فعالیت‌ها زمینه تاثیرگذاری روزه در جسم و روح ماست. بی‌توجهی به این فعالیت‌ها و عادات و رسوم منجر شده تا از محتوای برکات ماه رمضان محروم بمانیم. سمیه کمالیان حاج‌بیگی، مشاور تربیتی و کارشناس تعلیم و تربیت اسلامی به طور خلاصه به خانواده‌ها توصیه می‌کند به جای تاکید بر روزه‌داری درباره برکات روزه و با عمل خود، جوانان را آموزش دهند. بسیاری از جوانان پرسش‌ها و شبهات متعددی نسبت به مسائل دینی در ذهن دارند که تا پاسخ خود را دریافت نکنند، با یقین به اعمال عبادی نمی‌پردازند.

او می‌گوید: چه ایرادی دارد که پدر و مادر اگر اطلاعات و آگاهی ندارند، با کمک یک متخصص مثل روحانی محل، مربی و معلم معارف دینی و... با فرزندشان به نوعی مباحثه و او را نسبت به فلسفه و برکات مسائل عبادی توجیه کنند.

کمالیان حاج‌بیگی مجموعه‌ای از اعمال و مناسک و فعالیت‌ها را به خانواده‌ها یادآوری می‌کند که با پرداختن به آنها، زمینه بروز معنویت فضای خانه‌ها را پر خواهد کرد. او توضیح می‌دهد: یکی از کارهای مهم این ماه که معمولا در گرسنگی و تشنگی افراد فراموش می‌شود و گاهی به عمد مورد بی‌توجهی قرار می‌گیرد، آشتی و دوستی دوباره با اعضای فامیل و دوستانی است که قبلا کدورتی بین آنها ایجاد شده است.

این کارشناس، دوری از غیبت، مشاجره بین والدین، پرخاشگری، عیادت از بیماران و اعضای سالمند خانواده، دعوت از دوستان و آشنایان بخصوص هم‌سن و سالان جوانان خانواده برای افطار و بالاخره ایجاد فضای امن و شاد را در روزهای رمضان، بهترین شیوه تربیتی برای آموزش جوان‌ترها در پایبندی به اصول و برکات این ماه می‌داند.

رمضان سال‌هاست که حال و هوای خانواده‌‌ها را عوض می‌کند. آنها که کیلومترها از خانواده‌شان در ایران دورند، خیلی‌وقت‌ها که نام ماه رمضان را می‌شنوند، آه می‌کشند و به یاد دوران جوانی و کودکی‌شان و آداب و رسوم این ماه حسرت می‌خورند. ماه رمضان تقریبا در تمام کشورهای اسلامی با آداب و مراسم خاصی همراه است هر چند که در زندگی شهری و ماشینی خیلی از این سنت‌ها فراموش یا کمرنگ شده، اما در خاطره بسیاری از افراد باقی مانده است.

رفت و روب و خانه‌تکانی: هر چند که سنت خانه‌تکانی را بیشتر در آخرین ماه سال و چند روز مانده به سال نو می‌بینیم، اما تا مدت‌ها قبل خانه‌تکانی یکی از سنت‌های استقبال از ماه رمضان بوده که هنوز هم در برخی خانواده‌ها بویژه در شهرستان‌ها دیده می‌شود.

در بسیاری از کتاب‌ها و مقالات سنت‌های ایرانی آمده است که مردم نواحی گوناگون در آخرین روزهای ماه شعبان نه فقط خانه که محله و بویژه مساجد محل را رفت و روب می‌کنند.

خرید مایحتاج ماه رمضان: تهیه مایحتاج ماه رمضان از وظایف خانواده‌ها بود، چون قرار بود که کسب و کار در ماه رمضان نیمه تعطیل باشد و مردم بیشتر عبادت کنند. این روزها هم یک هفته مانده به رمضان، فروشگاه‌ها پر از جمعیتی می‌شود که قرار است فریزرها را پر از مواد غذایی کنند تا یک ماه از خرید معاف باشند. این عادت ریشه در سال‌های دور دارد.

سحر: بیدار شدن در سحرگاهان ماه رمضان هم  از جمله سنت‌هایی بوده که امروز جوانان با آن بیگانه‌اند. امروز یک ساعت زنگ‌دار یا تلفن همراه شما را برای سحری خوردن بیدار می‌کند ولی در گذشته این ساعت‌ها نبوده و مردم برای بیدار شدن از روش‌های جالبی استفاده می‌کردند. مثلا مساجد چراغ‌هایشان را در گلدسته‌ها روشن می‌کردند، نقاره و شیپور می‌زدند، مناجات می‌خواندند، جارچی در کوچه‌ها مردم را صدا می‌زد، حمام‌های عمومی بوق می‌زدند، دیوار همسایه را هر کس زودتر بیدار می‌شد می‌کوبید تا او هم بیدار شود و ... توپ سحر هم از جمله وسایلی بود که مردم را شبانه بیدار می‌کرد.

شب‌نشینی: یکی از مراسمی که در گذشته بیشتر رونق داشته و این روزها به دلیل مشغله‌های پدر و مادرها کمتر به آن توجه می‌‌شود، شب‌نشینی‌های ماه رمضان است. در گذشته اعضای یک فامیل بعد از افطار منزل هم می‌رفتند و شب چره و تنقلات می‌خوردند، بوستان سعدی و حافظ می‌خواندند و گل یا پوچ‌بازی می‌کردند.

یکی از رسوم قدیمی ماه رمضان در ایران که در مناطق مختلف با کمی تغییر وجود داشته، مخصوص جوانان بوده که دسته‌جمعی سراغ تک‌تک خانه‌های محل می‌رفتند و از خانه‌ها پول و خوراکی جمع می‌کردند و آن را به فردی که صندوقدار گروه بود‌ می‌دادند. این رسم با خواندن اشعاری همراه بوده که البته گاهی منجر به کمک جوانان به افراد فقیر و مستمند شهر و محله می‌شد، اما امروز این گونه سنت‌ها به فراموشی سپرده شده است.

این سنت‌ها امروز فراموش شده و رمضان در حال حاضر دغدغه‌های خاص خودش را دارد. گفتگو با افراد مختلف نشان می‌دهد که چقدر با حال و هوای آن روزها فاصله گرفته‌ایم.

کبری‌مردانی، دبیر بازنشسته ریاضیات است. او می‌گوید: 2 فرزند دارم که یکی به دلیل بیماری و دیگری به دلیل نرسیدن به سن تکلیف روزه نمی‌گیرند. همسرم تا دیروقت کار می‌کند، من به تنهایی افطار می‌کنم و سریال‌های تلویزیون را می‌بینم، همسرم هم در محل کارش چیزی می‌خورد و وقتی به خانه می‌آید شام می‌خوریم، آنقدر خسته است که برای سحر بیدار نمی‌شود و مجبورم سحر را هم تنهایی بیدار شوم.

م. شکیبا، جوان 25 ساله دانشجوی ارشد روان‌شناسی است؛ او می‌گوید: پدرم دیابت دارد و روزه نمی‌گیرد. من و مادرم روزه هستیم، اما نگران مادرم هستم، چون در خانه تنهاست و فشارش می‌افتد و به زور خودش را نگاه می‌دارد، توان درست کردن افطاری را هم ندارد، من مجبورم وقتی به خانه می‌رسم، افطار را آماده کنم.

اما سهیل جوان 18 ساله‌ای است که روزه نمی‌گیرد و می‌گوید: «تا دو سه سال قبل هر سال روزه می‌گرفتم، اما وقتی می‌بینم که پدر و مادرم چقدر ماه‌های رمضان با هم مشاجره و جر و بحث می‌کنند، فکر می‌کنم روزه نگیرم بهتر است. چه فایده دارد، روزه می‌گیرند و دائم سر به سر هم می‌گذارند!»

زندگی خیلی از ما چه در شهر و چه در روستا در ماه رمضان به دیدن این صحنه‌ها عادت کرده است، ماه رمضان بهترین فرصت برای تمرین خوب بودن است، اما معنی و مفهوم خوب بودن را خیلی از ما نمی‌دانیم، کمالیان حاج‌بیگی، کارشناس تعلیم و تربیت اسلامی می‌گوید: متاسفانه این روزها، روزه گرفتن و عبادت‌های خاص ماه رمضان برای خیلی از جوانان توجیه عقلی ندارد، چون از آن بی‌بهره‌اند، این مسوولیت بزرگ‌ترهاست که متناسب با ذوق و سلیقه جوانان به طور عملی نه فقط با حرف و شعار، آنان را به سمت این خوبی‌ها جلب کنند. او می‌گوید ما این روزها دیگر به پدری نیاز نداریم که جوانش را به خاطر روزه‌خواری ملامت کند، بلکه به پدری نیاز داریم که بر سر مسائل عبادی با جوان بحث کند و به او اجازه اظهارنظر بدهد. ما به مادری نیازمندیم که خود الگو باشد و با عملش جوان را به روزه و نماز جلب کند. ما به مربیانی نیاز داریم که از نظر استدلال و مطالب غنی جوانان را به عبادت جذب کنند.بنابراین ماه رمضان برای خانواده‌ها فرصتی است تا با هم خودسازی کنند. در این مسیر زنده کردن برخی سنت‌ها، علاقه‌ها را محکم‌تر و افراد را به هم نزدیک‌تر می‌کند.