نجوم آماتوری سرگرمی در مرزهای دانش

اما زمینه تاریخی قوی‌ای که در جامعه ایران وجود داشت و سابقه تاریخی دانش ستاره‌شناسی در کشور از یک‌سو و شکوه آسمان و رمز و رازهای موجود در آن که هر ذهن کنجکاوی را به سوی خود جذب می‌کند، از دیگر سو در کنار تلاش‌هایی که از سال‌های قبل آغاز شده بود به ثمر نشست. بویژه که حدود 3 دهه پیش جریانی جدی در کشور آغاز شد که پاسخگوی علاقه‌مندان به این رشته بود و بلافاصله شکوفایی این فعالیت را در میان مردم دیدیم. مهم‌ترین این رویدادها که باعث توسعه نجوم آماتوری شد را شاید بتوان در احداث مراکز آموزشی فعالی همچون رصدخانه زعفرانیه تهران دید که نسل تازه‌ای از منجمان آماتور جوان و با انگیزه را به آخرین داده‌های روز این رشته مجهز کرد. از سوی دیگر انتشار نشریات تخصصی در این زمینه با انتشار ماهنامه نجوم در 20 سال قبل باعث شد بازه وسیع‌تری از مردم با نجوم آشنا شوند و از 10 سال پیش که برنامه «آسمان شب» آغاز شد، نجوم پای خود را ـ‌ که پیش از آن جسته و گریخته از تلویزیون پخش می‌شد ـ‌ در خانه‌های مردم ثابت کرد.

در کنار همه این فعالیت‌ها، مراکز و گروه‌های نجومی در شهرستان‌ها شکل گرفتند و فعال شدند و شاهدیم که اینک در شهر‌هایی مانند اصفهان، شیراز و شهر نجومی‌اش سعادت شهر، مشهد، زاهدان، رشت و ده‌ها نقطه دیگر کشور، گروه‌های فعال و پیگیری شکل گرفتند که باعث شد انجمن نجوم ایران نیز بخش ویژه‌ای را با هدف ساماندهی فعالیت‌های آماتوری تاسیس کند. نتیجه فعالیت‌های این شاخه، راه‌اندازی باشگاه‌های نجوم در تهران و دیگر نقاط بود، گردهمایی‌های ماهانه‌ای که در آن منجمان و علاقه‌مندان یک روز در ماه گرد هم می‌آیند تا هم دیداری تازه کنند و هم در جریان آخرین اخبار و رویدادها قرار بگیرند. در تهران این باشگاه که در آخرین چهارشنبه هر ماه برگزار می‌شود (http:‌/‌‌/‌astroc.ir) صدمین ماه برگزاری خود را جشن گرفته است. از سوی دیگر رقابت‌های رصدی مانند رقابت رصدی مسیه و رقابت صوفی باعث شد تا توان رصدی بسیاری از علاقه‌مندان به زیبایی‌های آسمان شب افزایش پیدا کند و در همان حال برگزاری کارگاه‌های آموزشی و ترویجی که گاه مانند کارگاهی گذر زهره یا کارگاه‌های عکاسی در قالبی بین‌المللی برگزار می‌شد انگیزه‌های بیشتری را وارد جامعه نجوم کشورمان کرد.

رویدادهای عمومی مانند روز نجوم در مقیاسی وسیع در کشور برگزار شد که نتیجه‌اش اهدای چندباره جوایز بین‌المللی به این مراسم در ایران بود. خلأ بزرگ دیگری که در پیش راه منجمان آماتور ایرانی قرار داشت، کمبود ابزارهای مناسب بود به طوری‌که زمانی تعداد انگشت شماری تلسکوپ 8 اینچ را می‌شد در سراسر ایران پیدا کرد، اما در این مدت برخی موسسات و سازمان‌های تجاری در زمینه نجوم فعال شده‌اند که توانسته‌اند این خلأ را به شکل مطلوبی پوشش دهند. امروز در ایران منجمان آماتور به همان ابزارهایی دسترسی دارند که علاقه‌مندان در سراسر جهان می‌توانند آنها را در اختیار بگیرند. بسیاری از منجمان ایرانی امروز اپتیک‌های بزرگ و پایه‌های رباتیک و ابزارهای تصویربرداری دقیقی در اختیار دارند که شاید 2 دهه قبل برای بسیاری از مراکز آموزشی و حتی پژوهشی کوچک رویایی دوردست به شمار می‌رفت، اما این همه فعالیت برای منجمان آماتور ما چه دستاوردی داشته است و چه دستاوردی می‌تواند داشته باشد؟

نجوم آماتوری (به معنی فعالیتی در زمینه علم نجوم که در آن شخص نه به دلیل تخصص آکادمیکش یا به دلیل ضرورت حرفه‌ای و شغلی‌اش که به دلیل علاقه شخصی به زیبایی‌های آسمان در زمینه نجوم به روش علمی مطالعه و کار می‌کند) در کشور ما جوان است، اگرچه سابقه فعالیت آنها به چند دهه قبل برمی‌گردد و این واقعیت نیز درست است که نمی‌توان مرزهای روشنی میان نجوم حرفه‌ای و آماتوری کشید، اما حداقل به این شکلی که ما نجوم آماتوری را می‌شناسیم، باید بپذیریم که این رشته به‌عنوان یک علاقه‌مندی عمومی در کشور ما بسیار جوان است و البته با دیگر نقاط جهان هم متفاوت است.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های نجوم آماتوری در ایران با دیگر کشورهای جهان در جوان بودن متوسط سن منجمان آماتور ایرانی است. در بسیاری از کشورها افراد پس از بازنشستگی یا پس از آن‌که از نظر شغلی و خانوادگی به ثبات رسیدند سراغ فعالیت جنبی خود نظیر نجوم آماتوری می‌روند، اما عمده فعالان در کشور ما جوانان و نوجوانان هستند ـ که البته در سال‌های اخیر این میانگین سنی اندکی افزایش یافته است ـ این امر هم فرصتی استثنایی تلقی می‌شود و هم در برخی موارد نگرانی تولید می‌کند، چرا که تضمینی وجود ندارد فرد علاقه‌مند پس از ورود به دشواری‌های زندگی همچنان بتواند علاقه خود را پیگیری کند. باوجود این، انگیزه کافی کمک می‌کند تا این رشته در جامعه پویا باقی بماند.

اهمیت این موضوع فقط از باب اهمیت خود نجوم آماتوری نیست که در حقیقت به‌واسطه نقشی است که نجوم آماتوری در ترویج علم ایفا می‌کند. اما خود نجوم آماتوری از رشته‌ها و گرایش‌های تخصصی‌تری نیز تشکیل شده است که منجمان علاقه‌مند می‌توانند در آن راه مسیر خود را با دقت بیشتری ادامه دهند.

در این سال‌ها نجوم آماتوری ایران در چند حوزه تخصصی رشد چشمگیری داشته است که می‌توان به رصد عمومی، رویت هلال ماه‌های جوان، ترویج نجوم و فعالیت‌های ترویجی و عکاسی نجومی اشاره کرد.

اما آیا منجمان آماتور ایرانی محدود به همین چند شاخه هستند؟ پاسخ به طور قطع منفی است. اینک نشانه‌هایی دیده می‌شود که افرادی در حال پیگیری سایر رشته‌ها هستند و امید است که آنها زمینه‌های جدیدی را به‌وجود آورند.

اما چه افقی از امکانات پیش روی این علاقه‌مندان است؟ نمونه‌های فهرست وار زیر بخشی از فرصت‌هایی است که نجوم آماتوری ایران دارد.

دنباله‌دارها: دنباله دارها که یکی از زیباترین جلوه‌های آسمان شب هستند، عمدتا در جهان از سوی منجمان آماتور کشف و ثبت می‌شوند. ابزار مورد نیاز این کار امروز در اختیار بسیاری از منجمان آماتور ایرانی هم قرار دارد. اما کشف یک دنباله‌دار کاری یکشبه نیست که حاصل رصدهای طولانی و لذت بردن از رصدهای دقیق و طولانی است. علاقه‌مندان دنباله دارها معمولا کار خود را با رصد ستارگان کم سوی آسمان شروع می‌کنند تا درک کاملی از وضعیت اجرام کم سوی آسمانی داشته باشند ضمن این‌که آنان دنباله‌دارهای نوظهور را از دست نمی‌دهند و آنها را پیگیری کرده و خود دست به محاسبات ابتدایی درباره آنها می‌زنند و همه این تجربیات زمانی به کار آنها خواهد آمد که در منطقه‌ای از آسمان متوجه ظهور شیئی‌ناشناس و مه آلود شوند. این تجربه قبلی می‌تواند آنها را کمک کند تا حدس بزنند که آیا با دنباله‌داری مواجه هستند یا اجرام قبلی را دوباره دیده‌اند. امکانات چنین رصدهایی هم‌اکنون در کشور وجود دارد البته هیچ یک از کاشفان دنباله دارها شاید در انتظار کشف نبوده است، اما این پاداشی است که نجوم به رصدگران دقیق و با پشتکار می‌دهد.

نواخترها و ابرنواخترها: کشف مرگ درخشان ستارگان دوردست که از آن به نواختر‌ها و ابر‌‌نواخترها یاد می‌شود، یکی دیگر از مواردی است که در جهان ستاره‌شناسی عموما توسط ستاره‌شناسان آماتوری صورت می‌گیرد. آنها به‌واسطه رصدهای دائمی خود فرصت دارند نخستین شاهد شکل‌گیری نواخترها و ابر نواخترها باشند، البته این مورد نیز مانند دنباله دارها نیازمند تجربه بالای رصدی و دنبال کردن نواخترهای نو یافته است. بار دیگر زمانی که تجربه و دقت شما به اندازه کافی بالا رفت، هنگامی که انتظارش را ندارید، پاداش شما از سوی دنیای ستاره‌شناسی در اختیارتان قرار خواهد گرفت.

اختفای سیارک‌ها: یکی از پروژه‌های نجومی که کمک بسیار زیادی به رشد دانش ما در زمینه‌های تخصصی نجوم می‌کند، رصد اختفای ستارگان در پشت سیارک‌هاست. تعداد بسیار زیادی از سیارک‌ها در فضای منظومه شمسی پراکنده‌اند و ما اطلاعات بسیار زیادی درباره آنها نداریم. یکی از کارهایی که کمک زیادی به درک کامل آنها می‌کند، این است که بتوانیم شکل ظاهری آنها را که عموما شکل نامنظمی دارند، تخمین بزنیم. این کار یکی از فعالیت‌های هیجان انگیز برای منجمان آماتور در سراسر جهان است. آنها در گروه‌های بین‌المللی دست به زمان‌سنجی اختفای سیارک‌ها می‌زنند، یعنی زمانی که یک سیارک از مقابل یک ستاره زمینه عبور می‌کند، مدتی نور این ستاره ناپدید می‌شود. با زمان‌سنجی دقیق این اختفا که از نقاط مختلف انجام می‌شود، می‌توان با ترکیب داده‌ها اطلاعات ارزشمندی از توپوگرافی یک سیارک به دست آورد. انجمن بین‌المللی زمان‌سنجی اختفاها (IOTA) یکی از مراجعی است که داده‌های با ارزشی در این زمینه در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌دهد.

رصد متغیرها: تعداد بسیار زیادی از ستاره‌هایی که در آسمان شب دیده می‌شوند، ستاره‌های متغیر هستند. نور ستاره‌ها به دلایل مختلف تغییر می‌کند، برخی از این تغییر نورها به واسطه تغییرات فیزیکی درون ستاره است و گاهی عبور یک‌جرم همدم مانند ستاره‌ای دیگر از مقابل قرص یک ستاره نور آن جرم را کاهش می‌دهد. این مورد اخیر را گرفتگی‌های کسوفی می‌نامند. بررسی این متغیرها یکی از پروژه‌های علمی فوق‌العاده با ارزش و هیجان انگیز به شمار می‌رود.

این فعالیت کمک می‌کند تا اطلاعات تغییرات نوری ستاره‌های متغیر منظم، مورد بررسی دائم قرار بگیرد و با بررسی تغییرات نوری متغیرهای نامنظم، اطلاعات بیشتری از ماهیت مرموز این ستاره‌ها به‌دست بیاید.

ویژگی جالب توجه در این روش این است که شما می‌توانید با بازه بسیار وسیعی از ابزارها به سراغ این فعالیت بروید. یک سر این بازه را تنها چشمان غیرمسلح تشکیل می‌دهد و سوی دیگر آن را نورسنج‌های دقیق (که آنها هم در ایران قابل دسترس هستند).

این روش بیشتر از آنچه فکر می‌کنید هیجان انگیز است و می‌تواند بسیار لذتبخش باشد در حالی که اطلاعات علمی ارزشمندی را در دل خود دارد. اگر به این روش علاقه‌مندید، بد نیست که سری به وب سایت انجمن ملی ستاره‌های متغیر AAVSO بزنید تا انبوهی از اطلاعات را در این باره به دست آورید و وارد این پروژه هیجان‌انگیز شوید.

جستجوی گودال‌های برخوردی: یکی از این حوزه‌ها که می‌تواند فوق‌العاده جذاب باشد، پیدا کردن گودال‌های حاصل از برخوردهای شهاب سنگی به کمک ابزارهایی مانند نرم‌افزار گوگل ارث است. اگر اخبار را مرور کنید، می‌بینید بتازگی خبری منتشر شده که گروهی از دانشمندان به کمک تصاویر نرم‌افزار گوگل ارث موفق شدند گودالی را پیدا کنند که به احتمال بسیار زیاد گودالی برخوردی و بسیار جوان است. اگر نرم‌افزار گوگل ارث را در اختیار دارید، مختصات این نقطه را وارد کرده و بزرگنمایی آن را افزایش دهید. مختصات این گودال تازه یافته شده به این شرح است: 22^? 01َ 06‌ً N 26^? 05َ 15‌ً E.

این فعالیت یکی از کارهایی است که افراد علاقه‌مند می‌توانند در اوقات فراغت خود به آن بپردازند. البته هر گودالی، گودال برخوردی نیست و این روش تنها کمک می‌کند که کاندیدا‌هایی از این موارد را پیدا کنید. تاکنون چندین نمونه در ایران نیز پیدا شده است که هنوز تایید و بررسی نشده‌‌اند.

این گودال نو یافته، در کشور لیبی و در بخش دور افتاده‌ای از صحرای آفریقا قرار دارد. این گودال که کمیل نام گرفته، 45 متر قطر و 16 متر عمق دارد و به دلیل موقعیتی که در آن قرار گرفته، یکی از دست نخورده‌ترین گودال‌های برخوردی به شمار می‌رود. اگر با گوگل ارث روی آن زوم کنید از فاصله‌ای دورتر می‌توانید رگه‌های حاصل از برخورد را در اطراف گودال اصلی ببینید.

دشت‌های کویری ایران یکی از مناسب‌ترین محل‌ها برای جستجوی برخوردهای احتمالی به شمار می‌روند و حدس زده می‌شود تعداد زیادی از این گودال‌ها در مناطق دور دست و ناشناخته در کشور ما قرار گرفته باشند.

این بررسی دقیق می‌تواند برخی نامزدهای مورد نظر را آشکار کند، کما این‌که چندی پیش آقای فتح‌الله زاده یکی از منجمان آماتور خراسانی، توانست نامزدی از یک گودال برخوردی را در منطقه 3 قلعه پیدا کند.

البته ده‌ها مقاله در اینترنت درباره چگونگی استفاده از گوگل ارث برای تشخیص چنین گودال‌هایی وجود دارد اما یکی از راه‌هایی که شاید به همان اندازه کمک کند، بررسی وضعیت گودال‌های برخوردی تایید شده در این نرم‌افزار است. شما می‌توانید فهرستی از گودال‌های تایید شده را پیدا کنید و با کمک نرم‌افزار گوگل ارث خود به بررسی آنها بپردازید تا بدانید که باید دنبال چه چیزی بگردید سپس می‌توانید یک منطقه مشخص کشور را مورد بررسی قرار دهید و با سنجش دقیق آن نامزدهای احتمالی را پیدا کنید.

البته فقط گودال‌ها نیستند، پیدا کردن شهاب سنگ‌ها با جستجوی میدانی نیز یکی از فعالیت‌هایی است که بشدت مورد توجه منجمان آماتور جهان قرار دارد.

یکی از شاخه‌های نجوم که در سال‌های اخیر به اوج خود رسیده، کشف سیارات فرا خورشیدی است. این داستان از قرن‌ها پیش آغاز شد و امروز به یکی از پیشگام‌ترین حوزه‌ها در جامعه نجوم بدل شده است و به نظر می‌رسد تا سال‌های طولانی یکی از شاخه‌ها و حوزه‌های داغ در زمینه نجوم باشد.

تاکنون عمده کشف این سیارات فرا خورشیدی نه با رصد مستقیم که با مشاهده تاثیرات این سیاره بر ستاره مادر خود روی داده‌اند، یکی از این تاثیر‌ها اثر گرانشی و همچنین اثر کاهش نور بر اثر گذر سیاره از مقابل ستاره مادر است.

امروز منجمان آماتور ابزارهایی در اختیار دارند که می‌توانند این تاثیرات را آشکار کنند. در حال حاضر یکی از همکاری‌های جدی منجمان آماتور با حرفه‌ای‌ها در زمینه زیر نظر گرفتن این اجرام برای تایید‌های بعدی است. اینک فهرست‌های طولانی از ستاره‌هایی وجود دارند که شاید میزبان سیاراتی باشند. منجمان آماتور نه تنها به مشاهده نمونه‌های کشف شده می‌پردازند که خود در بررسی نامزدهای احتمالی مشارکت می‌کنند. این رشته یکی از شاخه‌های بسیار جوان است و نشان می‌دهد بازه امکان مشارکت منجمان آماتور در جهان و از جمله در ایران تا چه حد گسترده است.

رصد ماهواره‌ها: یکی دیگر از حوزه‌هایی که رصدگران علاقه‌مند می‌توانند در آن به‌طور جدی فعالیت کنند، رصد ماهواره‌هاست. بسیاری از ماهواره‌ها در آسمان شب حتی با چشم غیر مسلح دیده می‌شوند و رصد آنها نه تنها می‌تواند کمک کند که مدار آنها را زیر نظر داشت که بررسی تغییرات مدار آنها باعث می‌شود تا تاثیراتی که جو زمین و تغییرات آن براثر توفان‌های خورشیدی برمدار این اجرام می‌گذارند مورد بازبینی قرار گیرد. اینک گروه غیرحرفه‌ای رویت ماهوراه‌ها یکی از معتبرترین مراجع در امر شناسایی ماهواره‌ها و ردیابی آنها به شمار می‌رود.

همه اینها سر فصل‌هایی از امکانات بالقوه پیش روی منجمان آماتور بود. ذات و اصل نجوم آماتوری لذت بردن از فعالیتی علمی است اما اگر کسی بخواهد گامی جلوتر برود، راه پیش پای او باز است و می‌تواند با مشارکت در پروژه‌های بشدت علمی و تخصصی پیش رود، نکته مهم این است که امکان همه این کارها امروز در ایران و به‌وسیله ابزارهایی که در بازار ایران است و به کمک منابعی که در اختیار علاقه‌مندان ایرانی وجود دارد، مهیاست. آنچه میان منجمان آماتور ایرانی و مثلا کشف یک دنباله دار فاصله می‌اندازد، پشتکار و صبر و علاقه‌ای است که افراد را شب‌های طولانی نه برای کشف که برای لذت بردن از زیبایی‌های آسمان بیدار نگه می‌دارد و سرانجام زمانی که هیچ‌کس انتظارش را ندارد، این اتفاق خواهد افتاد.

پوریا ناظمی