تحریم‌ها نتوانست کشتیرانی را زمینگیر کند

دوره اول از سال 64 تا 72 با اوج جنگ نفتکش‌ها در خلیج‌فارس مصادف بود و اکنون که دوره دوم از سال 84 آغاز شده، تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ناوگان کشتیرانی ایران کلید خورده است.

وی ماهیت جنگ و تحریم و اهداف آن را یکی می‌داند، اما از شیوه‌های متفاوتی برای مدیریت و مقابله با آن خبر می‌دهد. شیوه‌هایی که به گفته وی، قابل اعلام‌کردن نیست.

وی تصریح می‌کند همین که هستیم و روبه‌روی شما نشسته‌ایم و فعالیت‌مان ادامه دارد، یعنی تحریم‌ها به هدف خود که همانا زمینگیر کردن ناوگان کشتیرانی ایران است، نرسیده است و نخواهد رسید...

تحریم‌های یکجانبه اخیر غرب که اخیرا بر علیه کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران ایجاد شده ، شامل چه مواردی بوده و الان در چه مرحله‌ای است؟

تحریم‌ها از 3 سال پیش تاکنون مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. ابتدا بحث محدودیت در نقل و انتقال دلار مطرح بود یعنی کسانی که در اسنادشان اظهار می‌کردند شرکت‌های کشتیرانی ایران کالاهایشان را حمل کرده‌اند، در نقل و انتقال دلار به مشکل برمی‌خوردند.

خب، روشن است در آن مقطع خیلی از معاملات ارزی ما از دلار تبدیل شد به ارزهای غیردلاری. دامنه این تحریم‌ها رفته رفته محدودتر شد تا این که در مقطعی آمریکا برای شرکت‌های تابعه ما، محدودیت ایجاد کرد.

این محدودیت برای حمل کالاهایی بود که برای مسائل نظامی یا هسته‌ای استفاده شود. در مقطعی دیگر انگلیس برای شرکت‌های بیمه محدودیت ایجاد کرد. می‌دانید که بیمه یکی از ضروریات فعالیت‌های کشتیرانی در دنیاست و انگلیس با این اقدام سعی کرد کشتیرانی را زمینگیر کند.

روش این امر نیز این گونه بود که کلوپ‌های PSI که بیمه‌های اصلی کشتیرانی بین‌المللی را ارائه می‌دهد و ارائه این بیمه‌نامه‌ها برای ورود و خروج کشتی به بنادر لازم است، اعضایشان را از صدور بیمه‌نامه برای کشتی‌های ما منع کردند.

اما، با اقدام سریعی که در ایران انجام شد و مصوبه‌ای که دولت تصویب و ابلاغ کرد، خوشبختانه یک میلیارد دلار برای پشتوانه ایجاد فعالیت‌های بیمه‌ای کشتیرانی در داخل کشور تخصیص داد و از آن سو هم کنسرسیومی میان تمام شرکت‌های بیمه داخلی به وجود آمد و ما بیمه‌های کشتی‌هایمان را به داخل کشور منتقل کردیم و این مساله هم حل شد و برخلاف هدف و خواست آنها کشتی‌های ما به فعالیت خود ادامه دادند.

در قطعنامه اخیر سازمان ملل هم در چند بند اشاره کرده که محدودیت‌های ایجاد شده برای کشتی‌های ایرانی باید در شرایطی باشد که دولت‌ها شواهد و قرائنی داشته باشند که کشتی یا محموله‌ای که توسط آن حمل می‌شود، در ارتباط با مسائل هسته‌ای یا موشکی باشد.

با این حال متاسفانه آنچه اکنون در دست کار است، بسیار فراتر از چارچوب موارد پیش‌بینی شده در قطعنامه سازمان ملل است. یعنی اهدافی که کشورهای غربی برای اجرای تحریم‌ها بر علیه کشتیرانی ترسیم کردند، نشان می‌دهد که اینها همه‌اش بهانه است و اصل هدف آنها تحت فشار قرار دادن و زمینگیر کردن کشتیرانی جمهوری اسلامی است. صریح بگویم تحریم‌ها در قطعنامه اخیر گسترده‌تر از قبل است.

از نظر نقل و انتقال پول ایجاد محدودیت کرده‌اند. بعلاوه تحریم را از کالای حمل شده به کل کشتی‌ها و شرکت‌های تابعه کشتیرانی گسترش داده‌اند و گفته‌اند اصولا ما نباید اقدام به حمل بکنیم و این امر ایجاد محدودیت می‌کند.

جالب است این تحریم‌ها در حالی وضع می‌شود که غربی‌ها در شعارهایشان مطرح می‌کنند که ما نمی‌خواهیم به مردم ایران لطمه بخورد در حالی که کشتیرانی شرکتی است که فقط 20 درصد سهامش در مالکیت دولت است و بقیه‌اش به طور مستقیم و غیرمستقیم در اختیار مردم است.

طبیعتا این محدودیت‌ها به مردم ایران لطمه می‌زند؛ چرا که کشتیرانی نیاز غذایی، خوراک دام، نیازمندی صنایع و سایر نیازهای مردم را حمل و تامین می‌کند و جلوگیری یا ایجاد محدودیت برای آن به معنی ایجاد محدودیت مستقیم برای مردم ایران است.

در هر مرحله‌ای از تحریم متناسب با وضعیت اقداماتی کردیم که فعالیت کشتیرانی بتواند تداوم داشته باشد و بار کشور را حمل کند. در مقطع کنونی نیز همین طور است. ما مکانیزم‌های لازم را به کار می‌گیریم. تحریم‌کنندگان در اظهارات صریح خود می‌گویند که هدفشان از این محدودیت‌ها این است که کشتیرانی جمهوری اسلامی را زمینگیر کنند.

در مقابل همه هدف ما هم باید این باشد که کشتیرانی بتواند به فعالیت‌ها و خدماتش ادامه دهد. اما روشن است که ما نمی‌توانیم بگوییم چه تدابیری به کار می‌گیریم؛ چرا که طبیعتا آنها می‌خواهند بدانند ما چه می‌کنیم که آن راه‌ها را هم ببندند.

جالب است که برخلاف تصور موجود بگویم ما با شرکت لویدز کار نمی‌کردیم. کشتیرانی‌ها بیمه‌های مخصوصی دارند که به آن Pand I Club می‌گویند. این شرکت‌ها بودند که پوشش‌شان را از ما برداشتند و ما نیز چنین امکانات بیمه‌ای را در داخل کشور ایجاد کردیم.

تحریم‌کنندگان همیشه چنین اظهاراتی را برای رسانه‌ها را مطرح کرده‌اند، اما هیچ وقت سند و مدرکی ارائه ندادند. چون 90 درصد حمل و نقل بین‌المللی از طریق دریا انجام می‌شود. ما قوانین کامل و روشنی در زمینه دریانوردی داریم که تقریبا فکر همه جا را کرده است. در این قوانین با صراحت آمده است که موسسه حمل کالا مسوولیتی در مورد محتوای بار یا جعبه یا کانتینر ندارد. اصولا برای شرکت کشتیرانی توان، امکان و فرصتی وجود ندارد که بتواند درون جعبه یا کانتینری را که می‌خواهد حمل کند را بازدید کند و ببیند محتوای آن چیست.

قوانین دریایی در اینجا مسوولیت‌ها را مشخص و تفکیک کرده و مسوولیت محتوای درونی کالا را با صاحب کالا و گمرکات مبدأ و مقصد در بنادر قرار داده است. موسسه حمل فقط آنچه را که صاحب کالا اظهار می‌کند درون جعبه است و در بارنامه قید می‌شود را حمل می‌کند.

موسسه حمل می‌گوید بنابه گفته صاحب کالا، محتوای جعبه این است و ما جعبه را پلمب شده تحویل می‌گیریم و پلمب شده هم تحویل می‌دهیم. بنابراین طبق قوانین بین‌المللی دریانوردی، موسسه حمل مسوولیتی در قبال کالایی که حمل می‌کند، ندارد یعنی اگر ما از فلان کشور غربی کالایی را تحویل گرفته و حمل می‌کنیم، قاعدتا گمرک آن کشور غربی می‌داند که درون جعبه‌های آن کالا چیست. البته ممکن است چیزی از آنچه صاحب کالا اظهار کرده باشد، در جعبه موجود باشد، اما بر اساس قوانین، این ربطی به موسسه کشتیرانی یا کشتی ندارد.

بنابراین خود تحریم‌کنندگان که قوانین دریانوردی بین‌المللی را وضع کردند، و اجرایش می‌کنند بیشتر می‌دانند که حدود مسوولیت‌های کشتیرانی جمهوری اسلامی چیست و ربطی به تحریم‌ها ندارد. حتی شرکت‌های کشتیرانی غربی بخوبی این نکات را می‌دانند.

اما این که اینها این تحریم‌ها را اجرا می‌کنند تنها هدف‌شان این است که با این بهانه به این توان کشور ما لطمه وارد کنند و ریسک‌های تجارت خارجی ما را بالا ببرند. نه این که واقعا و منطقا موردی داشته باشند که به درد دادگاه بخورد. اگر مورد قانونی داشتند مطمئن باشید حتما به دادگاه ارائه می‌دادند. البته یکی دو مورد را هم که اعلام کردند، البته فقط در رسانه‌ها، ما به طور مستدلی ثابت کردیم که مسوولیتی متوجه ما نیست.

موردهایی پیش آمد که بعضی کالاها که درون کشتی بود را برای بازرسی در بنادر پیاده می‌کردند، ولی باز اینها هیچ کدام مسوولیتی را متوجه ما به عنوان شرکت کشتیرانی نمی‌کرد.

چون از نظر قوانین دریانوردی مهم این است که گمرک کشور صادرکننده آن را بارگیری کرده و اجازه حمل را هم داده بود. یعنی قاعدتا تشخیص خاصی نداده بود که مثلا کالایی قابلیت استفاده دومنظوره دارد. مثلا ممکن است گفته شود یک کالا مانند ورق آهن استفاده دو منظوره دارد. چون ورق آهن در هر جایی حتی نیروگاه اتمی ممکن است به کار رود! اینها بهانه است و از نظر قوانین و مقررات بین‌المللی چیزی نیست که بشود به آن انتقاد کرد و گفت خلاف است. به همین خاطر هیچ کدام از این اتهامات را تحریم‌کنندگان به صورت دادگاهی طرح نکردند و شکایتی مهم از ما مطرح نشده است. هر چه بوده کار رسانه‌ای بدون مدرک بوده است.

اتحادیه اروپا بتازگی قانونی را در این باره وضع کرده است. اما هنوز تکلیف اجرای آن روشن نیست و لذا باید ببینیم در رفتارشان چه اتفاقی می‌افتد. چون در یک بند از مصوبه‌شان گفته‌اند کشتی، بارش و پرسنل کشتی مشمول تحریم نیست. قاعدتا باید در آینده ببینیم تخلیه و بارگیری ما در بنادر به مشکل می‌خورد یا نه. البته ما برای آن هم راهکار داریم؛ یعنی اگر اتحادیه اروپا ورود کشتی‌های ما به بنادر را محدود کند ما در مناطق دیگر کشتی‌هایمان را راه می‌اندازیم. حتی ممکن است امتیاز خط اروپایمان را تعطیل کنیم یا به کس دیگری واگذار کنیم. سفارشات و صاحب کالاهایمان را به افراد دیگر بدهیم و کشتی‌هایمان را در مناطق دیگری که ظرفیت و نیاز داریم به کار گیریم.

قبلا ما علاوه بر این که از کشتی‌های خودمان استفاده می‌کردیم آنقدر سفارش زیاد داشتیم که کشتی اجاره هم می‌کردیم، اما حالا می‌توانیم کشتی‌ها را به مناطق دیگر اجاره بدهیم. این روش‌ها را درون برنامه‌مان داریم اما فعلا منتظریم ببینیم در عمل چه محدودیت‌هایی ایجاد می‌کنند تا متناسب با آن تصمیم بگیریم.

در رابطه با مساله بیمه کشتی‌ها شکایت کردیم که زمان دادرسی آن نزدیک است. در رابطه با تحریم‌های اتحادیه اروپا و اقدامی که آمریکا اخیرا انجام داده وکلای ما در حال کار هستند.

چون اقدامات آنها درباره کشتیرانی به دلایل متعدد، مغایر قوانین خودشان و قوانین بین‌المللی است. آنها بین شرکت‌های کشتیرانی تبعیض قائل می‌شوند و به مسوولیت‌ها و قوانین حقوقی کشتیرانی مانند مسوولیت قانونی محتوای داخل کانتینر که اشاره کردم، توجه نمی‌کنند.

به این دلایل حقوقی و یکی دو دلایل حقوقی دیگر وکلای ما مشغول کار هستند و هم‌اکنون شکایت ما در آمریکا طرح شده و در لندن نیز نوبت رسیدگی‌اش قریب الوقوع است.

تا سال 2012 یا 2013 میلادی.

10 فروند از این سفارشات کشتی‌های مخصوص حمل مواد و مایعات شیمیایی هستند که تا به حال در ناوگان ما وجود نداشته‌اند. بقیه سفارشات کشتی‌هایی است که الان داریم. اما چون بعضی کشتی‌های ما به سنی می‌رسد که باید از رده خارج شود ما جلوتر سفارش ساخت کشتی جایگزین را می‌دهیم.

ما به دنبال این هستیم که در کشتیرانی دریای خزر جاپای محکمی داشته باشیم و مثل امیرآباد و در بنادر کشورهای قزاقستان و روسیه هم سرمایه‌گذاری کنیم. وقتی شما در نقطه‌ای ناوگان در حال تردد دارید، باید بتوانید خدمات مناسبی به کشتی‌ها بدهید که سرعت حرکت کشتی‌ها افزایش یابد.

اگر شما در بندری مدت زیادی معطل شوید به جای این‌که بروید کشتی جدید بخرید بهتر است چنین سرویس‌هایی را ایجاد کنید که سرعت حرکت کشتی را بالا ببرد به این ترتیب گویی یک کشتی به ناوگان خود اضافه کردید. چون کشتی می‌تواند 2 روزه بین دو بندر تردد کند اما اگر مدتی در بندر معطل بماند در حقیقت انگار یک کشتی را از دست دادید. ما باید سعی کنیم مدیریت بنادری را که در آن تردد می‌کنیم، داشته باشیم تا بهره‌وری سرویس‌دهی را بالا ببریم.

20 درصد و ناوگان ما جوان است. ما تا سال 68 در خزر اصولا حضور و کشتی نداشتیم. از سال 68 موفق شدیم از شورای سابق مجوز برای کشتیرانی بگیریم.

قبل از آن اجازه نمی‌دادند کشتی‌ای غیر از کشتی‌های شوروی در خزر تردد کند.بحثی که در تبلیغات تحریم‌کنندگان معمولا مورد اشاره قرار می‌گیرد، بحث بازرسی کشتی‌هاست.

تنها یک مورد بود که کشتی پرچم ایران داشت.

در مصوبه شورای امنیت آمده است که برای بازرسی یک کشتی باید کشور صاحب پرچم این اجازه را بدهد.

در آن یک مورد کشتی پرچم ایران داشت و آنها خواستند بازرسی کنند که ایران مجوز نداد.

خب، ما به تحریم‌ها به عنوان یک واقعیت نگاه می‌کنیم و سعی در کنترل آن داریم.

اثرات تحریم‌ها انکارشدنی نیست و ما هم بنای شعار دادن نداریم. ممکن است تحریم‌ها از آنجایی که برای ما محدودیت ایجاد می‌کند، سبب خودکفایی شود؛ اما به هر حال باعث کند شدن روند حرکت ما و افزایش هزینه‌های کشور خواهد شد؛ اما درباره آنچه به کشتیرانی برمی‌گردد، وقتی آنها، این محدودیت‌ها را برای کشتیرانی وضع کردند، به صراحت تاکید کردند که قصدشان زمینگیر کردن فعالیت‌های ماست.

روشن است استراتژی ما هم مقابله با این قضیه است، یعنی نمی‌گذاریم خواست آنها تحقق پیدا کند؛ البته اگر بخواهیم از این جهت بگوییم که باعث کاهش درآمد یا افزایش هزینه‌های کشتیرانی باشد، طبیعتا اثر داشته، اما هدفی که آنها خواستند و خودشان هم شاهدند واقعا محقق نشده است. من روبه‌روی شما نشسته‌ام و شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران هم دارد کارش را می‌کند. در زمان جنگ که جنگ نفتکش‌ها را داشتیم، من خودم مدیرعامل کشتیرانی بودم؛ از سال 64 تا 72. آن زمان کشتی‌های ما در شرایط بدی در خلیج‌فارس تردد می‌کردند. آن زمان دشمن رودررو، سلاح، موشک، زد و خورد و فرار مطرح بود. بنادر ما محدود شده بود؛ اما الان مبارزه ما نوع دیگری است. از طریق قانون، مقررات، محدودیت‌های حقوقی و مالی و این جور مسائل رودرروی ما قرار گرفته‌اند. لذا ماهیت مساله یکی است؛ اما راه‌های مقابله فرق می‌کند. الان نیز ما تدابیری به تناسب این وضعیت طراحی کرده و مطمئنیم موفق خواهیم شد و تحریم‌ها اثر محدودی دارند و به هدف خود نرسیده‌اند.

روش‌ها در آن فرق می‌کند؛ اما بحران بحران است. باید مدیریت بحران داشت. جنگ نفتکش‌ها یک نوع بحران بود و تحریم‌های اخیر یک نوع بحران دیگر است.

زمان جنگ ما برای این که نیروهای باانگیزه و علاقه‌مند را پیدا کنیم که حاضر باشند با کشتی‌ها به مناطق خطر بروند، خیلی مشکل داشتیم یا این که چگونه و چه موقع کشتی‌هایمان را اعزام کنیم تا کمتر آسیب متوجه‌شان شود. آن موقع در کشور حمل‌ و نقل زمینی، توان و بنیه قوی نداشت، چون چندین سال بود که در آن سرمایه‌گذاری نشده بود.

در بعضی مواقع در دوران جنگ، صد تا کشتی در انتظار تخلیه کالایشان در بنادر بودند؛ ولی حمل و نقل زمینی نمی‌کشید که بار اینها را تخلیه و حمل کند. در مقطعی در اوج جنگ ناچار شدیم علی‌رغم این که خطرات زیادی در بندر امام وجود داشت و چندین سال بود بندر امام تعطیل شده بود، دوباره بندر امام را راه‌اندازی کنیم. خطر کشتی‌هایمان را تهدید می‌کرد؛ اما مجبور بودیم چون یکی از نقاط پرمصرف کالاها برای جنگ استان‌های خوزستان و ایلام بود که راه‌اندازی بندر امام از حمل و نقل مضاعف کالا به سوی این مناطق جلوگیری می‌کرد و از این بندر سریع با راه‌آهن می‌توانستیم کالا را به نقاط نیازمند برسانیم. آن دوران همه‌اش تنش بود؛ اما این دوران باید همه‌اش تدبیر باشد و با مدیریت نرم و صبورانه، راه‌های حقوقی و ظرفیت‌های قانونی در قوانین بین‌المللی را شناسایی کرده و مورد استفاده قرار دهیم. همین که ما الان براحتی در حال انجام وظایف و خدمت به کشور هستیم، یعنی این که تحریم‌ها به هدف خود نرسیده‌اند و کشتی‌های ایرانی همچنان به حضور خود در دنیا و آب‌های بین‌المللی ادامه می‌دهند.

سید علی دوستی موسوی 
 گروه اقتصاد