اهدای خون جوان، امیدی جدید در رگ‌های جهان

خون و ماهیت آن

خون یک انسان بالغ با حجمی معادل 4 تا 6 لیتر از مجموعه‌ای از سلول‌ها تشکیل شده که در ماده‌ای زمینه به نام پلاسما غوطه ورند که مجموعا وظایف حیاتی مهمی را همچون رساندن مواد مغذی به سلول‌ها و دور کردن مواد زائد و دفعی بدن انجام می‌دهند، علاوه بر آن سلول‌های خونی تدافعی نیز برای مقابله با ارگانیسم‌های بیماری‌زا ساخته شده‌اند.

خون انسان از 2 بخش سلول‌های خونی و پلاسما که ماهیتی مایع و سیال دارد تشکیل شده است که مجموعه این ساختار حیات ما را در خود جای می‌دهد. به طور کلی سلول‌های خونی در 3گروه اصلی طبقه بندی می‌شوند که همان گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها هستند. فارغ از عملکرد این سلول‌ها اولین موضوع کمیت و تعداد این سلول‌هاست که اهمیت دارد، بدین معنی که در حالت طبیعی در یک میلی لیتر خون انسان که مقدارش معادل یک قطره خون می‌باشد تقریبا 5میلیون گلبول قرمز، 7000 تا 7500 گلبول سفید و چیزی معادل 300 هزار پلاکت وجود دارد.

گلبول‌های قرمز: شکل این سلول‌ها به گونه‌ای است که بتواند مهم‌ترین وظیفه خون که همان رساندن اکسیژن دریافتی از شش‌ها به سایر ارگان‌هاست را انجام دهد.

سطح فراوان و در عین حال کم حجم بودن این نوع سلول‌ها و از همه مهم تر انعطاف‌پذیری آنها از جمله خواص ظاهری‌شان است که توانسته گلبول‌های قرمز را به خارق‌العاده‌ترین سلول‌های بدن تبدیل نماید. هموگلوبین ترکیب اصلی موجود در داخل گلبول‌های قرمز است که گرایش شدیدی به اکسیژن دارد و در شش‌ها پس از اتصال به اکسیژن و سپس اشباع شدن راهی سلول‌ها و ارگان‌های دیگر بدن می‌شود.

گلبول‌های سفید: این سلول‌ها فارغ از انواع مختلف آن مهم‌ترین وظیفه‌ای که بر عهده دارند حفاظت از بدن در مقابل پاتوژن‌هاست.

برخی از آنها خاصیت ترشحی دارند و با ترشح پادتن میکروب‌ها را نابود می‌کنند و برخی دیگر نیز با خاصیت بلعیدنی خود کل میکروب را به داخل خود می‌کشند و آن را تخریب می‌نمایند.

پلاکت‌ها: پلاکت‌ها دشمن خون‌ریزی هستند و به دنبال هر نوع آسیب به عروق و پاره شدن آنها سریعا به آن محل رفته و با ایجاد سدی از ادامه خون‌ریزی جلوگیری می‌کنند.از آن مهم‌تر ادامه سیر انعقاد است که باز هم اینجا این پلاکت‌ها هستند که ایفای نقش می‌کنند.

در حقیقت پلاکت‌ها با آزاد کردن ترکیبات انعقادی به داخل خون با عث تبدیل فیبرینوژن خون به فیبرین می‌شوند که ترکیب اخیر که به حالت ژل است باعث استحکام پلاکت‌ها در محل آسیب و پایدار ماندن آنها می‌شوند. در بیمارانی که نقص ناشی از کمبود فاکتور‌های انعقادی دارند می‌بینیم که شاید در ابتدا قدری خون‌ریزی متوقف شود اما به دلیل عدم تولید فیبرین شاهد آن هستیم که خون‌ریزی بیمار مجددا از سر گرفته می‌شود.

پلاسما، همان داربست خون: پلاسما که مایعی است تقریبا زرد رنگ متشکل از آب به عنوان ترکیب اصلی، مواد مغذی، اکسیژن و املاح معدنی است. در کنار این ترکیبات بیشترین مواد تشکیل دهنده پلاسما در حقیقت گروهی از پروتئین‌ها هستند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: آلبومین و گلوبولین که مجموعا وظیفه قوام و حفاظت از بدن را برعهده دارند.

همانطور که گفتیم فیبرینوژن نیز ترکیبی محلول در پلاسماست که به محض آسیب عروقی در نتیجه آنزیم‌های پلاکتی از حالت محلول به حالتی غیر محلول تبدیل می‌شود تا بتواند داربستی را برای به دام افتادن پلاکت‌ها در محل آسیب تشکیل دهد.

حوادث و سوانح بارزترین و چشمگیرترین شرایطی هستند که نیاز به اهدای خون در آن حس می‌شود. همانطور که می‌دانید کشور ما یکی از پر حادثه‌ترین کشور‌ها در امر حوادث مرتبط با رانندگی و سایر سوانح است و همیشه در این شرایط افراد حادثه دیده مهم‌ترین چیزی که بدان احتیاج پیدا می‌کنند کنترل خون‌ریزی در آنهاست و اینجا همین نقطه‌ای است که جایگزین کردن خون از دست رفته بیش از پیش خودنمایی می‌کند.

در کنار این دسته از افراد نوزادان نارس تازه متولد شده، خانم‌های باردار مبتلا به خون‌ریزی شدید و از همه مهم‌تر بیماران سرطانی و خونی از جمله دیگر گروه‌هایی هستند که نیاز مبرم به ترکیبات خونی دارند که تنها راه تامین این نیاز ساماندهی از اهدای خون است.

در هر 3 ثانیه یک نفر نیاز مبرم به تزریق خون و فرآورده‌های آن در کشور پیدا می‌کند و این در حالی است که یک واحد خون اهدایی می‌تواند جان 3 نفر را از مرگ نجات دهد.

اهدای خون غیرخودی یا آلوژنیک

اهدای خون رایج در سطح کشور را اهدای خون غیر خودی می گویند که افراد با مراجعه به پایگاه‌های انتقال خون و اهدای خون خود بدون آنکه بدانند که نهایتا این خون به مصرف کدام هموطن می‌رسد اقدام به انجام این عمل خیرخواهانه می‌کنند. این نوع اهدای خون انواع مختلفی دارد که در ادامه خواهید دید.

اهدا کنندگان فامیلی: شاید برای شما پیش آمده باشد که یکی از اعضای خانواده یا فامیل بر حسب حادثه پیش آمده نیاز مبرم به خون پیدا کند، اینجا شما بدون لحظه‌ای تامل و درنگ خون خود را به آن شخص اهدا می‌کنید. در این شرایط چون فرصت کافی برای آنالیز خون اهدایی نیست برخی بیماری‌های خونی می‌توانند به راحتی انتقال یابند. از این‌رو عزیزانی که می‌خواهند در این شرایط این امر پسندیده را انجام دهند توجه کامل به سلامتی خود داشته باشند و در صورت وجود بیماری‌های عفونی و خونی خطرناک از انجام این کار خودداری کنند. این در حالی است که در سازمان انتقال خون به سبب داشتن فرصت کافی برای متخصصان این امر کلیه آزمایشات لازم روی خون‌های اهدایی انجام می‌گیرد و هر نوع آلودگی خونی در اهداکنندگان خون و محصولات به‌دست آمده مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت وجود هر نوع آلودگی خون مورد نظر سریعا از سیستم خارج شده و از بین می‌رود.

اهداکنندگان پولی: هم اکنون مدتی است که در کشورمان موسساتی ساماندهی شده‌اند که در ازای دریافت یک واحد خون از سوی افراد مبالغی هر چند ناچیز به افراد پرداخت می‌کنند. البته به هیچ وجه نمی‌توان منکر حرکت انساندوستانه این دسته از افراد شد و حرکت آنها را نوعی خون‌فروشی نامید، چراکه این مبالغ عموما آنقدر ناچیز هستند که شاید پول ایاب و ذهاب فرد نیز جبران نشود، از این‌رو اهدای خون به این شکل نیز باز هم از دیدگاه عامه جامعه نوعی حس نوعدوستی و فداکاری محسوب می‌شود. این دسته از موسسات که اکثرا در پایتخت متمرکز شده‌اند هدفشان تامین نیاز مبرم جامعه در زمینه ترکیبات خونی و فرآورده‌های آنهاست که هم اکنون در کشورمان کمبود آن احساس می‌شود.

اهدا کنندگان داوطلب: همان دسته از افرادی که بی‌هیچ چشمداشتی چه به صورت منظم یا به‌صورت کاملا اتفاقی با مراجعه به پایگاه‌های انتقال خون از عزیزترین بخش بدن خود می‌گذرند و آن را با تمام وجود اهدا می‌کنند. این افراد هیچ گونه پاداشی را از جنبه مادی طلب نمی‌کنند و هدفشان کاملا معنوی است. این افراد معمولا دلیلی را برای پنهان کردن بیماری احتمالی خود ندارند، چرا که به صورت داوطلب مراجعه کرده‌اند، از این‌رو قابل اطمینان‌ترند و خون سالم‌تری را می‌توان از آنها تامین کرد. برخی از آنها برای بار اول، برخی برای چندمین بار و برخی نیز از جمله اهدا کنندگان مستمر به شمار می‌روند و سالانه حداقل 2 بار خون خود را اهدا می‌کنند.

اهدای خون خیلی فرآیند پیچیده‌ای نیست چرا که هم اکنون در پایگاه‌های مربوط به سازمان انتقال خون همه فرآیندها توسط نیروی متخصص و دستگاه‌های فوق مدرن انجام می‌شود و بهتر است بدانید که ایران از جمله کشور‌هایی است که در این خصوص از جایگاه بسیار بالایی برخوردار است اما به هر حال نوعی نگرانی در افراد وجود دارد که شاید آنها را از مراجعه برای اهدای خون منصرف کند.

ـ ترجیحا قبل از انجام این فرآیند لازم است فرد یک غذای مختصر میل کند تا احتمال بروز ضعف و بی‌حالی پس از اهدای خون به حداقل برسد.

ـ در مرحله بعدی فرد توسط یک پزشک معاینه عمومی می‌شود که بیشتر عامل گرفتن یک شرح حال ساده از حیث ابتلا به بیماری‌های عفونی و خطرناک است و سپس گرفتن فشار خون و معاینات مربوط به سلامت قلب و عروق. از این‌رو این‌که برخی گمان می‌کنند که معاینات آنقدر پیچیده و جزیی است که شاید فرد داوطلب معذب شود اصلا این طور نیست.

ـ در مرحله بعدی تحت شرایط کاملا استریل با استفاده از ابزار و ادوات یک بار مصرف و عاری از هرگونه آلودگی فرآیند خون‌گیری توسط دستگاه‌های هوشمند و اتوماتیک شروع می‌شود و 6 تا 10 دقیقه بعد خون‌گیری به اتمام می‌رسد. تنها از فرد یک واحد خون گرفته می‌شود و این موضوع هیچ ارتباطی به جثه فرد ندارد.

ـ بعد از خون‌گیری لازم است فرد برای پیشگیری از هرگونه عارضه همچون افت فشار که به‌ندرت اتفاق می‌افتد قدری تامل نماید و پس از نوشیدن مقادیری آبمیوه و مایعات محل را ترک نماید.

ـ اگر از محل رگ‌گیری مختصری خون‌ریزی پایدار وجود دارد فرد ناحیه مربوط را با دست فشار دهد و مدتی کوتاه دست خود را بالا نگاه دارد تا خون‌ریزی سریعا متوقف شود.

ـ اگر دیدید که چند ساعت پس از اهدای خون مختصری خون‌مردگی در زیر پوست پدیدار شد به هیچ وجه نگران نشوید و ابتدا در روز اول با کمپرس یخ و سپس از روز بعد با کمپرس گرم ناحیه مذکور را ماساژ دهید و مطمئن باشید که جای هیچگونه نگرانی نیست.

ـ انجام فعالیت‌های سنگین ورزشی خیلی تا چند روز توصیه نمی‌شود اما انجام فعالیت‌های روزمره یک ساعت پس از انجام خون‌گیری کاملا بلامانع است و مشکلی را از این حیث ایجاد نمی‌نماید.

ـ پس از انجام خون‌گیری خون شما به سازمان انتقال داده می‌شود و پس از انجام آزمایشات پیچیده و رد هر نوع آلودگی در این خصوص فرآورده‌های مورد نیاز از آن تهیه می‌شود.

جالب است که در مدت کوتاهی به آدرسی که خودتان در هنگام خون‌گیری در فرم دریافت اطلاعات ثبت کرده‌اید نتایج آزمایشاتی که روی خونتان انجام شده ارسال می‌شود تا شما هم به اطلاعات مذکور در مورد خودتان آگاهی یابید.

1ـ پژوهشگران دانشگاه کانزاس آمریکا اخیرا عنوان کرده‌اند که مردان غیرسیگاری که به طور مرتب خون می‌دهند نسبت به مردان دیگر 30درصد کمتر به بیماری‌های قلبی ـ عروقی مبتلا می‌شوند. نتیجه این تحقیق که در مجله سلامت در ایالات متحده به چاپ رسید یکی از مهم‌ترین اثرات اهدای خون را پیشگیری از بیماری‌های قلبی عروقی دانست.

2ـ دکتر دیوید مییرز، استاد دانشگاه نبراسکای آمریکا عنوان کرده است زنانی که در مرحله پیش از یائسگی قرار دارند نسبت به همسالان مذکر خود 2 برابر بیشتر به بیماری‌های قلبی ـ عروقی مبتلا می‌شوند و این در حالی است که وی این موضوع را به کاهش ترشح استروژن نسبت می‌دهد که کم کم با شروع فاز یائسگی روند آن شروع می‌شود ، حال کسانی که در این بین به طور مرتب خون خود را اهدا می‌کنند با کاهش غلظت خون خود اثرات غلیظ کنندگی استروژن را سرکوب می‌کنند و به‌نوعی با این روند مبارزه کرده و نتیجه را عکس می‌کنند.

3ـ فرد اهداکننده پیش از هر بار اهدای خون به طور کامل از وضعیت سلامتی خود اعم از فشار خون، معاینات قلبی- عروقی و... مطلع و این خود نوعی غربالگری محسوب می‌شود.

4ـ پژوهشگران دانشگاه کوبیوی فنلاند پس از آزمایشات لازم روی 153 فرد اهدا کننده خون دریافتند که این افراد به میزان 86 درصد نسبت به بقیه کمتر دچار سکته‌های قلبی می‌شدند که این خود رقم تکاندهنده‌ای است.اطلاع از فواید اهدای خون در شرایطی است که بدانیم آمار بالای بیماران نیازمند به فرآورده‌های خونی در کشورمان اعم از بیماران تالاسمی، هموفیلی دیالیزی، بیماران نیازمند جراحی‌های بزرگ، سوختگی‌های شدید و انواع سرطان‌ها همه و همه نیازمند من و تو هستند تا شاید با اهدای یک بار خون خود بتوانیم کمکی هرچند ناچیز به آنها کرده باشیم. چه کسی از آینده با‌خبر است، شاید روزی برسد من یا تو روی تخت بیمارستان باشیم و نیازمند تزریق یک واحد خون.

دکتر شیرین فرجی گودرزی