فرار زمین از آخرین عصر یخبندان

دانشمندان هنوز درباره این ‌که زمین فعلی چگونه از آخرین عصر یخبندان سردرآورد با سردرگمی‌های زیادی همراه هستند. آخرین عصر یخبندان دورانی است که همراه با گرم‌تر شدن زمین، زمینه پیدایش تمدن‌های انسانی هموار شده است و از این‌رو مطالعه آن برای دانشمندان همیشه مملو از جذابیت بوده است.

فرمول تقریبا پذیرفته‌شده‌ای برای بخشی از فرآیند پایان آخرین عصر یخبندان و آغاز دوران گرم‌تر زمین ارائه شده است که براساس آن صفحات یخی در نیمکره شمالی زمین با سرعتی عجیب شروع به فروریختن و ذوب شدن کرده و گرمای قابل توجهی به سمت قسمت‌های جنوبی سرایت می‌کند. اکثر دانشمندان بر این باورند که این فرآیند تحریک‌کننده در قالب چرخش دایره‌ای شکل روی داده که در نتیجه آن پرتوهای بیشتری از نور خورشید در سراسر نیمکره شمالی زمین منتشر شده و یخ‌ها با سرعت قابل توجهی ذوب شده‌اند، اما در این میان نیمکره جنوبی زمین چگونه با آخرین عصر یخبندان خداحافظی کرده است؟

برای ارائه پاسخی روشن به این معمای بزرگ، گروهی از دانشمندان جستجوی دقیقی در تغییرات جهانی مربوط به جریان بادها داشته‌اند. پیشنهاد نهایی آنها این است که زنجیره‌ای از حوادث که نطفه شکل‌گیری آنها با ذوب شدن یخ‌های عظیم نیمکره شمالی در حدود 20 هزار سال پیش همراه بوده علت اصلی چنین امری است. صفحات یخی در حال ذوب تاثیر قابل توجهی در شکل‌گیری دوباره کمربند بادهای زمین داشته و جریان هوای گرم و آب‌های نیمکره جنوبی زمین را تحت‌تاثیر قرار داده‌اند. در نتیجه این فعل و انفعالات دی‌اکسیدکربن قابل توجهی از اعماق اقیانوس‌ها خارج و راهی اتمسفر زمین شده و به دنبال آن زمین گرم‌تر از گذشته شده است. اما اکنون این پرسش مطرح می‌شود که این نظریه به ظاهر منطبق با منطق چگونه و با تکیه بر چه داده‌هایی ارائه شده است؟ طی سال‌های اخیر گروه‌های مختلفی از دانشمندان به بررسی بخش‌هایی از این موضوع پرداخته‌اند. باب اندرسون از دانشگاه کلمبیا که یکی از اعضای این تیم تحقیقاتی به شمار می‌آید، می‌گوید: برای این منظور از اطلاعاتی که در سال‌های اخیر درخصوص وضعیت آب و هوای جهان در زمان حال و گذشته به دست آمده استفاده کرده‌ایم. حجم قابل توجهی از این اطلاعات از درون غارها و عناصری که در شکل‌گیری این عوارض جغرافیایی نقش داشته‌اند به دست آمده است. البته آنها به سراغ هسته‌های یخی در مناطق قطبی و داده‌های مربوط به آنها نیز رفته و در عین حال در نمونه‌برداری‌های مربوط به اعماق دریاها و اقیانوس‌ها نیز غافل نبوده‌اند. زنجیره‌ای از این داده‌ها به دانشمندان کمک کرده است تا برای حل معمای خارج شدن زمین از آخرین عصر یخبندان گام‌های بلندی بردارند. باب اندرسون می‌گوید: پروژه اخیر ما در حقیقت زنجیره تنگاتنگی از طیف گسترده‌ای از تحقیقات است که توانسته‌ایم از دل آنها به توضیح قانع‌کننده‌ای برای گرم شدن زمین پس از آخرین عصر یخبندان و سرایت آن از نیمکره شمالی به قسمت‌های جنوبی دست پیدا کنیم.دانشمندان با اشاره به یافته‌های اخیر این تیم تحقیقاتی می‌گویند: اکنون می‌توان تصویر نسبتا روشنی از وجود نوعی ارتباطات وسیع در سیستم جوی زمین داشت. این سیستم گسترده که در نهایت به خارج شدن زمین از آخرین عصر یخبندان منجر شده است در حال حاضر نیز فعال است و نکته جالب توجه این است که به احتمال قریب به یقین در تغییرات جوی که در آینده زمین روی می‌دهند نیز نقش چشمگیری ایفا خواهد کرد.

مطالعات دانشمندان نشان می‌دهد زمین به طور متناوب هر یکصد هزار سال وارد یک عصر یخبندان می‌شود. این فرآیند به واسطه تغییری است که در جهت قرار گرفتن زمین نسبت به خورشید روی می‌دهد و از آن در علوم نوین به چرخه‌های میلانکوویچ یاد می‌شود. در اوج آخرین عصر یخبندان که به زمانی حدود 20 هزار سال پیش بازمی‌گردد و همزمان با وقوع تغییراتی در جهت قرار گرفتن زمین نسبت به خورشید مناطقی از جهان همچون نیویورک، بخش‌های عظیمی از اروپا و آسیا در زیر لایه قطوری از یخ مدفون شدند، اما بتدریج و با ادامه این تغییر موضع پرتوهای بیشتری از نور خورشید به نیمکره شمالی زمین تابیده شد و در نتیجه صفحات عظیم یخی شروع به ذوب شدن کردند. در ادامه این فرآیند کوه‌های عظیم یخی و همچنین جریان آب‌های تازه راهی اقیانوس اطلس شمالی شدند.

اما دقیقا از همین دوران است که سرنوشت عجیبی برای زمین رقم می‌خورد. در حالی که شاید چندان منطقی به نظر نرسد، اما در همین دوران تحولاتی در منطقه گرینلند و اروپای شمالی روی می‌دهد که نتیجه آن چیزی نبود جز شکل‌گیری توده‌های عظیم یخی. تحقیقات نشان می‌دهند در حالی که منطقه اطلس شمالی در محاصر سرما و یخبندان شدید قرار گرفته بود، بادهای حاره‌ای حال و هوای متفاوتی در قسمت‌های پایین‌تر ایجاد کرده بودند به طوری که دانشمندان از آب و هوای نسبتا خشک در منطقه آسیا و توده‌های جوی بارانی در مناطق وسیعی از برزیل خبر می‌دهند. به این ترتیب در حالی که نیمکره شمالی و بخصوص اطلس شمالی در یخ و سرما قرار داشت، نیمکره جنوبی آب و هوایی کاملا متفاوت را سپری می‌کرد.

دانشمندان گرم شدن زمین و خروج از آخرین عصر یخبندان را رویدادی شگفت‌انگیز می‌دانند. آنها از مدت‌ها پیش بر این باور بوده‌اند که دی‌اکسیدکربن نقش اساسی در تحولات زمین‌شناختی آخرین عصر یخبندان ایفا کرده است، اما همواره از ارائه توضیحی منطقی برای گرمایش نیمکره جنوبی عاجز بوده‌اند. اکنون به نظر می‌رسد درک دانشمندان از آخرین عصر یخبندان کامل‌تر از گذشته شده باشد، عصری که گرچه در مقایسه با سایر دوره‌های زمین‌شناسی فاصله زمانی کمی با آن داریم اما هنوز هم مملو از ناشناخته‌هاست.