«طلا و مس» به ذات سینما نزدیک شده است

فیلم سینمایی «طلا و مس» شبیه هیچ یک از فیلم‌های قبلی شما نیست. البته وقتی به فیلم‌های قبلی شما هم نگاه می‌کنیم، نکته جالب توجه این است که می‌بینیم این فیلم‌ها نیز هیچ کدام شبیه به یکدیگر نیست.

اتفاق مهمی که در فیلم شوخی رخ می‌دهد، سقوط هواپیما نیست؛ بلکه تغییری است که در روابط میان دو دوست پیش می‌آید و به دلیل سوءتفاهم میان آنها بحران رخ می‌دهد. در چنین فیلمی به جای سقوط هواپیما می‌تواند اتفاق دیگری هم رخ دهد. به نظرم موقعیت فیلم آخر بازی برای خیلی‌ها می‌تواند پیش بیاید. قتل ناخواسته اتفاقی است که حداقل در صفحه حوادث روزنامه شما، خبرهای مختلفی از آن منتشر می‌شود.

بارها خوانده‌ایم که افراد مختلفی به دلیل قتل ناخواسته تا مرز اعدام پیش رفته‌اند. علت هم این بوده که در یک دعوا، حرکتی بچه‌گانه انجام داده‌اند و مسیر زندگی‌شان تغییر کرده است. طلا و مس هم همین طور است.

به هرحال این‌که زن فردی به بیماری ام‌اس مبتلا شود، مساله‌ای نیست که چندان عمومیت داشته باشد؛ اما برای همه آدم‌ها امکان مبتلا شدن به بیماری وجود دارد و به همین سبب است که آدم‌ها با این فیلم ارتباط برقرار می‌کنند. در حقیقت موضوع بیماری خاصی نیست؛ بلکه یک بیماری است که می‌تواند آدم‌های زیادی را مبتلا کند.

این نکته درستی است. فیلم آنقدر ساده است که مخاطب فکر نمی‌کند آنچه می‌بیند، فیلم است و همین نکته حس همذات‌پنداری او را تقویت می‌کند.

فیلم‌های قبلی من به شکل رایج فیلم و سینما نزدیک‌تر بود؛ اما این فیلم چنین نیست. خاصیت این فیلم در بیش از حد ساده بودن آن است. اتفاقا سختی این فیلم هم در همین سادگی آن بود.

متاسفانه این اشتباه در سینمای ایران رایج است که تصور می‌شود شکل خاصی از فیلمسازی مخصوص افرادی خاص است و فیلمسازان دیگر هم باید شکل دیگری از فیلم را بسازند. این تقسیم‌بندی بسیار کودکانه است؛ زیرا در سینمای حرفه‌ای دنیا، فیلمسازان مختلف انواع و اقسام فیلم را می‌سازند.

من این تقسیم‌بندی را قبول ندارم و همیشه دوست دارم فیلم‌های مختلفی بسازم. وقتی فردی وارد حرفه فیلمسازی می‌شود، تا چند سال مقهور تکنولوژی، امکانات دوربین و مواردی از این دست می‌شود.

در ابتدای فیلمسازی نیز توانایی فیلمساز ممکن است معطوف به نمایش این توانایی‌ها و امکانات شود؛ اما هرچه تجربه اضافه می‌شود و کار جلوتر می‌رود، فیلمساز متوجه می‌شود اصل ماجرا چیز دیگری است و مهم این است که در سینما بتوانیم حرف خاصی را بیان کنیم. به همین دلیل کم‌کم هم غرور و خودنمایی فیلمساز کم‌ می‌شود و هم علاقه به «معلق زدن با دوربین». اتفاقا تلاش فیلمساز به این سمت می‌رود جوری فیلم بسازد که اصلا حرکت دوربین دیده نشود.

فیلم طلا و مس حاصل رسیدن به این نتیجه است که همه این تکنیک‌ها، بهانه و بی‌راهه است و مهم این که جوری فیلم بسازیم که به ذات سینما برسیم و بتوانیم با مخاطب بسادگی ارتباط برقرار کنیم. اگر در فیلمی مانند نیش جوری کار کرده‌ام که دوست داشتم مخاطب حرکت دوربین را حس کند، در طلا و مس به گونه‌ای فیلم ساختم که اصلا مخاطب حرکت دوربین را احساس نکند. اوج تبحر یک کارگردان این است که دوربین و میزانسن او احساس نشود. من در این مصاحبه قصد تخریب هیچ فیلمسازی را ندارم؛ اما به هر حال یک عده سینما را با فیلمسازی ساده آغاز می‌کنند، چون فیلمسازی پیچیده را بلد نیستند. عده‌ای هم با تکنیک پیچیده آغاز می‌کنند و بعد به سینمای ساده می‌رسند. علت این‌که فیلمسازان اول به چنین فیلم‌هایی علاقه‌مند هستند، این است که آنها فیلمسازی پیچیده را بلد نیستند و فقط بر همین شکل از فیلمسازی مسلط هستند.

من از اشراف بر آن نوع فیلمسازی، به این شکل رسیدم. این‌که فیلمسازی بتواند طوری فیلم بسازد که تماشاگر احساس نکند در حال تماشای فیلم است، حاصل تجربه‌ای است که بعد از ساخت فیلم‌های متعدد به دست می‌آید. وقتی فیلم تلویزیونی آخرین گره خورشید را هم می‌ساختم، به این حس رسیده بودم.

در آن فیلم می‌خواستم 4 قصه عاشقانه را به مرور جلو ببرم و جوری این کار را بکنم که تماشاگر متوجه این ماجرا نشود. تا حدود زیادی هم به نتیجه‌ای که می‌خواستم، رسیده بودم. در این فیلم نیز به دنبال همین شیوه بودم که در نهایت سادگی حرف خودم را بزنم. به هر حال پختگی یک فیلمساز هم در این است که با سادگی، مفاهیم عمیق را مطرح کند.

چنین جمله‌ای درباره این فیلم به شکل دیگری به کار رفته است و من هم تعابیری از این دست را شنیده‌ام. مثلا منتقدی گفته تهیه‌کننده فیلم طلا و مس دارای امضاء است؛ اما منوچهر محمدی نگفته است که این فیلم، فیلم تهیه‌کننده است. البته من بارها گفته‌ام مشکل سینمای ایران این است که اغلب تهیه‌کنندگان آن دانش، تخصص و شناخت لازم از سینما را ندارند و ای کاش تعداد تهیه‌کنندگانی مانند منوچهر محمدی در سینمای ایران بیشتر بود.

این تهیه‌کننده به دلیل شناختش از سینما، پرونده کاری معتبری دارد؛ اما این به آن معنی نیست که ارزش کار کارگردان‌هایی مانند سیف‌الله داد، ابراهیم حاتمی‌کیا، رضا میرکریمی و... را که با این تهیه‌کننده کار کردند، ندیده بگیریم. نکته مهم این است که به واسطه حضور چنین تهیه‌کنندگانی است که کارگردان‌ها با آرامش خاطر و اطمینان بیشتری می‌توانند فیلم بسازند. چنین تهیه‌کنندگانی به کارگردان کمک فکری می‌دهند و با او همراه هستند.

هر فیلمی فیلم کارگردان آن است؛ اما حضور تهیه‌کننده‌ای مانند منوچهر محمدی به کارگردان کمک می‌کند که به واسطه گفتگوهایی که با تهیه‌کننده انجام می‌دهد، فیلم بهتری بسازد.

از طرفی در زمان ساخته شدن فیلم طلا و مس، محمدی درگیر ساخت فیلم «عصر روز دهم» بود و در کربلا حضور داشت و اصلا سر فیلم نبود.

ما پیش از آن با هم گپ و گفت‌هایمان را کرده بودیم و سر نقاط مهم تفاهم داشتیم. وقتی او حضور نداشت، ما می‌دانستیم با یک تفاهمی داریم کار را پیش می‌بریم.

در همین زمینه، اظهارنظر دیگری هم شنیدم. یکی از همکاران شما می‌گفت این تهیه‌کننده می‌داند چگونه فرش را در فیلم بگنجاند؛ اما به هر حال این کاری است که یک کارگردان می‌تواند انجام دهد، چون او صاحب بخش محتوایی اثر است. این مساله وظیفه کارگردان است. البته جوهره اصلی این اثر متعلق به تهیه‌کننده است؛ چون طرح اولیه فیلمنامه هم برای تهیه‌کننده بوده است.

برخی ایده‌های موجود در فیلم متعلق به مدیر فیلمبرداری است. حتی دستیاران من هم موقع ساخت فیلم، ایده‌هایی را مطرح می‌کردند که از آنها بهره‌ می‌بردم. تا آنجا که من می‌دانم منوچهر محمدی هیچ کجا نگفته این فیلم، فیلم تهیه‌کننده است.

فیلم تاریخ مصرف ندارد، اما زمان دارد. تاریخ مصرف داشتن به این معنی است که در فیلمی، موضوعی رخ دهد که آنقدر پررنگ باشد که داستان را تحت تاثیر قرار دهد و در سال‌های بعد همین مساله فیلم را کهنه کند؛ اما فیلم زمان و مکان مشخصی دارد.

شرایط اجتماعی امروز هم در فیلم دیده می‌شود. من در چند بخش از فیلم تلاش کردم این مساله را در داستان بگنجانم. مثلا جایی که در ابتدای فیلم، فردی به شخصیت اصلی داستان می‌گوید «این روزها دیگه کسی کتاب نمی‌خونه» ردپایی از این مساله است. یا در مترو و بیمارستان، نشانه‌های زیادی وجود دارد که بیانگر مقطعی خاص است. اگر هم مخاطبی از خارج از ایران به سینمایی بیاید و این فیلم را تماشا کند، با خودش می‌گوید این فیلم در مقطعی ساخته شده که جامعه ایران مشکل اخلاقی داشته و عشق ظاهرا زیر سوال رفته است.

بهتر است به جای این سوال بپرسی حضور آدم‌هایی که در این فیلم در کنار این خانواده چیده شده‌اند، چه دلیلی دارد. همه این آدم‌ها از پرستار و دکتر بیمارستان تا دختر عقب‌مانده و حمید و آن مرد فرش‌فروش، همه و همه در کنار هم بخشی از قصه را پیش می‌برند و بخشی از شناخت را به سیدرضا می‌دهند. مثلا سیدرضا تصور می‌کند، این دختر عقب‌مانده فقط نوار می‌گذارد و می‌رقصد؛ اما جایی که متوجه می‌شود همسرش ـ زهرا السادات ـ به این دختربچه قرآن یاد داده متوجه می‌شود که او چقدر غافل بوده و همسرش چقدر از او جلو بوده است. سپیده، پرستار بیمارستان نیز چنین است.

همه این شخصیت‌ها به این دلیل در کنار هم چیده شده‌اند که سیدرضا را به یک آگاهی برسانند و خودشان به شکل مستقل از هم معنایی ندارند.

پایان فیلم با امید بسته شده است. البته ما دوست نداشتیم پایان این فیلم شاد باشد و مثلا یک روز صبح زهرا السادات از خواب بیدار شود و متوجه شود خوب شده است. از طرفی هم نمی‌خواستیم داستان با تلخی تمام شود. ما می‌خواستیم بگوییم راه نجات از این بحران و تمام بحران‌های زندگی دوست داشتن و محبت است و اگر چنین چیزی وجود داشته باشد، همه مشکلات حل می‌شود و می‌توان این سختی‌ها را تحمل کرد و از زندگی لذت برد.

فیلم با امید تمام می‌شود و تلخی فیلم مستتر است. چون فیلم با عشق تمام می‌شود، مخاطب از سینما که بیرون می‌آید، سرخورده نیست؛ اما اگر کمی فکر کند، متوجه می‌شود آینده چندان درخشانی در انتظار این دو نیست؛ زیرا سید بینایی چشمانش کم شده و زهرا السادات هم زمین‌گیر است؛ اما می‌شود در همین شرایط هم زندگی کرد، بچه‌های خوبی داشت و خوش و خرم هم زندگی کرد. به هر حال زندگی تداوم دارد.

طرح چنین نکته‌ای خوب است و امیدوارم مسوولان تلویزیون هم مخاطب آن باشند. متاسفانه گاه به سریال‌سازها این اجبار می‌شود که حتما در سریال خود صحنه‌های متعدد نماز خواندن را بگنجانند؛ اما این کار فقط ظواهر را رعایت کرده و هیچ تاثیر مهمی نداشته است. البته می‌توان به گونه‌ای فیلم را طراحی کرد که در کل فیلم یک حس و حال روحانی به وجود بیاید و حسی انسانی و دینی به مخاطب منتقل شود.

در این فیلم هیچ اتفاق ماورایی و عجیب و غریب رخ نمی‌دهد؛ چون در زندگی عادی ما چنین اتفاق‌هایی رخ نمی‌دهد؛ اما مسیر داستان به سمتی است که امید وجود دارد.

وقتی فیلم می‌سازیم، هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که همه اقشار جامعه می‌توانند مخاطب این فیلم باشند. ما در کشوری هستیم که پر از خرده‌فرهنگ است و هر فرهنگ و خرده‌فرهنگی خوراک خاص خود را می‌خواهد. فیلم من هم قطعا مورد پذیرش بخش خاصی از مخاطبان است؛ اما من نخواستم فیلمی بسازم که فقط تاثیر اسلامی بر مخاطب خود بگذارد، به همین دلیل حتی یکی از دوستان ارمنی من هم از تماشای فیلم لذت برده و این مساله را به من منتقل کرده است.

او تصور می‌کند حرفی که در فیلم ما زده می‌شود، در دین و مذهب او نیز وجود دارد. در زمان جشنواره، خانمی محجبه به سراغم آمد و گفت فقط او و امثال او از تماشای این فیلم لذت نبرده‌اند و حتی در زمان نمایش فیلم در سینمایی که در یکی از نقاط مرفه شهر قرار دارد، خانم‌هایی با ظاهر امروزی و غیرمذهبی نیز با فیلم ارتباط برقرار کرده‌اند. درواقع هر مخاطبی که بتواند با این محتوای انسانی ارتباط برقرار کند و با شخصیت‌ها همراه شود، می‌تواند مخاطب این فیلم باشد.

نگار جواهریان تقریبا انتخاب اول ما بود. البته پیش از آن با بازیگر دیگری هم تماس گرفتیم و وقتی او معطل کرد، بلافاصله نگار جواهریان را برای این نقش قطعی کردیم. البته آن بازیگر توانایی خوبی داشت ولی اصلا برای این نقش مناسب نبود و من خیلی خوشحالم که ما را معطل کرد!

از ابتدا قرار نبود این بازیگران چهره باشند. بهروز شعیبی هم تقریبا انتخاب اول ما بود.

نیش فیلم مورد علاقه من نبود. زمانی که قصد ساخت آن را داشتم، با چند نفر از دوستانم مشورت کردم. من هیچ گاه فیلمسازی نبودم که از حمایت‌های خاص برخوردار باشم. هنوز هم از چنین حمایت‌هایی برخوردار نیستم و احتمالا در آینده هم برخودار نخواهم شد. به همین دلیل تصمیم گرفتم تا آن فیلم را بسازم تا به این وسیله برادری‌ام را ثابت کنم و بعد از ورود به سینما، فیلم‌های مورد علاقه‌ام را بسازم. البته تلاش کردم تا آن فیلم را هم به شکل خیلی خوبی بسازم. بعد از موفقیت آن فیلم پیشنهادهای زیادی برای ساخت این نوع فیلم دریافت کردم و من 3 سال فیلم نساختم و رفتم مشاور کارگردان فیلم‌های کلاه‌قرمزی و پسرخاله و الو الو من جوجه‌ام شدم تا فیلم‌هایی از نوع نیش نسازم.

من کارم را در سینما از عکاسی آغاز کردم و بعدها مشاغل مختلفی را در سینما تجربه کردم. به همین دلیل بخوبی مراحل مختلف تولید و بخش‌های آن را در سینمای ایران می‌شناسم و هیچ گاه بین خودم و تهیه‌کننده مرزی قائل نمی‌شوم.