برای خیام آستین بالا بزنیم

درباره این که فیتز جرالد چقدر شهرت‌طلب بوده و از ترجمه خیام چه اهدافی را دنبال می‌کرده است شاید امروز نتوان خیلی دقیق و با قطعیت سخن گفت، اما در این که میان چهره‌ای که جرالد از خیام به نمایش می‌گذارد با چهره موجهی که ما از او در فرهنگ ایرانی و اسلامی‌مان سراغ داریم بسیار فاصله وجود دارد هیچ تردیدی نیست ولی متاسفانه همین ترجمه نه‌چندان صحیح و به سامان، دستمایه معرفی یکی از بزرگان و مفاخر ما به جهانیان شده است.

به عنوان مثال در فرهنگ آنها (غربی‌‌ها) «می» و «شراب» یک ما به ازای بیرونی بیشتر ندارد و آن تاویل‌پذیری که این دو واژه در فرهنگ ایرانی و عرفانی ما دارد به هیچ عنوان در زبان انگلیسی و آنچه جرالد ترجمه کرده دیده نمی‌شود. شاید از همین‌رو است که حکیم نیشابوری ما را که القابی چون حجه‌الحق و سیدالحکماء داشته را شاعری می‌خواره و بی‌بندوبار می‌دانند و می‌شناسند.

در واقع دیروز و پس از خواندن سخنان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بلافاصله یاد این نکته افتادم که چرا نویسنده بزرگ و توانمندی همچون «آندره ژید» علی‌رغم ارادت خاصی که به خیام داشت به قول خودش هرگز به فکر ترجمه کردن خیام به زبان فرانسه نیفتاد و معتقد بود زبان فرانسه پذیرش چنین کاربردها و بازی‌های شگرف معنایی و مفهومی خیام را که در زبان اجرا کرده، ندارد.

حال با توجه به نکته‌ای که وزیر فرهنگ بیان کرده است به نظر می‌رسد زمان آن فرارسیده تا این بار خودمان آستین بالا بزنیم و یک بار دیگر خیامی که ما می‌شناسیم را با ترجمه‌ای درست و شرحی مفصل و کامل به جهان و غرب معرفی کنیم.

سینا علی‌محمدی 
گروه فرهنگ و هنر