تور مسافرتی تلویزیون

مستندهای ایران‌شناسی با هنرمندی و زحمت زیادی ساخته می‌شوند. اگر پشت صحنه‌ یکی از این برنامه‌ها را دیده باشید، متوجه شده‌اید که از امکانات گسترده‌ کارگردانی و فیلمبرداری استفاده ‌شده تا عظمت و جذابیت یک بنای تاریخی مانند مسجد، ارک یا یک کاروانسرا به بیننده انتقال یابد. تصاویر به زیبایی ضبط می‌شوند تا بتوانند امکان سفر خیالی بیننده را به آن مکان فراهم کنند. دوربین از دریچه‌ چشم بیننده تمام جزییات، ریزه‌کاری‌ها و نکات را شکار می‌کند. بعضی وقت‌ها هم می‌توانیم قسمت‌هایی از یک نما را ببینیم که با چشم نمی‌توانستیم. مثلا نمی‌توانیم جزییات کار شده روی سقف یک مسجد با ارتفاع چندین متر را از نزدیک ببینیم، ولی دوربین فیلم‌های مستند، آنها را برایمان نزدیک می‌کند تا بهتر مشاهده کرده، ظرایف آن را درک کنیم. اما فقط دیدن این صحنه‌ها کافی نیست. علاوه بر تصاویر دل‌انگیزی که با تکنیک‌هایی بسیار ظریف و پیشرفته فیلمبرداری شده‌اند، برنامه‌های مستند یک رکن ثابت دیگر هم دارند. مستندها به متن و خواندن آن توسط گوینده تکیه‌ بسیاری دارند. تصاویری که پخش می‌شوند حکم یک آلبوم عکس گویا را دارند. تصویر و متنی که توسط گوینده خوانده می‌شود، مکمل یکدیگر هستند. متن درباره‌ تصاویری که می‌بینیم توضیح می‌دهد و تصاویر نمونه‌ای قابل مشاهده برای متن به دست بیننده می‌دهند. اگر متن وجود نداشت مثل این بود که کتابی حاوی مطالب بسیار خواندنی را ورق بزنیم، ولی فقط عکس‌هایش را نگاه کنیم.

درست است که می‌توانیم از دیدن یک اثر هنری مثلا کاشیکاری‌های یک عمارت قدیمی لذت ببریم، ولی اگر شناخت بیشتری نسبت به آنچه می‌بینیم داشته باشیم، لذت بیشتری خواهیم برد. شنیدن یک صدای آرام و مسلط بر متن باعث می‌شود بتوانیم آرامش و سکوت بناها را که تکه‌هایی از تاریخ هستند، لمس کنیم. یک صدای دوست‌داشتنی و گوشنواز، گوش دادن به متنی که به صورت تک‌گویی تقریباً در تمام طول برنامه وجود دارد را راحت‌تر و دلپذیرتر می‌کند. همچنین بیشتر دقایق برنامه، چه وقتی نریشن وجود دارد و چه وقتی فقط تصویر را می‌بینیم، موسیقی هست. عواملی مانند موسیقی در مستندها جدی گرفته می‌شوند. همین که یک موسیقی اورژینال و دست اول هماهنگ با صحنه باشد، حس کلی فیلم بیشتر به بیننده منتقل می‌شود.

در کنار تمام این خصوصیات که یک برنامه‌ مستند را جذاب و دیدنی می‌کند، مشکلاتی هم در شیوه‌ بیان و انتقال مطالب وجود دارد که بتدریج این مشکلات کمرنگ‌تر شده و در حال از میان رفتن هستند. در گذشته مستندها بیشتر به توضیح دادن مسائلی بسیار ریز و تخصصی می‌پرداختند. مثلا در مورد جزییات معماری یک مسجد آنقدر توضیح می‌دادند که شاید بیشتر از این که به اطلاعات عمومی بیننده افزوده شود، برای او خسته‌کننده می‌نمود. با توجه به تجاربی که این برنامه‌ها به خاطر قدمت‌شان به دست آورده‌اند، برنامه‌های جدیدی که ساخته می‌شوند و قسمت‌های جدید برنامه‌های قدیمی، دیگر مشکلات برنامه‌های قدیمی‌تر را ندارند. ریتم برنامه‌ها تندتر شده است و سازندگان مستند سعی می‌کنند مسائلی را مطرح کنند که بیشتر در یاد مخاطب بماند.

یکی از قدیمی‌ترین مستندهای ایران‌شناسی، برنامه «ایران زمین» است که در چند مجموعه و هر بار با سر و شکلی تقریبا ثابت پخش شده است. ساختار این برنامه براساس حضور مجری و معرفی آیتم‌های مختلف طراحی شده است و روی هر آیتم گفتار متن وجود دارد؛ یعنی در واقع ترکیبی از اجرا و نریشن برای این مجموعه در نظر گرفته شده است. محتوای هر قسمت را تصاویری از آثار باستانی، مکان‌های دیدنی و مناظر طبیعی اقلیم‌های مختلف ایران تشکیل می‌دهند. موسیقی و بافت تصویری ایران زمین کاملا بومی و ایرانی است. از امتیازهای برنامه این است که گاهی به مناطق دورافتاده و ناآشنایی سر می‌زند که برای بیننده تازگی دارند.

با دیدن این تصاویر بینندگان علاقه‌مند می‌شوند به آن نقاط سفر کنند و مناظر بکر طبیعی را از نزدیک ببینند و به این ترتیب چرخه ایرانگردی از شهرهای معروف و بزرگی مثل اصفهان و شیراز به روستاهای دورافتاده گسترش می‌یابد. نمونه دیگر، سفرهای ایرج میلانی در برنامه خانواده شبکه اول است که با گروه کوچکش به مناطق دوردست ایران سفر می‌کند و اطلاعات جالبی درباره قوم‌شناسی، شیوه زندگی مردم منطقه، مکان‌های تاریخی و مذهبی و حتی نوع پوشش و غذاهای محلی به بیننده می‌دهد. مهم‌ترین عامل جذابیت برنامه‌های میلانی، اجرای مسلط و صمیمی اوست. او این توانایی را دارد که اطلاعات تخصصی را در قالبی آسان و قابل فهم در اختیار مخاطبش قرار دهد و در ضمن مراقب است که موازنه میان جذابیت‌های عامه‌پسند برنامه با محتوای تخصصی آن به هم نخورد؛ البته برنامه‌های میلانی بیش از آن که مستندهای تدوین ‌شده باشند گزارش‌های تصویری هستند، ولی با وجود سرعت تولید از کیفیت مطلوبی برخوردارند.

این‌ گونه مستندها در حکم راهنمای بناهای تاریخی هستند. با این تفاوت که اطلاعاتی که از مستندها دریافت می‌کنید جامع‌تر و کامل‌تر است و جذابیت‌های بصری مناظر و ظرایف معماری نیز با نگاه هنری به تصویر کشیده شده است. بیننده می‌تواند اطلاعات و نکات بسیاری را از برنامه‌های مستند دریافت کند. در حال حاضر چند برنامه‌ مستند از تلویزیون پخش می‌شود که به طرز چشمگیری هنرمندانه تهیه شده‌اند. مخاطب با دیدن برنامه‌های مستند می‌تواند با صرف هزینه‌ای بسیار کم، سفری یکساعته به شهرهای تاریخی و بناهای باستانی ایران داشته باشد، از جاذبه‌های ایران دیدن کند و لذت ببرد.

شروینه شجری‌کهن / جام‌جم