اقبال، منتقد تصوف

اقبال در شهری به نام سیالکوت ـ که در شمال‌شرقی پنجاب است ـ چشم به دنیا گشود. تولدش در سحرگاه 18 آبان 1256 خورشیدی برابر با 9 نوامبر 1877 بوده است. او پس از 61 سال زندگی در سحرگاهی دیگر چشم از جهان می‌بندد که برابر است با اول اردیبهشت 1317 (21 آوریل 1938)‌. او کم زیست، ولی این زندگی کوتاه تأثیر عمیق بر زمانه ایام وی و پس از آن نهاد. از آنجا که اهل فکر بود بیشتر اوقات را در کنج خلوت به دور از قیل و قال زندگی به مردم و جامعه خویش و به دنیای اسلام و اوضاع نابسامان آن می‌اندیشید و در پی یافتن راه علاجی برای معضل آنان بود. از این‌رو کمتر با کسی حشر و نشر می‌کرد. او در آخرین لحظه‌های حیات در حالی که فقط خدمتکارش بر بالینش بود دست بر سینه‌اش گذاشت و گفت: «من از اینجا درد می‌کشم» و با بیان همین ایهام پرنکته و عمیق جهان را وداع گفت.

ببینید اقبال و اندیشمندان و روشنفکرانی مانند او بر خلاف افراد معمولی به سبب بیماری جسمانی رخت از جهان نمی‌بندند، بلکه ابتدا «غم این خفته‌ای چند» آسایش را از آنان می‌رباید و بعد از این تأثیرات روحی، جسمشان آنان را آسیب‌پذیر می‌کند. دردی که اقبال می‌کشید بی‌گمان ریشه در تأثیرات عمیق روحی او داشت که حاصل شرایط آشفته جامعه وی بخصوص مسلمانان بوده است. از آنجا که او انسانی آگاه و دارای دانشی وسیع بود، طبیعتا رنج وی نیز به همان میزان بیشتر بود. به قول حضرت مولانا «هر که بیدارتر و پردردتر/ هر که او آگاه‌تر رخ زردتر» این همان دردی است که خمیرمایه آثارش را تشکیل می‌دهد، هرچند کم زیست، ولی شهاب ثاقبی بود در آسمان فرهنگ و ادب ایرانی ـ اسلامی که نور امید به دل‌ها تاباند و رفت.

همان طور که گفتید اقبال دارای شخصیت‌های مختلف فرهنگی بوده که فردیت به نام اقبال را شکل می‌دادند، یعنی هویت او دست‌کم متشکل است از 12 وجه که اگر هر شخصی در تاریخ یکی از این ویژگی‌ها را می‌داشت چهره‌ای نامی می‌شد. او مردی است فیلسوف، شاعر، اصلاحگر، مربی، جامعه‌شناس، پایه‌ریز کشوری مستقل، حقوقدانی مبارز، قرآن‌پژوه، ایران‌شناس، زباندان، تاریخدان و اسلام‌شناس. مجموع این ویژگی‌ها فردیتی به وی اعطا کرد که در تاریخ فرهنگ اسلامی بی‌نظیر است.

همین طور است. کسانی این عنوان را به وی داده‌اند که از بزرگ‌ترین چهره‌های فرهنگ و ادب فارسی به شمار می‌آیند و نظرشان در واقع فتوای فرهنگی و ادبی است، چهره‌هایی مانند فروزانفر، دهخدا، بهار، تقی‌زاده، نفیسی، مینوی، صورتگر، معین و امثال اینان. ولی فراموش نکنیم که اقبال 700 سال دانش و تجربه و معرفت پس از مولوی را هم با خود دارد.

راه مولوی را دنبال کرد، اما نه دقیقا، زیرا همان آگاهی‌ها و میراث علمی 700 ساله سبب شد دیدگاه‌هایش در برخی موارد با مولوی تفاوت پیدا کند. او در برخی موضوعات که بسادگی قابل فهم است از مرشد خویش پیشی می‌گیرد و با بهره‌مندی از آگاهی‌ها و دانش نوین دیدگاه‌هایی را عرضه می‌کند که با عقل نوین سازگار است. احترامی که اقبال برای مولوی قائل است به دلیل آن است که او را در کلیات راهبر خود می‌داند و گرنه به دلیل برخورداری از معارف شرق و غرب دیدگاه‌هایی کامل‌تر و گاه متفاوت از وی ارائه می‌کند. او نیز مانند ارسطو در برخی موارد مهم از مقتدای خویش پیشی می‌گیرد.

در این خصوص تفاوت اساسی میان او و مولوی نیست. هر دوی آنان اعتقادی راسخ به خاتمیت پیامبری دارند، ولی با این تفاوت که مولوی نظرش را به زبانی ساده بیان می‌کند و اقبال به شیوه‌ای فلسفی و تحلیلی. به عقیده وی درست است که دستگاه پیامبری به پایان رسیده، ولی زندگی را نمی‌توان چونان کودکی پیوسته تحت تعلیمی خاص نگاه داشت؛ یعنی این‌که پویایی اندیشه را نمی‌توان از بشر سلب کرد، بنابراین خاتمیت پیامبری به معنای بازایستادن تجربه باطنی و عرفانی در بشر نیست. این تجربه به پویایی خویش ادامه می‌دهد ولی نمی‌تواند دعوی مرجعیت کند. از این‌روست که مولوی، عارف را نایب پیامبر(ص) می‌داند که به آن مرتبه از مرجعیت نمی‌رسد، اما ولی‌ زمان خویش است و این روندی است که تا به حشر ادامه خواهد کرد: پس به هر فردی ولی‌اش قائم است/ تا قیامت آزمایش دائم است.

البته درباره مولوی چنین است، ولی اقبال ارزش‌های اجتماعی و مردمی و آگاهی‌های نوین را به آنها می‌افزاید و برخی اندیشه‌های ناکارآمد را که به تصور او در تصوف سنی منفعل و ناکارآمد به صورت ارزش درآمده‌اند، حذف می‌کند و آنها را کاذب می‌داند.

به عقیده وی، مهم‌ترینش اندیشه وحدت وجود است، به اضافه عزلت‌گزینی و گریز از مردم، تن‌آسایی، فلسفه نوافلاطونی و خوارشمردن تن و ماده.

بله. اقبال، حافظ را مشخصا به عنوان نماد این جریان فکری مورد انتقاد شدید قرار می‌دهد و توصیه‌ها یا الگوهای او مانند «بگیر طره مه طلعتی و قصه مخوان/ که سعد ز تأثیر زهره و زحل است» را بشدت مورد نکوهش قرار می‌دهد و آن‌را سم مهلکی برای تحکیم فردیت و مخل بالیدن جامعه‌ای پویا می‌داند، البته نباید فراموش کرد که متفکران دیگری هم در آن ایام در دیگر کشورهای اسلامی همین اعتراض را به ادب صوفیه بخصوص به حافظ داشته‌اند و از میان آنها می‌توان به کسروی اشاره کرد که دیدگاه‌های اقبال در باب تصوف، قرابت بسیاری با وی دارد. در کتاب «تصوف در تصور اقبال، شبستری و کسروی» این موضوع را به طور مبسوط بررسی کرده‌ام.

به هیچ روی چنین نیست. چنین ادعایی دلیلی می‌خواهد که باید از آثار متأخر اقبال به دست آید که به دست نیامده و از آنجا که من نیز همه آثار او را بیت به بیت شرح کرده‌ام، با قاطعیت می‌گویم او هرگز از نظرش در مورد تفکر صوفیانه حافظ بازنگشت.

به موضوع جالبی اشاره کردید، آنچه مورد انتقاد اوست، اندیشه‌های صوفیانه حافظ است، نه شیوه کلامی او. حافظ یکی از شاعرانی است که اقبال از برخی از مفردات و ترکیبات وی در سروده‌هایش استفاده کرده. در کتاب «لعل روان» که در آن به شرح و بررسی تطبیقی غزل‌های اقبال پرداخته‌ام، نشان داده‌ام که برخی از غزل‌های اقبال در استقبال از سروده‌های حافظ است. او کلام حافظ را «همچون جواهر درخشان و الماس تراش‌خورده می‌داند که حلاوت و دلنشینی چهچهه بلبل را دارد.» البته او با خود به عنوان شاعر سر عناد ندارد، بلکه با یک جریان فکری مخالف است که آن را عاملی دست و پاگیر برای پویایی دنیای اسلام می‌بیند. خود او هم می‌گوید که «من هرگز خواجه حافظ را متهم نساخته‌ام به این‌که چرا صحبت از می‌خوارگی می‌کند، اعتراض و انتقادم به آن حافظی است که تصوفی ناکارآمد را رواج می‌دهد که قابل انتقاد و اعتراض است.» نفی چنین تفکری از اصول فلسفه اوست که آن را در جاویدنامه به عنوان یکی از الگوهای پیشرفت به نسل جوان توصیه می‌کند.

ببینید. تصوف و عرفان مورد نظر اقبال «حق حق و هو هو» نیست، دم را غنیمت شمردن و این نیز بگذرد نیست. در کتاب بازسازی اندیشه دینی می‌گوید حالت عرفانی امری کاملا عینی و بیرونی است نه آن‌که عزلت‌نشینی در غبار ذهنیت مطلق باشد. چنین تعریفی از تصوف که البته نتیجه یک نقد و بررسی مبتنی بر شرایط دنیای کنونی است کاملا متفاوت از تعریفی است که به طور سنتی از تصوف می‌شود. فلسفه اقبال یا به طور کلی دستگاه‌ فکری او، میانه‌ای با مفاهیم معقول و مجرد که به کار زندگی واقعی نمی‌آیند ندارد. او همه چیز را از منظر زندگی آمیخته به پویایی می‌بیند. بنابراین عرفان از نظر او یعنی حرکت در جهت فرآیند خلاق حیات. این عرفان همان است که در گذشته آیین عبادی و فتوت از آن پدید آمد و تصوف، مکتبی اجتماعی و مردمی شد. او الگوی بارز چنین عرفانی را در مولوی می‌یابد. از همین‌رو انسان آرمانی اقبال نیز ویژگی‌های شیرخدا و رستم دستان را دارد، یعنی معنویت همراه با عمل یا به بیان فلسفی آمیزه‌ای‌ از ایده‌آلیسم و پراگماتیسم.

به نظرم دستگاه فلسفی او بر بنیاد همین اندیشه شکل و قوام یافته است. همان طور که می‌دانید او شیفته فرهنگ ایرانی بود و به زبان فارسی عشق می‌‌ورزید. از آثار وی پیداست که در تمام زوایای این فرهنگ و تاریخ آن اندیشه گماشته؛ چندان که امروزه نام او در جهان یادآور نام ایران و فرهنگ و زبان آن است. چنان که می‌دانیم در تاریخ فرهنگی ایران 2 اثر حماسی وجود دارد؛ یکی شاهنامه که حماسه‌ای ملی است و دیگری مثنوی معنوی که حماسه‌ای عرفانی است. انسان آرمانی اقبال در مجموع تجسم این دو شیوه تفکر است.

حقیقت این است که ایران آرمانشهر اقبال است. این موضوعی است که چند و چون آن را در کتاب «تصحیف غرب‌زدگی» به تفصیل شرح داده‌ام. او در واقع فردوسیِ برون‌مرز است و مانند حکیم توس سهم عظیمی در نوزایی زبان و فرهنگ فارسی دارد، با این تفاوت که تلاش او در خارج از مرز ایران صورت گرفته است. بنابراین تأثیر او از این منظر کم از فردوسی نیست و هر دو به فرهنگ و زبانی واحد مهر ورزیده‌اند؛ ولی در این میان اگر انصاف را بخواهیم، اقبال حداقل از یک لحاظ برتر می‌نماید، زیرا دلبستگی او به ایران فطری نیست و سر در تعلقات طبیعی یا احتمالا عظامی ندارد، بلکه زیبایی و والایی زبان و فرهنگ فارسی او را شیفته خود ساخت.