مشکلاتی که همچنان هست

مشکلات صنف رسانه در ایران مشکلات صنفی نیست، این جمله را بسیاری از رسانه‌ها در حالی به زبان می‌آورند که خود هر روز با مشکل کمبود کاغذ، توزیع نامناسب و حتی بیمه روزنامه‌نگاران که در دیگر شغل‌ها دیگر موضوعی تمام شده است، دست به گریبان هستند.

چندی پیش معاون جدید مطبوعاتی وزیر ارشاد در اظهارنظری مدعی شد اگر روزنامه‌ها کم تیراژ هستند مشکلشان را می‌توان با ادغام آنها با یکدیگر مرتفع کرد. اظهارنظری که گرچه وی در گفتگوهای بعدی‌اش زیاد به آن تکیه نکرد، اما دستمایه تهیه این گزارش شد که نخست رسیدن به تیراژ میلیونی در مطبوعات از زبان کارشناسان مورد بررسی و سپس مشکلات روزنامه‌نگاران به عنوان صنفی که قرار است نمایندگان بی‌رای مردم در جامعه باشند مورد بررسی قرار گیرد.

مشکلات ابتدایی

رسانه‌ها با مخاطبان خویش تعریف می‌شوند؛ خواه مکتوب باشند مانند روزنامه‌ها یا دیداری و شنیداری باشند مانند رادیو و تلویزیون. از سویی در رسانه‌های مکتوب مخاطبان آن روزنامه‌، تیراژش را مشخص می‌کنند.

کارشناسان رسانه با اصل این‌که روزنامه‌ها تیراژ میلیونی داشته باشند مخالف نیستند. حتی آن را رویایی شیرین می‌پندارند، اما همگی در مقابل ایده رسیدن به نقطه مطلوب تیراژ میلیونی معتقدند باید دید رسیدن به این نقطه تا چه اندازه با وضعیت فعلی مطبوعات ایران که هنوز بسیاری از مشکلات ابتدایی شاغلان در این صنف حل نشده همگام است.

پرویز اسماعیلی مدیرعامل خبرگزاری مهر که سال‌ها در عرصه روزنامه‌نگاری فعالیت می‌کند، حرف‌هایی شنیدنی در این زمینه دارد. او مهم‌ترین شاخصه مشکلات روزنامه‌نگاران را نخست در تامین اجتماعی خبرنگاران می‌داند که منوط به رابطه شغلی ایشان با کارفرماست.

او می‌گوید: چطور در ایران وقتی هزینه تولید روزنامه بیشتر از اروپاست، می‌توان به افق روشن تیراژ‌های میلیونی امید بست؟اسماعیلی بصراحت می‌گوید: ما در ایران قیمت تک‌فروشی روزنامه‌هایمان کمتر از تمام همسایگان و حتی افغانستان است. این موضوع در مقایسه با هزینه تولیدی که از آن یاد شد چندان معقول به نظر نمی‌رسد. او می‌گوید: این روز‌ها قریب به اتفاق مطبوعات ما بنگاه سیاسی شده‌اند و نه بنگاه اقتصادی و این در حالی است که هنوز حتی یک تشکل صنفی و غیرسیاسی قدرتمند برای خبرنگاران در ایران وجود ندارد.

او می‌افزاید: بر این اشکالات تنگناها و خلاءهای قانونی یا نهادهای نظارتی موازی و حتی برخوردهای سلیقه‌ای با قانون را هم بیفزایید تا این چرخه کامل شود.

وی تاکید می‌کند که می‌توان روزنامه‌ای با تیراژ میلیونی هر روز صبح روی دکه‌ها دیده شود، اما برای یک نظام مطبوعاتی موفق مهم چاپخانه نیست، بلکه مخاطبی است که هر صبح برای خریدن روزنامه دلخواهش جلوی کیوسک صف می‌کشد. وی حرف‌هایش را با این جمله کامل می‌کند: مخاطب مطبوعات بر اثر عوامل زیادی ساخته می‌شود و یکباره مثل ماشین چاپ زیاد شدنی نیست و فقط در سایه اطلاع‌رسانی قانع‌کننده و آن هم به صورت تدریجی رشد خواهد کرد.

او توصیه‌ای نیز به مسوولان مطبوعاتی ارشاد دارد که اکنون حفظ همین مخاطبان رسانه‌ای نظام و مراقبت از عدم ریزش آنها به سوی رسانه‌های مغرض و بیگانه بر سخن گفتن از راه‌اندازی روزنامه میلیونی ارجح است.

توجه به خواست مخاطب

«کمتر از 10 سال پیش مردم کشورمان 3 نوع روزنامه را از روی دکه می‌خریدند، اما اکنون چرا بسیاری از روزنامه‌ها روی دکه زرد می‌شوند بی‌آن‌که خریده شوند؟»

این جملات را علی‌اکبر قاضی‌زاده،‌ استاد ارتباطات و روزنامه‌نگار پیشکسوت کشورمان در حالی به زبان می‌آورد که معتقد است، هر موقع و در هر رسانه‌ای خواست‌ها و نیاز مردم و سلیقه‌شان را انعکاس دادیم، رسانه خود به خود پرتیراژ می‌شود و نیازی به افزایش تیراژ مصنوعی نیست. او راه‌حل خویش برای حل مشکلات مطبوعات برای رسیدن به تیراژ میلیونی و البته نقطه مطلوب را در اعطای یارانه برای کاغذ و... نمی‌داند و معتقد است یارانه‌ به مفهوم جهت‌گیری است و در درازمدت وسیله‌ای می‌شود برای کنترل مطبوعات به جای آن‌که یارانه باعث روان‌سازی اطلاعات در جامعه شود.

او می‌گوید: هر روزنامه‌خوان در جامعه خودش را با سلیقه یک رسانه تطبیق می‌دهد و برای حل مشکلات صنف رسانه در ایران نمی‌توان راه‌حلی مقطعی را مانند رسیدن به تیراژ میلیونی با ادغام چند روزنامه در یکدیگر مطرح کرد زیرا این مساله مشتری‌های پروپاقرص برای رسانه‌های بیگانه که با غرض‌ورزی به انتشار اخبار می‌پردازند ایجاد می‌کند.

وضعیتی که مطلوب نیست

«تیراژ روزنامه‌ها در کشورمان هرگز شایسته کشوری مانند ایران نیست.» این جمله را جواد آرین‌منش عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی در حالی به زبان می‌آورد که معتقد است در ایران معضلی وجود دارد که منوط به جایگزینی فرهنگ شفاهی به جای فرهنگ مکتوب در میان مردم است.

او می‌گوید این مساله باعث شده تا روزنامه‌ها کم‌تیراژ شوند. او با این اشاره که یونسکو انتشار یک روزنامه را برای هر 10 نفر یک وضع متوسط می‌داند، می‌افزاید: این وضعیت در ایران با نقطه مطلوب بسیار فاصله دارد.

وی می‌گوید: روزنامه‌ها در کشوری 70 میلیونی حداقل باید 70 میلیون تیراژ داشته باشند که اکنون اگر تمام رقم انتشار روزنامه‌ها و نشریات و مجلات را در کنار هم قرار دهیم به یک سوم این رقم خواهیم رسید.

وی در عین حال می‌گوید: باید فرهنگ مطالعه و روزنامه‌خوانی در جامعه رواج پیدا کند تا بخش عمده‌ای از مشکلات مرتفع شود.

وی اصلاح شبکه توزیع روزنامه‌ها را یکی از راه‌حل‌های این موضوع می‌داند و می‌گوید: من هر روزه شاهد هستم بسیاری از دکه‌داران، روزنامه‌ها را مقابل دکه برای فروش نمی‌گذارند زیرا فروش روزنامه برای کیوسک‌داران کار چندمشان به شمار می‌رود و برایشان توجیه اقتصادی ندارد.

این عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در ادامه آماری را مطرح می‌کند که چندان خوشایند نیست. او معتقد است: براساس آمار رسمی 40 درصد روستاییان ایران به خاطر ضعف در شبکه توزیع، روزنامه دریافت نمی‌کنند.

وی الگوبرداری از کشورهایی مانند ژاپن که روزانه تجربه تیراژ 10 میلیونی را برای یک روزنامه دارند، راه‌حل مناسبی برای برون‌رفت از مشکلات کنونی می‌داند و می‌گوید: وجود چندین قطب چاپ همزمان در این کشور باعث شده است هرروز صبح 10 میلیون نسخه از یک روزنامه بدون حتی یک دقیقه تاخیر روی کیوسک‌ها برود.

او همچنین از موضوع یارانه‌های کاغذ و ضرورت هدفمند کردن این یارانه‌ها به عنوان راه حل دیگری در این زمینه یاد می‌کند و به صراحت می‌گوید: روزنامه باید ارزان به دست مردم برسد اما این موضوع در ایران امروزه در حد یک رویاست.

اطلاعاتی که نیست

«رسانه‌های ما چقدر رازگشایی اطلاعاتی دارند؟» این پرسشی است که فریدون صدیقی، استاد ارتباطات و پیشکسوت روزنامه‌نگاری کشورمان در ابتدای سخنان خود به زبان می‌آورد.

او می‌گوید: وقتی مخاطب از یک رسانه نیاز اطلاعاتی خویش را دریافت نکند، به سمت کسب این اطلاعات از دیگر رسانه‌ها می‌رود و شاید تعدد رسانه‌های مکتوب ما با تیراژ پایین توجیهی برای این مساله باشد.

او در عین حال موضوع دیگری را در این زمینه مطرح می‌کند که اصولا ما از نظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری قادر به تولید و نشر رسانه‌ای خواهیم بود که به تمام نیازهای یک مخاطب پاسخ دهد.

وی وظیفه اصلی رسانه‌ها را طرح مطالبات مردم برای آگاهی مسوولان و در عین حال انتقال پاسخ مسوولان به مردم می‌داند و می‌افزاید: کدام یک از رسانه‌های ما در این زمینه توانسته‌اند به وظیفه خویش بخوبی عمل کنند؟

مشکلات اهالی رسانه و رسانه‌های ما، مشکلاتی نیست که یک شبه به وجود آمده باشند، سال‌های سال است که رسانه‌های ما با این مشکلات مواجه هستند و هنوز خبری از برنامه مدون و مشخصی برای رهایی از دست آنها نیست، شاید وقت آن رسیده که در جنگ نرم و برای کم کردن اثرگذاری رسانه‌های بیگانه، رسانه‌های داخلی را تقویت کنیم و موانع را از جلوی پای آنها برداریم تا بهتر رشد کنند و خوراک اطلاعاتی مخاطبان را به گونه‌ای فراهم سازند که عملا رسانه‌های بیگانه از چرخه خبرگیری مردم خارج شوند.

مهدی نورعلیشاهی