وضعیت دانشگاه‌های خارجی

دکتر محمدجواد یزدان‌پناه ، استاد دانشکده برق دانشگاه تهران و مدیرکل امور دانش‌آموختگان وزارت علوم است. او هرچند خود ، دانش‌آموخته کاناداست اما با ضرس قاطع بر کیفیت بالای دانشگاه‌های داخل بخصوص در دوره کارشناسی تاکید می‌کند و از خانواده‌ها و دانشجویان می‌خواهد در صورت پذیرش در دانشگاه‌های داخل، از تصمیم برای ادامه تحصیل در خارج منصرف شوند. او در این گفتگو بر نکاتی تاکید می‌کند که شاید تاکنون از نظرها پنهان مانده است.

در حال حاضر میان ورودی‌ها و خروجی‌های دانشگاه‌های ما چقدر تعادل برقرار است ، یعنی چقدر دانشجو به دانشگاه‌ها وارد و خارج می‌شوند؟

من در توضیح به شما باید بگویم به رغم عنوان کلی اداره ما یعنی امور دانش‌آموختگان، که هم دانشجویان داخل و هم خارج را در بر می‌گیرد، وظایف ما براساس سیاست‌های مصوب معاونت آموزشی تعریف می‌شود. آماری را که شما می‌خواهید در اختیار خود دانشگاه‌هاست. ممکن است برخی دانشگاه‌ها آماری را در اختیار وزارت علوم قرار دهند، اما آمار دقیق منحصرا در اختیار خودشان است.

اداره امور دانش‌آموختگان با کمک کمیسیون ارزشیابی خود به بررسی مدارک دانشجویان ایرانی خارج از کشور می‌پردازد؛ آنهایی که به ما مراجعه می‌کنند تا مدارکشان ارزشیابی شود. پس آماری که در اختیار ماست، فقط آمار دانشجویانی است که به ما مراجعه می‌کنند وگرنه حتی نمی‌توانیم آمار دقیقی از دانشجویان ایرانی که به خارج می‌روند و درس می‌خوانند، ارائه کنیم.

چطور نام اداره شما، امور دانش‌آموختگان است اما هیچ اطلاعاتی از فارغ‌التحصیلان سالانه دانشگاه‌ها ندارید؟

ببینید، این آمارها ارتباطی به اداره دانش‌آموختگان ندارد.

مگر شما برنامه‌ریزی‌هایتان را براساس آمار انجام نمی‌دهید؟

مسوولیت ما فقط تایید مدارک تحصیلی است، ما سیاستگذاری نمی‌کنیم، تحلیل و آنالیز هم نمی‌کنیم، مسوولیت ما تایید و ارزشیابی تحصیلی است. وقتی یک نفر می‌خواهد در جایی استخدام شود، مدرک دانشگاهی‌اش را ما ارزشیابی می‌کنیم تا به آن مرکز ارائه کند. یعنی سازمان‌ها از ما استعلام می‌کنند و ما پاسخ دهیم.

با این که شما تاکید می‌کنید مسوولیت‌تان تنها در حوزه تایید مدارک تحصیلی دانشگاه‌های خارج است، اما به هر حال در جریان هستید که روند فارغ‌التحصیلی در دانشگاه‌های داخل چقدر کند است. چرا دانش‌آموختگان ما معمولا به دریافت گواهینامه موقت اکتفا می‌کنند و تا سال‌ها دانشنامه‌شان در دانشگاه خاک می‌خورد؟

در این سوال شما، ابهام وجود دارد، ممکن است بعضی‌ها به خاطر عقب افتادن سربازی، این روند را طی نکنند یا به تعویق بیندازند.

برخی روسای دانشگاه‌ها هم این نکته را می‌دانند که بسیاری از فارغ‌التحصیلان دنبال دانشنامه و مراحل اخذ آن نمی‌روند.

این دلایل مختلفی دارد. گاهی خود موسسه مقصر است که مراحل طویلی را برای صدور دانشنامه در نظر می‌گیرد، البته برخی دانشگاه‌ها نیز در این باره دست به اقدامی زده و مراحل فارغ‌التحصیلی را کوتاه کرده‌اند. به طور کلی اگر کسی مانعی نداشته باشد، یعنی تعهد به آموزش رایگان را انجام داده باشد و مشکل سربازی هم نداشته باشد، تا آنجا که من پرس و جو کرده‌ام ظرف مدت 45 روز در برخی دانشگاه‌ها دانشنامه صادر می‌شود. البته هستند دانشگاه‌هایی که این مراحل در آنها طولانی است.

گاهی حتی روند ارزشیابی مدارک دانشگاه‌های خارجی هم کند است.

مراحل ارزشیابی مدارک خارج از کشور، طولانی است، اما به طور طبیعی یک ماه طول می‌کشد، در بعضی کشورها این روند گاه تا 6 ماه هم به طول می‌انجامد. ما برای این که متقاضی معطل ارزش‌نامه نماند، یک گواهینامه موقت به او می‌دهیم که به لحاظ ارزش همسنگ با آن ارزشنامه اصلی و نهایی است. این فرآیند ممکن است از یک تا سه ماه شناور باشد ولی هدف ما این است که متقاضی معطل نشود. در مورد دانش‌آموختگان داخل باید عرض کنم این دانشگاه‌ها هستند که تصمیم می‌گیرند، این‌طور نیست که وزارت علوم نماینده‌ای در دانشگاه‌ها داشته باشد یا برای فارغ‌التحصیلی دانشجویان دستورالعمل جداگانه‌ای صادر کند تا مراحل آن طول نکشد ولی به نظر من دانشگاه‌ها برنامه‌های خودشان را اجرا می‌کنند و نمی‌توانیم بگوییم کند عمل می‌کنند.

طی سال‌های گذشته روند تمایل دانشجویان برای ادامه تحصیل در خارج بخصوص در مقاطع تحصیلات تکمیلی سیر صعودی داشته است، با توجه به این که بخشی از این افراد به کشور بازمی‌گردند، چقدر این افزایش را تایید می‌کنید؟

آن بخشی که من می‌توانم درباره‌اش موضعگیری کنم، نه عزیمت به خارج که مراجعه به کشور و تشکیل پرونده برای تایید مدارک تحصیلی است.

ولی خیلی از افرادی که از دانشگاه‌های خارجی پذیرش می‌گیرند، مدارکشان بعد از ترجمه به تایید وزارت علوم می‌رسد.

خیر این گونه نیست، اما آمار خروجی‌ها و ورودی‌ها به هر حال بی‌ارتباط نیستند ولی ارتباط ناگسستنی با هم ندارند. وزارت علوم نمی‌تواند درباره میزان افرادی که برای ادامه تحصیل به خارج می‌روند، آمار قطعی بدهد، مگر دانشجویانی که بورسیه این وزارتخانه باشند.

اما خارج از این مرز، نمی‌توانیم آمار مطمئنی بدهیم. چون متقاضی خودش برای ادامه تحصیل اقدام می‌کند، حتی با مقاصد غیرآموزشی از کشور خارج می‌شود ولی آنجا شروع به درس خواندن می‌کند. اینها حتی به نمایندگی‌های سیاسی کشور الزامی ندارند. پس جمع‌آوری آمار در این زمینه بسیار دشوار است. اما در مورد بازگشت می‌توان به آمار رسید، هرچند بعضی‌ها نیازی به تایید مدرک ندارند.

یعنی تمام افرادی که به ایران برمی‌گردند، باید مدارک تحصیلی‌شان تایید شود`؟

اگر می‌خواهند از مدارک تحصیلی‌شان بهره‌برداری کنند. در اینجا تاکید می‌کنم، اگر سازمان یا وزارتخانه‌ای بخواهد فردی را براساس ظرفیت علمی استخدام کند، باید مدرک آن فرد در وزارت علوم ارزشیابی شود، حتی آن سازمان نمی‌تواند به تنهایی صحت مدارک را بررسی کند.

چه تعداد افراد طی سال برای ارزشیابی مدارک به شما مراجعه می‌کنند؟

تعداد افراد در طول یک سال شناور است. سال گذشته، 28 درصد پرونده‌ها در مقطع دکتری بوده؛ به عبارت دیگر حدود 500 پرونده در دوره دکتری، 700 پرونده در مقطع ارشد، 560 پرونده در دوره کارشناسی و در کاردانی 39 پرونده بررسی شده است. بیشترین سهم پرونده‌ها به دوره کارشناسی ارشد با 39 درصد اختصاص دارد. این الگو تقریبا هر سال تکرار می‌شود.

اما طی سال 82 تا 88 ارزشیابی مدارک از جمله دکتری فراز و فرود داشته، مثلا سال 82 صعود کرده و در سال 84 به کمترین میزان رسیده است. این افت و خیزها هم به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی وابسته است، در عین حال، سیاست‌های شورای ارزشیابی در افزایش و کاهش این آمارها بی‌تاثیر نیست. مثلا در سال‌های گذشته، اگر میزان حضور دانش‌آموخته در کشور کمتر از حد مشخص بود، ما مدرک او را ارزشیابی نمی‌‌کردیم ولی حالا تا حد زیادی این مشکل برطرف شده است.

در حال حاضر هم برای حضوری یا نیمه‌حضوری بودن مدارک سختگیری‌هایی وجود دارد؟

مبنای ارزشیابی مدارک از طرف ما، احراز حداقل‌هاست، یعنی کسی که عنوان دکتر می‌گیرد، به این معنی نیست که دانش‌آموخته کامل و با پتانسیل بالاست، همان‌طور که در دانشگاه‌های مختلف داخل، همه فارغ‌التحصیلان دکتری به لحاظ سطح علمی برابر نیستند. حد مشترک و حداقل توانمندی‌ها در این اداره برای ما کافی است. البته گاه ارزشیابی کیفی مثل داشتن مقاله بین‌المللی و ... هم صورت می‌گیرد. در کل، روش ما انبساطی است. حتی اگر کسی از دانشگاه دورافتاده‌ای مدرکش را بیاورد یا پذیرش بگیرد و با ما مشورت کند که آیا در صورت بازگشت، مدرکش معتبر است یا نه؟ ما حتی برای همین یک مورد، کمیسیون و کمیته تخصصی تشکیل می‌دهیم تا تقاضای او را بررسی کنیم.

بجز حضوری بودن و تحت شرایطی خاص، پذیرش مدارک نیمه حضوری در مقطع دکتری، چه معیارهایی باعث تایید مدارک تحصیلی می‌شود؟

ارزشیابی مدرک یک پیش‌نیاز اساسی دارد و آن اعتبار محل تحصیل است. پس در اولین قدم ما مکان تحصیل یا دانشگاه فرد را اعتبارسنجی می‌کنیم. شناسنامه دانشگاه، تعداد کلاس‌ها، زمان تاسیس، روند تحول دانشگاه‌ها و... از اهمیت زیادی برخوردار است. گام بعدی، بررسی ویژگی‌های آموزشی است. تعداد اعضای هیات علمی، مراتب علمی این اعضا، زبان تدریس، سیستم‌ سالی واحدی و ... حائز اهمیت است.

ویژگی‌های عمومی و آموزشی پژوهشی، سطح علمی استادان، مسائل اداری و مالی و رفاهی همراه با 40 پارامتر در بررسی مدارک لحاظ می‌شود.

شما برای کسب اطلاعات از منبعی استفاده می‌کنید؟

علاوه بر سایت رسمی دانشگاه، وزارت علوم در برخی کشورها رایزن علمی دارد، بنا بر بررسی‌‌های انجام شده در برخی کشورها این رایزن فعال است تا کار نظارت بر دانشجویان را انجام دهد و اگر ایرانیان مقیم خارج کاری داشتند، به آنها مراجعه کنند.

این افراد در مرکز رایزن فرهنگی ایران ساکنند؟

خیر، عنوان رسمی این افراد سرپرست دانشجویان است. وزارت علوم انتظار دارد که این افراد در خارج به‌طور فعال با دیگر دانشگاه‌ها ارتباط برقرار کند و اطلاعات آموزشی آنها را به اداره ما بدهد. گاهی حتی بنا بر ملاحظات فرهنگی، رایزن علمی پیشنهاد می‌کند که به کشوری دانشجو اعزام نشود. ولی صبغه اغلب کار ما، علمی است و بیشتر اطلاعات علمی دانشگاه‌ها را به ما منتقل می‌کنند.

ما به طور پیوسته دانشگاه‌های دنیا را رصد می‌کنیم و در فهرستمان می‌گذاریم. اما اگر دانشگاهی در فهرست دانشگاه‌های مورد تایید وزارت علوم نباشد، به این معنی نیست که این دانشگاه از نظر ما معتبر نیست، بلکه ممکن است چون درخواستی نبوده، بررسی نشده است.

یعنی شما براساس درخواست، دانشگاهی را بررسی می‌کنید؟

بله، می‌توانید امتحان کنید، اگر فردی درخواست ساده‌ای بدهد که «من قصد دارم در فلان دانشگاه تحصیل کنم» ما درخواست او را در فهرست بررسی‌مان قرار می‌دهیم و با اتکا به نظر رایزن علمی یا نظر نماینده رسمی جمهوری اسلامی اعلام می‌کنیم. البته مرجع دیگری هم داریم که هرسال یونسکو یک سی‌دی منتشر می‌کند که حاوی اطلاعات دانشگاه‌هاست. ما آن را به قیمت بالایی می‌خریم، گاهی هم از کاتالوگ‌ها و حتی اینترنت استفاده و در کمیسیون مطرح می‌کنیم.

اگر دانشگاهی مورد تایید اداره شما نباشد، آن دانشجو باید امتحان دوباره بدهد و واحدهایی را دوباره بگذراند؟

خیر. این دو موضوع جداگانه‌ است. این که متقاضی را الزام می‌کنیم برخی مواقع امتحان بدهد به این معنی نیست که باید واحدی را بگذراند، چون وقتی مدرک لیسانس ارائه می‌کند فرض بر این است که صلاحیت اخذ این مدرک را دارد. پس لازم نیست واحد بگذراند، بلکه باید امتحان بدهد. ولی به او فرصت 6 ماهه می‌دهیم تا خود را آماده کند.

این شیوه فقط برای مقاطع لیسانس است، یا سایر دوره‌ها هم ...؟

خیر، ارزشیابی کیفی در مقاطع بالاتر متفاوت‌ است. برای کارشناسی و کارشناسی ارشد، باید آزمون بدهد، اما برای ارشد مقاله را هم می‌پذیریم ولی در دوره دکتری، توانمندی‌های پژوهشی اصل است یا سوژه جدیدی را برای تحقیق به او می‌دهیم یا دفاع مجدد از رساله باید انجام شود یا مقالات او بررسی می‌شود و...

شما هرازچندگاهی اسامی برخی دانشگاه‌ها را اعلام می‌کنید که معتبر نیستند یا در فلان رشته مدارک قابل قبولی ندارند، چرا فهرستی از این دانشگاه‌ها ارائه نمی‌کنید؟

اعلام این فهرست، یک عارضه منفی دارد، مخاطب این توهم را پیدا می‌کند که دانشگاهی که دیروز در روزنامه آگهی داده که براساس مهارت‌های زندگی یا life Exprencive مدرک می‌دهد، اگر ما دانشگاه‌های معتبر را اعلام کنیم، تمام این دانشگاه‌ها باید در فهرست باشد، در حالی که برخی از این موسسات ممکن است هنوز ارزشیابی نشده باشند و این به معنی عدم اعتبار نیست. یا بعکس برخی دانشگاه‌ها آگهی می‌کنند و ما هنوز آنها را بررسی نکرده‌ایم، در این صورت باعث اعتماد بی‌دلیل مخاطب به این موسسات می‌شود.

ولی شما خیلی وقت‌ها اسامی این دانشگاه‌ها را اعلام می‌کنید، چطور به فهرستی منسجم دسترسی ندارید؟

کلی‌گویی نمی‌شود کرد، ما فهرست داریم ولی نمی‌توانیم ارائه کنیم.

خب چطور به دانشجویانی که می‌خواهند در خارج از کشور تحصیل کنند کمک می‌کنید، شما که فهرست بی‌اعتبارها را نزد خودتان نگه می‌دارید؟

خیر، شما مطمئن باشید بهترین و اولین منبع اطلاع‌رسانی، سایت وزارت علوم است که اسامی همه دانشگاه‌های معتبر را در خود دارد. قبل از هر اقدامی به اداره دانش‌آموختگان مراجعه کنند چه به صورت اینترنتی یا حضوری و اطلاعات را تلفنی دریافت کنند، در غیر این صورت در بازگشت دچار مشکل می‌شوند.

چندی پیش، خانواده‌ای مراجعه کردند که فرزندشان را به یکی از کشورهای مستقل مشترک‌المنافع اعزام کرده بودند، در حالی که این پسر 4 سال پیش در دانشگاه دولتی پذیرفته شده بود و در مراجعت فهمیدند او باید طبق ضوابط امتحان مجدد بدهد. تمام این مشکلات به این دلیل بود که از اطلاعات موجود در وزارت علوم و مشاهده رایگان ما استفاده نکردند. من همین‌جا اعلام می‌کنم اصلا منطقی نیست که فردی در دانشگاه داخل پذیرفته شود، ولی دانشگاه خارجی را ترجیح بدهد.

قاطعانه می‌گویم، سطح آموزش دوره کارشناسی در ایران از بسیاری دانشگاه‌ها حتی در آمریکای شمالی بالاتر است. این مساله فصل مشترک توان دانشگاه‌های داخل است، منظورم دانشگاه خاصی نیست. افرادی که در ایران درس خوانده‌اند و بعد پذیرش از دانشگاه کشور خارجی گرفته‌اند، براحتی آنجا پذیرفته و حتی از بورس کامل تحصیلی بهره‌مند می‌شوند. به نظر من اصلا درست نیست که با وجود قبولی در داخل، فرزندانمان را به محیط‌هایی بفرستیم که کلی ابهام دارند.

هنوز قانع نشدم که شما چرا این دانشگاه‌ها را که ابهام دارند، اعلام نمی‌کنید، من به عنوان یک پدر یا یک مادر باید بدانم کدام دانشگاه‌ها مشکل‌آفرین هستند؟

موضوع این است که سطح علمی کارشناسی در ایران پایین‌تر از دیگر کشورها نیست، این اولین مولفه است. مثلا اگر کسی در دوره لیسانس در کشور قبول شود، چنانچه به خارج برود، ضرر می‌کند چون در بخش آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌های ما چیزی کم ندارند. بعلاوه کسی که به آنجا می‌رود کلی هزینه مالی به خانواده تحمیل می‌کند. گاهی این بچه‌ها با وضعیت مشقت‌بار در خارج زندگی می‌کنند. این توهم است که فکر می‌کنیم دانشگاه‌های اروپایی وضعیتشان از ما بهتر است. از حساسیت‌های مذهبی که بگذریم، مشکلات فرهنگی هم دارند. یک دانشجوی 20 ساله به ناکجاآباد می‌رود. فرهنگ ایرانی ما بسیار حساس است. گاهی برخی مسائل حاشیه‌ای از اصل موضوع پررنگ‌تر هستند. اکنون ظرفیت دوره‌های کارشناسی بالا رفته، در وهله اول پذیرش در ایران ارجح است. از سوی دیگر درباره مقطع کارشناسی ارشد هم همین نظر را دارم. شاید به پررنگی کارشناسی نباشد، ولی دوره فوق‌لیسانس ما بسیار غنی است.

اما این حرف شما در بسیاری از دانشگاه‌های دولتی داخل و حتی اسم و رسم‌دار مورد قبول نیست. بویژه در رشته‌های علوم انسانی تا آنجا که من اطلاع دارم، فضا آن‌طور نیست که شما تصور می‌کنید.

از علوم انسانی خبر ندارم. طیف درس‌هایی که ما ارائه می‌کنیم، چنین چینشی اصلا در هیچ کشوری دیده نمی‌شود. منظورم این است که افراد قبل از اعزام به خارج حتما بررسی کنند.

در سطح دکتری (PHD) نظرتان چیست، باز هم می‌فرمایید سطح دانشگاه‌های ما بالاست؟

البته در رشته‌های مختلف متفاوت است. قبول دارم که در حال حاضر ظرفیت دانشگاه‌ها در مقطع تحصیلات تکمیلی پایین است، ولی ترفندهایی اندیشیده شده تا این ظرفیت‌ها ارتقا بیابند. حتما شنیده‌اید که قرار است به 3صورت سنتی (آموزشی پژوهشی)، صرفا آموزشی و صرفا پژوهشی در مقطع کارشناسی ارشد دانشجو پذیرش شود. به‌رغم این ارتقا شاید باز هم ظرفیت‌ها کافی نباشد که به نیاز همه داوطلبان جواب بدهد. تاکید می‌کنم در صورت تمایل به تحصیل در خارج از طریق اینترنت تحقیق و اطلاعات اولیه را دریافت و با اداره کنترل کنندیا به سایت اینترنتی اداره دانش‌آموختگان وزارت علوم به نشانی www.msrt.ir مراجعه کنند.

ما به تمامی درخواست‌های کتبی به صورت کتبی هم پاسخ می‌دهیم و بشدت در عجبم که چرا هنوز بعضی‌ها بررسی نکرده به خارج می‌روند.

گویا شما بانک اطلاعات ویژه‌ای دارید. در این بانک اسامی چه کسانی یا سازمان‌هایی گردآوری شده است و چه افرادی از آن استفاده می‌کنند؟

ما اولا در کمیسیون‌های مختلف ارزشیابی از حضور افرادی بهره می‌بریم که فارغ‌التحصیل کشورهای مختلف هستند و دانشگاه‌های آنجا را می‌شناسند. تقسیم اولیه در کمیسیون‌ها بر مبنای تفکیک جغرافیایی دانشگاه‌ها بوده و این احتمال هست که گاهی از رشته‌ای خاص در دانشگاهی خاص اطلاع نداشته باشند، ما کوشیدیم از بانک‌های اطلاعاتی‌ای استفاده کنیم که بتوانند در شناسایی وضعیت دانشگاه‌ها و رشته‌های مختلف در نقاط دنیا به ما کمک کنند. هدف این بوده که فرآیند ارزشیابی رایانه‌ای شود، یعنی فارغ‌التحصیلان از خارج با ما در ارتباط باشند. در این صورت کمیسیون مجازی خواهیم داشت، البته این سیستم هنوز کامل نشده است. ما از نظر استادان در پرونده‌ها از طریق همین کمیسیون مجازی استفاده می‌کنیم. بخشی از بانک اطلاعاتی به استادان مربوط است که آن را با فراخوانی اعلام کرده‌ایم و در حال عقد قرارداد هستیم.

مشکل اعتباری ندارد؟

مشکل اصلی اعتبار است. سال 87 این تصمیم گرفته شده و اگر به تعویق افتاده به دلیل همین مشکل اعتبارات است. بانک دیگری که قصد راه‌اندازی آن را داریم، بانک جمع‌آوری تمامی اطلاعات فارغ‌التحصیلان خارج از کشور است. این بانک مهم است، چون گاهی سیاستگذاران قصد دارند فارغ‌التحصیلان رشته یا دانشگاه خاصی را احصا کنند این سیستم مفید خواهد بود. نظرم این است که این بانک اطلاعاتی در اختیار برخی وزارتخانه‌ها قرار بگیرد و دیگر ضرورتی برای استعلام از ما نباشد.

کتایون مصری