این‌گونه آسمانی می‌شویم

والدین انتظار دارند که فرزندان‌شان از آن‌چه آنان به دست آورده‌اند، بیشتر بیاموزند و در مسیر تعالی، گامی پیش‌تر از پدر و مادر باشند.

برای داشتن چنین آینده‌ای، والدین باید بدانند چگونه با فرزندان‌شان رفتار کنند و برای انجام این مهم، باید برنامه‌ای مشخص داشته باشند.

علمای تعلیم و تربیت معتقدند، آنان که برنامه مشخصی برای تربیت فرزندان خود ندارند، از والدینی که برنامه‌ای منفی دارند؛ نتیجه بدتری به دست خواهند آورد. عجیب‌تر آنجاست که گروهی از والدین، به این دلیل که برنامه‌ای برای ارتباط با فرزندان خود ندارند، در انتظارند تا خطا و لغزشی از کودک یا نوجوان سر بزند، آنگاه با وی برخورد کنند و در موضعی کاملا منفعل به خیال خود به تربیت فرزند بپردازند.

نخستین گام برای تربیت مؤثر و ماندگار فرزند در هر سن و بویژه دوران کودکی، شناخت نیازها و تمایل‌ها و علایق اوست.

به طور کلی می‌توان گفت اولاً تربیت مستلزم دانش و آگاهی والدین یا مربیان است؛ دوماً مستلزم برنامه، اصول و اهداف مشخص و در وهله سوم، امکانات لازم و وقت مناسب است.

دسته‌ای از والدین علاقه‌مندند بدون صرف وقت مفید، فرزندانشان بخوبی تربیت شوند. در مرحله چهارم، تربیت مستلزم هشیاری مربی و والدین نسبت به خود و تکالیف خود است.

فردی که فرزندش را همانند یک شیء یا دیگر متعلقات خود تصور می‌کند، عقیده دارد هر طور که بخواهد می‌تواند با فرزندان خود رفتار کند و هر وقت که بخواهد تربیت تحقق می‌یابد، ولی آماده طرد خود از جانب فرزندان در سنین بالاتر نیست. او نمی‌داند فرزندان به زودی متوجه نقایص رفتاری او خواهند شد. (1)‌

ابتدا ،‌ارتباط عاطفی با کودک

باید از ابتدای تولد کودک با او ارتباطی عاطفی و منطقی برقرار کنیم. اگر ما خودمان بدانیم که از کودک‌مان چه می‌خواهیم و در این مسیر، ضمن ابراز محبت، قاطع باشیم او هم بتدریج در همان مسیر هدایت خواهد شد.

اما یکی از نکات اساسی که برای ارتباط مؤثر با کودک و تربیت او باید همیشه به خاطر داشته باشیم، درک شرایط، خلقیات و روحیات، علایق و نیازهای او در سنین مختلف است.

بر اساس تحقیقات انجام شده در جوامع غربی، سال‌های متمادی است که والدین، راستگویی را مهم‌ترین صفتی می‌دانند که علاقه‌مندند بچه‌های‌شان داشته باشند. بر این اساس در خلال چند سال گذشته، گروهی از پژوهشگران آمریکایی درصدد برآمدند تا به‌علت دروغ گفتن کودکان پی ببرند.

برای این تحقیق گروه ویژه‌ای متشکل از تعدادی محقق تشکیل شد که همه زیر 21 سال بودند. این گروه با استفاده از هدایایی ساده، دانش‌آموزان را تشویق کردند تا ساعاتی را با آنها سپری کنند.

در این روش، به هر دانش‌آموز یک دسته 32 عددی کارت داده شد. روی هر کارت یک موضوع نوشته شده بود که نوجوانان معمولاً در آن باره به والدین خود دروغ می‌گویند. با هر نوجوان دو محقق به خواندن این کارت‌ها پرداختند تا ببینند بچه‌ها درباره چه موضوع‌هایی به والدین خود دروغ می‌گویند و علت این کار چیست.

محققان در ابتدای مصاحبه به نوجوانان می‌گفتند: والدین برای راحتی شما کار و تلاش می‌کنند و به شما همه چیز می‌دهند؛ پس شما هم باید همه چیز را به آنان بگویید. در پایان مصاحبه، نوجوانان برای اولین بار درمی‌یافتند به چه میزان دروغ می‌گویند و چقدر مقررات خانواده را زیر پا می‌گذارند. بر اساس این تحقیق، 98 درصد گزارش کردند به والدین خود دروغ می‌گویند.

از میان 36 موضوع، نوجوانان به طور میانگین در 12 مورد به والدین خود دروغ می‌گفتند. مثلاً درباره چگونگی خرج کردن پول توجیبی، لباس‌هایی که بیرون از خانه می‌پوشند، فیلم‌هایی که در سینما می‌دیدند و کسانی که با آنان ارتباط دارند.

درباره مصرف الکل و مواد‌مخدر و گشتن با دوستانی که والدین نمی‌پسندیدند نیز راست نمی‌گفتند. گفته‌های آنان درباره کارهایی که به هنگام سرکار بودن والدین خود انجام می‌دهند نیز راست نبود.

دانش‌آموزان ممتاز نیز کم و بیش چنین رفتارهایی داشتند. محققان، آمار یادشده را با میانگین آمار در سراسر آمریکا مقایسه کردند و معلوم شد این آمارها اختلاف معناداری با هم ندارند.

اما نکته جالب در این تحقیق آن بود که 98 درصد بچه‌ها، اعتماد و راستگویی را در رابطه شخصی ضروری می‌دانستند و می‌گفتند دروغگویی از نظر اخلاقی اشتباه است.

پس این سؤال مطرح شد که چه وقت آن 98 درصدی که معتقدند دروغگویی اشتباه است، به همان 98 درصدی تبدیل می‌شوند که دروغ می‌گویند؟

محققان و علمای تعلیم و تربیت معتقدند، این کار از سنین بسیار پایین آغاز می‌شود. در واقع، کودکان باهوش یعنی بچه‌هایی که از نظر سایر شاخص‌های آموزشی نمره بالاتری می‌گیرند می‌توانند از 2 یا 3 سالگی دروغ بگویند. دکتر ویکتوریا تالور، استادیار دانشگاه مک‌گیل و از کارشناسان برجسته روان‌شناسی دروغگویی کودکان می‌گوید: دروغگویی دقیقا به هوش کودکان مربوط است.

با وجود این‌که فکر می‌کنیم راستگویی مهم‌ترین فضیلت در بچه‌هاست، معلوم شده است دروغگویی مهارت پیشرفته‌تری است. بیشتر والدین وقتی می‌شنوند فرزند‌شان دروغ می‌گویند، تصور می‌کنند بچه‌شان کوچک‌تر از آن است که بفهمد دروغ چیست یا چرا دروغگویی کاری اشتباه است.

آنها تصور می‌کنند وقتی بچه بزرگ شود و تمایزها را بفهمد، دیگر دروغ نخواهد گفت. اما عکس این تصور صحیح است، یعنی بچه‌هایی که تفاوت‌های ظریف بین دروغ و راست را متوجه می‌شوند، زودتر از این امر به نفع خود استفاده می‌کنند و هرگاه فرصت دست دهد، برای دروغگویی مستعدترند. متأسفانه بچه‌ها به این امر عادت می‌کنند.

بنابراین دقت در رفتار کودکان و داشتن رابطه‌ای دوستانه با آنها برای انتقال مفاهیم اخلاقی و در حقیقت، ساختن آینده‌ای همراه با سعادت برای آنها لازم و ضروری است.

ما باید مقرراتی را برای کودکان‌مان وضع کنیم و صد البته دلایل لزوم رعایت آنها را نیز توضیح دهیم.

این دیدگاه در آموزه‌های دینی هم جاری و ساری است و بسیار دقیق‌تر و حساس‌تر.

انس با مسائل دینی

امروزه همه می‌دانند که یادگیری انسان در دوره کودکی بسیار سریع‌تر و ماندگارتر است. تجربه نیز اثبات می‌کند که انسان در تقید و پایبندی به آنچه در دوران کودکی فراگرفته است، استواری بیشتری از خود نشان می‌دهد.

بدیهی است که آموزش‌های دینداری نیز باید از همین دوران آغاز شود تا نهاد کودک، رنگ و بوی دینی بگیرد و رفتار او در دوره‌های دیگر زندگی مبتنی بر دینداری باشد. تربیت دینی کودک در دوران قبل از دبستان محدود به ایجاد انس نسبت به مسائل دینی است، به این معنی که کودک نسبت به آن‌چه به‌طور منظم در محیط خانواده می‌بیند انس پیدا می‌کند و همین انس اولیه زمینه را برای پیدایش عادت وانجام فرایض دینی در مراحل بعدی فراهم می‌آورد.

آنچه که در تربیت دینی حائز اهمیت است این است که کودک باید آرام آرام و بتدریج با مسائل دینی آشنا شود.

باید توجه کرد که مراحل اولیه عمل به تکالیف دینی، با نرمی، مهربانی و تشویق همراه باشد و تکالیف دشوار از کودکان خواسته نشود، اما سهل‌انگاری هم نکنیم که کودک احساس کند تکالیف دینی اموری جدی یا ضروری نیستند.

نکته دیگری که باید مورد توجه والدین باشد این است که الگوهای رفتاری کودک باید در درجه اول خودشان مسائل اخلاقی و دینی را رعایت کنند، چراکه کودکان الگوپذیران خوبی هستند و معمولا قبل از هر کس از پدر و مادر خود الگو می‌گیرند. رعایت آداب دینی و اخلاقی، انجام با نشاط فرائض، لحن ملایم و همراه با محبت پدر و مادر با کودک و نیز بین خودشان، رعایت ادب، نظافت، قوانین خانه و شهر و... همه و همه در روح کودک تأثیر گذاشته و او را نسبت به پذیرش سخنان و راهنمایی‌ها آماده‌تر می‌کند. مشاهده عکس این رفتار نیز کودک را از والدین دور ساخته و صحبت‌های آنها را به شدت کم اثر می‌سازد.مسأله دیگری که باید در رابطه با آموزش مسائل دینی مورد توجه قرار گیرد روح پر جوش و خروش کودکان و نوجوانان است و ذهنی مملو از پرسش.همه کودکان به طور فطری کنجکاو و کاوشگر بوده و به دنبال پاسخ سؤالات و چراهای ذهن‌شان هستند. این در حالی است که میل به پرستش و نیایش نیز در وجودشان موج می زند.

پاسخ های منطقی به پرسش های کودک

پس به یاد داشته باشیم که چون و چرا کردن کودکان در مورد مسائل دینی به منزله وجود مشکل در قبول اعتقادات دینی نیست. ما باید نوجوانان را به دقت و تأمل و پرسش بیشتر، تشویق و ترغیب کنیم و باید در برابر سوال‌های آنها پاسخ‌هایی مناسب ارائه نماییم. در این مورد نباید ذهن آنها را با استدلال‌های فراتر از درک ذهنی‌شان آشفته ساخت.

انسان‌ها به طور طبیعی می‌کوشند تا خود را از نقص برهانند و به کمال برسند. حتی نوجوانانی که به نظر رفتارهای شکننده و خطرسازی را در پیش می‌گیرند براساس فطرت خود مایلند در مسیر دستیابی به کمال گام بردارند هرچند که ممکن است در شناخت مصادیق کمال و غیرکمال اشتباه کنند. ما باید در این بزنگاه‌ها به کمک‌شان بیاییم و اینجاست که به آن سابقه دوستی و محبت با فرزندمان نیاز داریم.

از نکات دیگر که از اهمیت بسزایی برخوردار است، استفاده از روش‌های غیرمستقیم به جای بیان مستقیم است. چرا که در روش مسقیم، بیان تذکرات زیاد و متوالی، سبب لجاجت و مقاومت در کودکان می‌شود. این مسأله حتی ممکن است احساسات کودک را جریحه‌دار کند. بیان مثل‌ها، قصهگویی، انجام بازی‌ها و یادآوری نعمات الهی در این بین از جمله روش‌های غیرمستقیم هستند.

‌منابع