دگردیسی سوریه تحت حاکمیت بشار اسد

شاید هیچ حادثه‌ای بهتر از دیدار اخیر ولید جنبلاط، رهبر دروزی‌های لبنان از سوریه و ملاقاتش با اسد گویای تحولات منطقه‌ای و تغییر نقش دمشق نباشد. جنبلاط هر آنچه برای خصومت با اسد لازم است یکجا دارد. عوامل نزدیک به سوریه در سال 1977 پدر او را به عنوان مقدمه مداخله نظامی سوریه در لبنان در جریان جنگ‌های داخلی 1975 تا 19990 میلادی کشتند.

اگرچه جنبلاط مدتی بعد با حافظ اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه بنای دوستی گذاشت اما پس از آن که حریری به قتل رسید با بشار، پسر او سر ناسازگاری گذاشت و به یکی از دشمنان قسمت خورده سوری‌ها در لبنان بدل شد. او با این موضع‌گیری در نوک پیکان تلاش گروه‌های نزدیک به غرب در لبنان قرار گرفت که عاقبت دولت سوریه را ناچار به فراخواندن نیروهای خود از لبنان کردند.

با این همه جنبلاط این اواخر دوباره تغییر موضع داد. او اکنون می‌گوید: سوریه قلب دنیای عرب است و سرنوشت لبنان بر قرار گرفتن در کنار سوریه مقدر شده است. او مدتی قبل در مصاحبه با شبکه خبری المنار افزود: اگر زمانی از بشار اسد بدگویی می‌کردم از سر احساسات بود وگرنه دلیلی برای دشمنی بین سوریه و لبنان وجود ندارد.

جنبلاط که رهبر دروزی‌های لبنان تلقی می‌شود تنها کسی در خاورمیانه نیست که در تغییر موضعی 180 درجه‌ای از در دوستی با دمشق درآمده است. لشکری از چهره‌های سیاسی صاحب‌نام از عبدالله بن‌عبدالعزیز، پادشاه عربستان‌سعودی گرفته تا نیکلا سارکوزی، رئیس‌جمهور فرانسه و هیات‌هایی از کنگره آمریکا طی ماه‌های اخیر راهی دمشق شده‌اند تا با اسد دیدار و گفتگو کنند.

این محبوبیت ناگهانی را باید موفقیتی غیرقابل انکار برای بشار اسد 44 ساله تلقی کرد. او به عنوان میراث‌‌خوار سیستمی موروثی، عضوی از اقلیت علوی سوریه و کسی که تحصیلکرده رشته طب است وقتی 9 سال پیش قدرت را در دست گرفت نامحتمل‌ترین گزینه برای اداره امور سوریه به نظر می‌رسید.

در واقع فعالیت او در مقام رئیس‌جمهوری چندان آسان نبوده است. به‌ویژه دوره 4 ساله 2002 تا 2006 سراسر فراز و نشیب بود. سوریه نه تنها به دلیلی دوستی و نزدیکی‌اش با ایران که به واسطه حمایت از جنبش‌های ضداسرائیلی در معرض حملات غربی‌ها قرار داشت. بشار اسد به دورزدن تحریم‌های بین‌المللی علیه حاکمیت صدام و پس از سقوط رژیم او به پناه دادن به بعثی‌های تحت تعقیب و فراهم آوردن امکان عبور شورشی‌ها از خاک سوریه برای رسیدن به قلمرو عراق متهم بود.

قتل حریری که از دوستان نزدیک ژاک شیراک، رئیس‌جمهور پیشین فرانسه و بسیاری از چهره‌های برجسته و متنفذ عربستان‌سعودی تلقی می‌شد فشارها بر دمشق را به نقطه اوج رساند و زمینه‌ساز تشکیل کمیته‌ای از سوی سازمان ملل برای بررسی این حادثه شد که گمان می‌رفت فعالیتش پای بسیاری از مقامات ارشد سوری را به معرکه بکشاند.

بحران اقتصادی هم مزید بر علت شده بود تا غربی‌ها با امید بیشتری به فروپاشی دولت اسد چشم بدوزند. دهه‌ها برنامه‌ریزی دولتی و تسلط حزب بعث بر همه ارکان اقتصادی موجب تعطیلی کارخانجات و از دست رفتن فرصت‌های شغلی شده و تحلیل رفتن منابع نفتی اندک کشور شرایط بدتر کرده بود.

هجوم نزدیک به یک میلیون پناهجوی عراق به همراه بازگشت صدها هزار کارگر سوری شاغل به کار در لبنان فشار بر دولت اسد را به نقطه اوج خود رسانده بود.

آمریکا مرحله به مرحله فشار بر دمشق را افزایش داد. در اولین مرحله قانون تحریم‌های سوریه در سال 2003 میلادی امضا شد. واشنگتن در سال 2005 سفیر خود را از دمشق فراخواند و در ادامه حملات فرامرزی ارتش آمریکا از عراق به خاک سوریه هم به فهرست اقدامات خصمانه این کشور علیه سوریه افزوده شد.

جنگنده‌های ارتش صهیونیستی برای نشان دادن برتر هوایی خود بر فراز اقامتگاه ساحلی اسد در حاشیه دریای مدیترانه به پرواز درآمدند و اتحادیه‌اروپا در سال 2004 میلادی سوریه را از جریان تلاش‌ها برای ایجاد بازار مشترک مدیترانه‌ای کنار گذاشت تا دمشق تنها پایتخت منطقه باشد که از مزایای تجارت آزاد یا اروپا محروم است.

با این همه دولت اسد نه‌تنها از تمامی این بحران‌ها به سلامت عبور کرد که توانست به اوضاع کشور سر و سامان داده، چالش‌های خارجی را برطرف ساخته و به اقتصاد جان تازه‌ای ببخشد. تولید ناخالص داخلی‌)GDP( ، حجم مبادلات تجاری با دنیای خارج و سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف اقتصادی طی 4 سال گذشته به یمن اجرای برنامه جامع اصلاحات 2 برابر شده است.

درآمدهای هتل‌های دمشق به دلیل هجوم گردشگران خارجی رشد بی‌سابقه‌ای داشته و بانک اودی، یکی از ده‌ها بانک لبنانی که در سوریه فعال هستند در سال 2005 و تنها با گذشت 6 ماه از آغاز فعالیتش در سوریه از دستیابی به سودی قابل توجه خبر داد و اکنون به سپرده‌گذاری 6/1 میلیاردی سوری‌‌ها نزد این بانک می‌بالد.

سندیکایی خصوصی از تجاری سوری و شرکت فرانسوی لافارگه اخیرا قراردادی برای احداث اولین واحد تولید سیمای این کشور با سرمایه‌گذاری 680 میلیون دلار امضا کردند.

عبدالله دراوی، معاون اقتصادی نخست‌وزیر سوریه فهرستی ساده از دلایل این تحولات را ردیف می‌کند: «دمشق با حذف رانت‌هایی که درآمدهای مالیاتی را به حداقل رسانده بود و کاهش یارانه‌های دولتی درآمد خود و اتکا به نفت را کاهش داده است.»

علاوه بر بازار 22 میلیونی سوریه دورنمای اغواکننده تجارت با عراق شرایط را در سوریه بهبود بخشیده است. سوریه از دیرباز کانون انتقال انرژی بوده است. این کشور در ماه اکتبر چند توافقنامه اقتصادی با آنکارا امضا کرد.

ترک‌ها که یک دهه قبل سوریه را به حمله نظامی تهدید کرده بودند اکنون می‌توانند بدون اخذ ویزا به این کشور سفر کنند. دو طرف برای حل اختلاف مرزی و آبی خود از طریق گفتگو هم به تفاهمی کلی دست یافته‌اند تا سوریه سوی ثبات و آرامش بیشتر گام بردارد.

منبع: فارین پالیسی