5 سال تا چشم‌گشودن رصدخانه ملی ایران

 اکنون پس از این سال‌ها دوباره قرار است رصدخانه‌ای یکتا در ایران چشم به آسمان بگشاید تا آرزوی دیرینه احیای پیشگامی ‌ایران در علم نجوم و حضور ایران در رویدادهای مرزهای دانش را برآورده کند.

فعالیت رصدخانه‌ای ایران از قرن 4 توسط عبدالرحمن صوفی در شیراز با منجمانی که تعدادشان بیشتر از کل منجمان حرفه‌ای امروز ایران بود، آغاز شد و در قرن 7 برپایی رصدخانه بزرگ مراغه از سوی خواجه‌ نصیر‌الدین طوسی الگویی برای رصدخانه‌های بعدی شد.

البته می‌توان جرقه‌های ساخت رصدخانه‌های حرفه‌ای برای بازیابی قدرت پیشین ایران را در دهه 1240 شمسی، پیشنهاد تأسیس رصدخانه سلطنتی ایران از سوی محمود قمی ‌(مشاورالملک) به ناصرالدین‌شاه قاجار دانست که نمود آن در دهه 1340 با ساخت رصدخانه مدرن در ایران توسط دانشگاه تهران بروز می‌یابد.

در نهایت سال 54 ضرورت تأسیس رصدخانه ملی ایران در کنفرانس فیزیک ایران تبیین می‌شود و سال 76 پیشنهاد تأسیس رصدخانه ملی ایران به‌عنوان یکی از اولویت‌های پژوهشی کشور، مطرح شده و از سال 80 مکان‌یابی آن به‌عنوان اولین گام برداشته می‌شود.

به تازگی دولت با تأکید رهبر معظم انقلاب مبنی بر اهمیت این پروژه بودجه‌ای خاص به طرح رصدخانه ملی ایران اختصاص داد که در این زمینه و پیشرفت‌های حاصل‌شده در اجرای این طرح کلان ملی با دکتر رضا منصوری، مجری طرح رصدخانه ملی ایران به گفتگو نشستیم.

اهداف علمی‌ساخت رصدخانه چیست؟

ابتدا باید بگویم، برای ما مهم این است که تلسکوپ رصدخانه ملی ایران یک تلسکوپ کاملاً مدرن با فناوری‌های جدید باشد و هنگامی‌که تا 5 سال آینده اولین نور را می‌گیرد، باید بتواند در مجموع تلسکوپ‌های دنیا در رده خود به تحقیقاتی روزآمد بپردازد که هم به درد جامعه نجوم ایران و بین‌المللی بخورد و هم منجر به کشفیات جدید نجومی ‌بشود. بنابراین با این دید اهداف کلی رصدخانه مشخص شده است.

با این حساب تلسکوپ رصدخانه ملی ایران چه تلسکوپی خواهد بود؟

قطر آینه تلسکوپ رصدخانه 4/3 متر خواهد بود که این تلسکوپ را در رده تلسکوپ‌های 4 متری قرار می‌دهد. همچنین باتوجه به فناوری‌های نوین که در این تلسکوپ به‌کار خواهد رفت و نیز موقعیت جغرافیایی ایران، رصدخانه ما در این رصدخانه‌های مهم دنیا قرار خواهد گرفت.

با وجود پیشرفت فناوری و وجود تلسکوپ‌های پرقدرت در جهان، تلسکوپ رصدخانه ملی ایران قابلیت رقابت را خواهد داشت؟

بله یقیناً. با بررسی‌های انجام شده به این نتیجه رسیده‌ایم که با استفاده از فناوری روز می‌توان با تلسکوپ رصدخانه آینده ایران به بالاترین سطح کیفیت تصویر دست یافت. از جمله این که با استفاده از فناوری‌های روز اپتیکی، مکانیکی، الکترونیکی و رایانه‌ای و با بهره‌گیری از آینه‌های انعطاف‌پذیر می‌توان اختلال‌های ناخواسته جوی را تصحیح کرد. با بررسی گزینه‌های ممکن قرار است تلسکوپ ملی با فناوری اپتیک فعال و اپتیک تطبیقی ساده طراحی شود.

در ساخت تلسکوپ چه مؤلفه‌هایی با اهمیت است؟

در تلسکوپ رصدخانه ملی ایران کیفیت تصویر از اهمیت بالایی برخوردار است، به‌همین دلیل آینه تلسکوپ باید ویژه باشد، با روش و دقت خاص صیقل داده شود و یا پوشش روی شیشه دارای ویژگی‌های منحصر به‌فردی باشد.

وضعیت ساخت آینه اصلی به کجا رسیده است؟

آینه مورد نظر ما توسط 2 کارخانه اروپایی تولید می‌‌‌شود. سال گذشته با این دو شرکت مذاکراتی داشته‌ایم و هم‌اکنون انتخاب یکی از شرکت‌ها دردست بررسی است.

تلسکوپ از سوی چه کسانی ساخته خواهد شد؟

مدیریت ساخت تلسکوپ را ما پذیرفته‌ایم که این تجربه‌ای نو برای ایران است. در چند ماه گذشته مقدمات تشکیل تیم سازنده تلسکوپ فراهم شده است. مهندسان ایرانی نیز از میان 200 نفر متقاضی انتخاب شده‌اند و پیش‌بینی می‌کنیم طی 3 سال تلسکوپ طراحی شود که از اواسط این دوره هم می‌توان ساخت قطعات آن را آغاز کرد. معتقدیم می‌توانیم این کار را انجام دهیم و تاکنون هم موفق عمل کرده‌ایم. البته مدیریت ساخت به این معنا نیست که همه‌چیز را در ایران بسازیم بلکه به این معناست که تصمیم بر نوع تلکسوپ و چگونگی طراحی با ماست و تا آنجا که بتوانیم از مهندسان ایرانی بهره می‌گیریم و قطعات را در ایران می‌سازیم.

راه دیگری برای ساخت تلسکوپ وجود دارد؟

بله. این‌گونه که به یک شرکت خارجی سفارش ساخت را بدهیم که پس از ساخت برای ما نصب هم خواهند کرد. این راه را به دلیل 2 اشکال انتخاب نکردیم. یکی این که ما طی ساخت تلسکوپ هیچ چیزی نمی‌آموزیم و دوم این که آن تلسکوپ مورد نظر ما نخواهد بود، چرا که تلسکوپ‌های خوب دنیا هرکدام برمبنای نیاز علم نجوم از نو طراحی می‌شوند. این کار برای شرکت‌های سازنده به‌صرفه نیست. ما می‌خواهیم تلسکوپی بی‌نظیر و یکتا داشته باشیم. این تلسکوپ خیلی بزرگ نیست اما باید در نوع خود یکتا باشد و هنگامی که شروع به کار کرد خیلی از مجموعه‌های علمی‌ دنیا علاقه‌مند به کار با این تلسکوپ باشند که قطعا این موضوع اولویت اول ماست. همچنین محل انتخاب ‌شده برای ساخت رصدخانه در ایران یکتاست و در منطقه نیز تلسکوپی به این خوبی وجود نداشته و در 5 سال آینده نیز وجود نخواهد داشت. نکته حائز اهمیت این است که در ساخت رصدخانه دانش‌های بسیاری نصیب ایران خواهد شد.

وضعیت ساخت ابزارهای جانبی چگونه است؟

مطالعه ساخت ابزارهای جانبی آغاز شده و پیش‌بینی می‌کنیم در نیمه اول سال آینده یک گروه بین‌المللی پیشنهاد ما را بررسی خواهند کرد. بنابراین اواخر تابستان آینده مشخصات ابزارهای‌ جانبی مورد نیاز مشخص و کار طراحی و ساخت آغاز خواهد شد چرا که ابزارهای جانبی به اندازه تلسکوپ از اهمیت بالایی برخوردارند.

حمایت‌های صورت گرفته از این طرح کلان ملی چگونه بوده است ؟

پس از تاکید رهبر معظم انقلاب در اواخر اسفند 87 به دولت، مبنی بر اهمیت این پروژه و لزوم پیگیری آن، معاونت علمی ‌و فناوری ریاست‌جمهوری نهایتا امسال حمایت خود را شروع کرد. امیدواریم این حمایت تا انتهای پروژه ادامه یابد.

همکاری دستگاه‌های مرتبط با طرح رصدخانه چگونه است؟

در ماه‌های اخیر چند جلسه در حضور معاون اجرایی رئیس‌جمهور با تمامی‌مسوولان مرتبط با پروژه از جمله وزارت نیرو، بازرگانی، گمرک، استانداری قم، اصفهان و بانک مرکزی برگزار شد که ما در این جلسات تمامی ‌نیازها و مشکلات پیش رو را مطرح و مسوولان نیز قول همکاری دادند که پس از جلسه نیز نیازهای ما را برآورده کرده‌اند.

یک نمونه از این همکاری را مثال می‌زنید؟

2 قله دینوا و گرگش به‌عنوان بهترین نقاط نجومی‌ ایران انتخاب شد که دولت هم در آن جلسه پذیرفت این دو نقطه برای آینده نجوم ایران حفظ شود، البته در این جلسه پذیرفته شد که تا شعاع بخصوصی در این مکان‌ها به تملک رصدخانه در بیاید و تا شعاع 25 کیلومتری بدون اجازه رصدخانه، صنایع مخرب یا مزاحم تاسیس نشود و همچنین تا شعاع 120 کیلومتری آلودگی نوری محیط برطرف شود.

برنامه‌هایتان برای برطرف کردن آلودگی نوری منطقه چیست؟

از بین بردن آلودگی نوری به این شکل خواهد بود که به کمک دولت و شهرداری بی‌آن‌که روشنایی مختل شود با نوردهی مناسب معابر و خیابان‌ها هم مصرف انرژی را کاهش دهیم و هم آسمان را تاریک ‌کنیم. خوب است بدانیم در حال حاضر 20 تا 30 درصد نوری که روشنایی تولید می‌کند به آسمان می‌رود و زمین را روشن نمی‌کند، از این رو پیشنهاد می‌شود با نصب انعکاس‌دهنده‌ها یا نوعی لامپ‌های مخصوص روشنایی معابر تصحیح تا هم محیط زندگی بهتر شود و هم مصرف برق کاهش یابد. در نتیجه آسمان برای فعا لیت‌های نجومی ‌پاک خواهد شد، البته اجرای این پروژه نیاز به آموزش و فرهنگ‌سازی دارد.

وضعیت نقاط نجومی‌انتخاب شده از نظر آلودگی نوری چگونه است؟

هم‌اکنون در این دو منطقه نور مزاحم، بسیار زیاد است، به‌طوری که در شهر کاشان، قم، قمصر و روستاهای اطراف آلودگی نوری زیادی وجود دارد و حتی روشنایی بخشی از شهر اصفهان روی قله‌ها تاثیر می‌گذارد. به‌طور کلی هدف ما این است که برای رفع آلودگی نوری فرهنگ‌سازی شود. به‌عنوان مثال با اجرای این طرح در شهر قم به‌عنوان یک نماد در کل کشور می‌توان به آسمان پاک دست یافت به این امید که برای بقیه مناطق الگو شود. اولین تاثیر این برنامه کاهش مصرف انرژی است.

رصدخانه ملی ایران از چه سالی آغاز و در چه سالی تمام خواهد شد؟

پروژه‌ها در ایران زمان زیادی طول می‌کشند کما این‌که این پروژه 6 سال قبل تصویب و 7 سال قبل‌تر از آن هم در شورای پژوهشی کشور به‌عنوان طرح ملی مطرح و تصویب شد، اما امسال اولین سالی است که بودجه دریافت می‌کنیم. از سوی دیگر، اهداف علمی‌که برای این پروژه در نظر گرفته شده 5 ساله و حداکثر 7 ساله است و اگر ساخت رصدخانه تا 10 و 15 سال به طول بینجامد، ما باید اهداف دیگری را برای رصدخانه تعریف کنیم چرا که هر سال انواع پروژه‌های نجومی‌درجهان در حال انجام است و پروژه تلسکوپ ایران که در رده خود یک تلسکوپ خوب است ‌ مستقل از آنها نیست. بنابراین باید دائم در ارتباط با محیط بین‌المللی بود و نیز باید سعی شود ظرف حداکثر 5 سال رصدخانه اولین نور خود را بگیرد تا به اهداف علمی‌ خود برسد. بارها گفته‌ام که این پروژه 5 ساله است و در عرف بین‌الملل نیز زمان استاندارد این‌طور است اما هیچ‌گاه زمان صفر آن را نگفته بودیم که با توجه به واریز شدن بودجه زمان صفر آن الان است. امیدواریم مشکلات مانع کند شدن پروژه نشود و حدود 5 سال اولین نور را بگیریم، چرا که در غیر این صورت اهداف پروژه قطعا تغییر خواهد کرد و مورد نظر ما نخواهد بود.

آینده رصدخانه ملی ایران چگونه خواهد بود؟

برنامه رصدخانه ملی ایران، طرحی برای نخستین رصدخانه‌اش با تلسکوپی در 4/3 متری آغاز کرده است اما قرار نیست همواره فقط به همین تلسکوپ و فقط به پنجره مرئی طیف الکترومغناطیسی محدود بماند. این طرح، پایه‌ای است که می‌توان بر آن، مجموعه‌ای رصدخانه در طول موج‌های گوناگون برپا کرد.

امیدواریم با بروز نخستین نتایج مثبت رصدخانه ملی ایران بسرعت امکان اجرای طرح‌هایی برای رصدخانه‌های رادیویی هم فراهم شود و بتدریج این بازه به دیگر حوزه‌های طیف نیز گسترش یابد. همچنین به لطف تجارب حاصل از رصدخانه ملی ایران برای ذهن آینده‌نگر حتی این تصور دوردستی نیست که شاید در سال‌های بعدی بویژه با کمک سازمان فضایی ایران، امکان ساخت و اعزام تلسکوپ فضایی کوچکی در کشور فراهم شود. تلسکوپی که بتواند دامنه تحقیقات رصدی ما را بسیار فراتر ببرد. البته تحقق این آرزو این است که گام‌های اولیه درست برداشته شود.

امیر بامه