استفاده بهینه از محصول استراتژیک کشور

گویا در این ارتباط پژوهشگران موسسه تحقیقات برنج کشور در تازه‌ترین دستاوردهای خود موفق به تولید نوعی فرآورده از ضایعات برنج شده‌اند که به نوبه خود به استفاده بهینه از این محصول استراتژیک کشور منجر خواهد شد. مهندس غلامرضا خانکشی‌پور، عضو هیأت علمی ‌مؤسسه تحقیقات برنج کشور در گفتگویی با ما، در ارتباط با تحقیقات انجام شده در این زمینه توضیحاتی داده است.

وقتی صحبت از بازیافت ضایعات برنج می‌شود، دقیقا چه پروسه‌ای و با چه هدفی مد نظر قرار می‌گیرد؟

برنج سفید سالم حاصل یک پروسه از مرحله انتخاب بذر تا کاشت، داشت، برداشت، خشک کردن و تبدیل است که در هر مرحله شاهد ضایعات هستیم که البته قسمتی از این ضایعات طبیعی است، اما مشکل اساسی در بالا بودن میزان آن نسبت به میانگین جهانی است.

به عنوان مثال در شکل‌گیری میزان ضایعات همه مراحل اعم از انتخاب بذر، طریقه آماده‌سازی آن، میزان مصرف بذر در هکتار و زمان خزانه‌گیری اهمیت دارد، به طوری که در هر مورد اگر توصیه‌های علمی‌ را به کار نگیریم، شاهد هدر رفت منابع و ضایعات خواهیم بود. همین‌طور در مرحله کاشت، تعداد نخ در هر کوپه و فاصله نشا اگر بر اساس دستورالعمل‌های تحقیقاتی صورت پذیرد، شرایط متعادل و بهینه‌ای برای تولید ایجاد می‌شود، در حالی که کشاورزی در شرایط کنونی با وضعیت توصیه شده فاصله داردکه خود موجب افزایش ضایعات است.

میانگین شالیکاری در کشور نیز در مرحله داشت از شرایط بهینه فاصله دارد که موجب اثرگذاری بر رشد گیاه و به نوعی افزایش ضایعات تلقی می‌شود.

در مرحله برداشت نیز ریزش دانه، ورس (خوابیدگی) محصول، روش برداشت، ابزارهای مکانیزه و مدیریت زراعی بر میزان ضایعات تأثیرگذار است و در نهایت شرایط خشک کردن، سرعت و درجه پوست‌کنی و سفید کردن دانه همچنین شرایط بسته‌بندی و نگهداری برنج پس از تبدیل، در شرایط انبار و منازل نیز میزان معتنابهی از ضایعات را تعریف می‌کند.

به طور معمول حجم ضایعات این محصول در مقایسه با بخش خوراکی آن چه میزان است؟ حجم این ضایعات در کشور ما و همچنین در مقایسه با دیگر کشورهایی که کاشت برنج سهم عمده‌ای از بخش کشاورزی‌شان را شامل می‌شود، چه میزان است؟

میانگین مجموع حجم ضایعات برنج در مراحل مختلف در ایران تا بیش از 25 درصد نیز گزارش شده است، اما بررسی این‌که این میزان ضایعات دقیقا مربوط به کدام بخش از فرآیند تولید محصول است، در دست بررسی است. به هر صورت در حال حاضر از آنجا که مرحله ظهور و بروز ضایعات در کارخانه شالیکوبی است، بنابراین بسیاری تصور می‌کنند بخش عمده ضایعات مستقیما مربوط به کارخانه شالیکوبی است؛ در حالی که در کارخانجات از یک طرف با افت محصول روبه‌رو هستیم که ناشی از کاهش وزن دانه مربوط به کاسته شدن رطوبت است و از طرف دیگر، مرحله پوست‌کنی است که باعث افت وزن ناشی از کاسته شدن وزن پوسته می‌شود و در نهایت برنج شکسته، خرد شده و نیم‌دانه است که باید به عنوان کاهش ارزش افزوده تلقی شود، زیرا خرد و نیم‌دانه اساسا ضایعات نیستند و در چرخه تولید و مصرف کماکان مورد استفاده قرار می‌گیرند. حتی در محاسبه برنج تولیدی ایران و جهان نیز در سر جمع محاسبات قرار دارند یعنی در بیان میزان تولید برنج در کشور و جهان برنج سفید مطرح می‌شود که با مفهوم برنج سفید سالم متفاوت است.

عمده‌ترین شیوه‌های بازیافت ضایعات برنج چه هستند؟ به واسطه پیشرفت‌های تکنولوژیک، امروزه چه روش‌های جدیدی به این منظور ارائه شده‌ است؟

آنچه در بازیافت ضایعات برنج اهمیت دارد، برگشت دادن ارزش از دست رفته به صورت ارزش افزوده است. در این زمینه فعالیت‌های تحقیقاتی وسیعی در ایران و جهان انجام شده که حاصل آن بهره‌گیری از روش‌های مختلفی چون استفاده از پوشال برنج (کاه و کلش) در مصالح ساختمانی است که از دیرباز در استان‌های شمالی مرسوم بوده، چیزی که به عنوان خانه‌های گالی‌پوش شهرت داشته است. معمولا سقف منازل روستایی در مناطق برنج‌خیز متاثر از این محصول بود همچنین در ساخت دیوارهای کاهگلی نیز استفاده می‌شده است.

با این حال گویا بسیاری از پروژه‌هایی که از آنها صحبت کردید در مرحله آزمایشگاهی هستند و تا رسیدن به مرحله نهایی و اجرایی شدن آنها نباید درباره کاربردشان اظهار نظر قطعی کرد؟

وظیفه تحقیقات این است که برای پرسش‌ها پاسخ‌های صحیح داشته باشد به همین منظور نگاه پژوهشگر به آینده دوخته می‌شود تا به سوالاتی که نسل‌های آینده خواهند داشت، پاسخ بگوید. بر این اساس نتیجه تحقیقات جمعی در موسسه تحقیقات برنج کشور و مراکز دانشگاهی ایران و جهان برای بازیافت ضایعات برنج دستاوردی قابل ارائه بوده است در حالی که برای تولید تجاری این محصولات مطالعات پیش از سرمایه‌گذاری و محاسبه امکانات تولید اهمیت خواهد داشت. به عنوان مثال روغن‌کشی از سبوس برنج رابطه مستقیم با حفظ و نگهداری سبوس در طول یک سال فعالیت تولیدی صنعت مربوطه دارد و این در حالی است که سبوس به شدت فسادپذیر است، بنابراین فرآیند حفظ و نگهداری محصولی که در یک دوره چند ماهه خریداری و برای یک سال به عنوان مهم‌ترین نهاده تولید ذخیره‌سازی می‌شود برای جذب سرمایه‌گذار بسیار مهم است و بعلاوه باید تاکید کنم که امکان فروش محصول نهایی به صنایع پایین دست و قیمت فروش آن نیز در ایجاد انگیزه قابل تامل خواهد بود. بر این اساس نباید انتظار داشته باشیم هر آنچه امروز از سوی محققان معرفی می‌شود، الزاما در همان مقطع زمانی، تجاری‌سازی شود، بلکه پدیده زمان و شرایط اقتصادی در زمینه تولید تجاری نقش اصلی و کلیدی را دارند. بدون‌تردید تعدادی از این دستاوردها از دیرباز در جوامع بشری مورد استفاده قرار گرفته‌اند و تعدادی نظیر روغن‌کشی از سبوس، تولید آرد یا نشاسته از برنج، همچنین انواع شیرینی و نان برنجی هم اکنون مورد استفاده دارند، در حالی که در مواردی باید در انتظار مهیا شدن شرایط لازم برای توجیه اقتصادی سرمایه‌گذاری باشیم.

علاوه بر ارزش افزوده ناشی از کاهش ضایعات برنج چه مزیت‌های دیگری در پروسه‌ بازیافت این محصول مطرح است؟

همان‌گونه که اشاره کردید کاهش بیش از 4 درصد برنج شکسته در کارخانجات برنج‌کوبی فقط از طریق اصلاح فرآیند تبدیل و به همین‌ترتیب کاهش درصدی از خرد شدن برنج با خشک کردن صحیح شلتوک تاثیر خوبی بر رشد ارزش افزوده خواهد داشت.

با این‌حال مهم‌ترین نکته قابل تامل، تلاش برای کاهش ضایعات است. ارتقای روش‌های مدیریت زراعی به همراه بهره‌مندی از فناوری مناسب و به کارگیری دقیق دستورالعمل‌های تحقیقاتی می‌تواند از یک سو عملکرد محصول را در واحد سطح از حد میانگین و کمتر از میانگین تا حد بالا و بالاتری افزایش داده و از سوی دیگر ضریب ضایعات را به حداقل کاهش دهد.

آنچه از آن به عنوان ضایعات می‌توان نام برد و اساسا نابود شده و از چرخه استفاده حذف می‌شود، به فرآیند پس از تبدیل و عمدتا به شیوه‌های نگهداری (انبارداری و بسته‌بندی) و طریقه مصرف برمی‌گردد. آنچه در جریان نگهداری، حشره زده و نابود می‌شود یا پس از پخته شدن اسراف شده دور ریخته می‌شود، موضوعی است که به فرهنگ عامه برمی‌گردد و نیاز به اصلاح الگوی مصرف در یک فرآیند فرهنگ‌سازی و تبلیغی دارد.

اگر در یک روز فقط 10 گرم برنج توسط هر فرد ایرانی اسراف شود و فقط 10 گرم سرانه ضایعات برنج داشته باشیم، میزان ضایعات مصرف در کشور و در یک سال بیش از 260 هزار تن خواهد بود که ارزش آن بر اساس قیمت جهانی با فرض حداقل 600 دلار در هر تن حدود 160‌‌میلیون دلار است و حجم آن بخش عمده‌ای از واردات برنج کشور را تامین می‌کند. در این زمینه تاکید می‌کنم که تا قبل از این مرحله، اساسا ضایعات مفهوم مطلقی ندارد، در حالی که آنچه در مرحله مصرف رخ می‌دهد مطلقا ضایعات محسوب می‌شود.

چرا به تولید بتون از ضایعات برنج اشاره نمی‌کنید؟

در خصوص بتون متاسفانه یک خبر اشتباه از سوی خبرگزاری‌ها منتشر شد، در حالی که اصل خبر صحیح است اما این کار در موسسه تحقیقات برنج انجام نشده است. در تولید بتون از ‌ترکیبات پوسته به گونه‌ای استفاده می‌شود که پس از سوزاندن قابلیت لازم را در بتون جدید ایجاد ‌کند.

پونه شیرازی