تئاتر رضوی با اجرای عمومی پا می‌گیرد

با محمد خزایی که از 3 سال پیش دبیری این جشنواره را عهده‌دار شده است ، گفتگویی انجام داده‌ایم که می‌خوانید.

شما به عنوان دبیر جشنواره تئاتر رضوی فکر می‌کنید این جشنواره‌ با توجه به 7 دوره برگزاری آن چه دستاورد‌هایی داشته است؟

در زمانی که جشنواره تئاتر رضوی برگزار نمی‌شد، تولید آثار نمایشی ما در زمینه فرهنگ رضوی اصلا قابل توجه نبود. حتی در حوزه نمایش‌های دینی هم تولیدات ما بسیار کم بود و به 3 یا 4 نمایش در سال محدود می‌شد. اما امسال شاهد تولید بیش از 900 متن نمایشی در این حوزه هستیم.

منظور شما متن‌هایی است که به دبیر خانه جشنواره رسیده است؟

بله امسال بیش از 900 متن به دبیرخانه جشنواره رسیدو خود این نشان می‌دهد که جشنواره‌ای مثل جشنواره تئاتر رضوی توانسته انگیزه تولید آثار مرتبط با امام رضا(ع) سلام را در بین هنرمندان بالا ببرد.

در حال حاضر هم شاهدیم که 70 اثر پس از طی مراحل مختلف بازخوانی متون و بازبینی نمایش‌ها برای اجرا در جشنواره پذیرفته شده‌اند.

از طرف دیگر پس از گذشت 7 دوره از این جشنواره ما شاهد بوده‌ایم که هنرمندان زیادی کارشان را با حضور در جشنواره تئاتر رضوی آغاز کرده‌اند و بعد از حضور در این جشنواره وارد فضای حرفه‌ای کار تئاتر شده‌اند و به صورت حرفه‌ای فعالیت در این زمینه را ادامه داده‌اند.

کشف استعداد‌های جدید در این زمینه یکی دیگر از دستاورد‌های این جشنواره بوده است.

فکر نمی‌کنید تولید آثاری که به آن اشاره کردید فصلی است، یعنی این آثار فقط به خاطر حضور در جشنواره تولید می‌شوند. بسیاری از آنها در طول سال به اجرای عمومی نمی‌رسند و تا زمانی هم که کاری در حوزه تئاتر اجرای عمومی نداشته باشد خود‌به‌خود اندیشه‌ای را هم که با خودش حمل می‌کند نمی‌تواند به جامعه منتقل کند.

خود من هم از روز اولی که به این جشنواره آمدم نگران همین مساله بودم. من هم این دغدغه را داشتم و دارم که تکلیف این آثار بعد از جشنواره چه می‌شود. از همان موقع پیگیری‌هایی را انجام دادیم. در حال حاضر با تعامل اداره‌های کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان‌های مختلف کشورمان اکثر کار‌های گروه‌های شهرستانی در شهرستان‌ها روی صحنه می‌روند و به اجرای عمومی می‌رسند، چرا که نمایش‌های معدودی بودند که در جشنواره حضور پیدا می‌کردند اما بعد از جشنواره در شهر‌های مختلف روی صحنه نمی‌رفتند.

با این حال در تهران هنوز این امکان فراهم نشده است. خوشبختانه امسال آقای پارسایی، مدیر مرکز هنر‌های نمایشی در مراسم افتتاحیه جشنواره اعلام کرد که گروه‌های نمایشی تهرانی هم می‌توانند یا به صورت رپرتوار کار‌ها یشان را بعد از جشنواره اجرا کنند یا این که اجرای عمومی داشته باشند. به نظر من این اولین گامی بود که برداشته شد تا مشکل گروه‌های تهرانی حل شود. ما هم همین عقیده را داریم که تا این آثار به اجرای عمومی نرسند و در دل جامعه حضور پیدا نکنند ما نمی‌توانیم مدعی تاثییر‌گذاری باشیم. چون فقط در حد یک جشنواره باقی می‌مانیم و فاقد تاثیرات مثبت خواهیم بود.

البته جدا از بحث اجرای عمومی آثار در ایران ما یک بحث دیگر هم داریم؛ معتقدیم نباید این آثار محدود به اجرا در داخل جغرافیای ایران شوند. ما کارهای خوب بسیاری داریم که می‌شود برای حضور آنها در خارج از کشور برنامه‌ریزی کرد. این آثار با توجه به بار مذهبی و هنری که دارند، می‌توانند سفیران فرهنگی و مذهبی بسیار خوبی برای ما باشند.

امسال به همین منظور ما صحبت‌هایی را با مسوولان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی داشته‌ایم تا این عزیزان از نمایش‌های این جشنواره حمایت کنند و زمینه اجرای آثار برگزیده و خوب این حوزه را در خارج از کشور ‌ خصوصا کشور‌های جهان اسلام ‌ فراهم کنند. ما امیدواریم که این اتفاق در حوزه تئاتر رضوی رخ دهد.

با توجه به پتانسیل دینی و فرهنگی که جشنواره تئاتر رضوی دارد، امیدواریم با کمک سایر نهاد‌ها، بستر‌هایی فراهم شود تا این جشنواره ‌ چه در زمینه تولید آثار چه در زمینه تبادل آثار ‌ بتواند به پایگاهی برای اجرای تئاتر‌های دینی در جهان اسلام تبدیل شود.

جشنواره تئاتر رضوی با توجه به خاستگاه دینی‌اش همچنین می‌تواند مأمن و پناهگاهی باشد برای آسیب‌شناسی جریان‌های انحرافی در حوزه دین.

همه این بحث‌ها قبول اما فکر نمی‌کنید با این رویکرد بعد هنری جشنواره کمرنگ شود؟

ببینید، الان هنرمندان دارند کار خودشان را انجام می‌دهند، ما هم ‌ به عنوان کسانی که متولی برگزاری این جشنواره هستیم ‌ باید زمینه‌ای را فراهم آوریم تا بتوانیم از کار‌های هنری که هنرمندان این عرصه تولید می‌کنند، استفاده کنیم. استفاده درست از این آثار به معنای برخورد ایدئولوژیک با آنها نیست.

باعرضه این کار‌ها به جامعه است که فرهنگ رضوی هم گسترش می‌یابد و دغدغه‌های هنرمندان در این زمینه دیده می‌شود.

من یک مثال بزنم، وقتی یک نمایش دینی که ریشه در فرهنگ تشیع دارد (نمایش آقای مسافر آستانه) در فرانسه اجرا می‌شود و مردم هم از آن استقبال می‌کنند، همین مساله نشان می‌دهد که تشنگی برای این آثار معنوی وجود دارد و همین ما را موظف می‌کند که خوراک‌های فرهنگی در این زمینه تولید کنیم. برای نیل به این مقصود البته باید برنامه‌ریزی کرد. هنر مندان باید وظیفه خود را انجام بدهند و ما هم وظیفه خودمان را.

بعد هم با تعامل می‌توانیم زمینه رخدادن اتفاقات مثبت را فراهم آوریم.

امسال بخش‌های مختلف جشنواره را زیاد کرده‌اید. چه مساله‌ای باعث شد تا شما به این نتیجه برسید که باید به بخش‌های مختلف جشنواره افزوده شود؟

من خودم اعتقاد ندارم که یک دفعه و بدون کار کارشناسی، بخش‌های مختلف جشنواره را زیاد کنیم. در واقع اول باید در این حوزه آسیب‌شناسی انجام بدهیم و بعد دست به تغییرات بزنیم.

به همین خاطر ما قبل از این کار جلسات مختلفی با دوستان داشتیم تا ببینیم آیا این ظرفیت در کشور به وجود آمده تا ما بتوانیم بخش‌های دیگری را به جشنواره بیفزاییم، بعد که اشتیاق هنرمندان را برای کار در این زمینه دیدیم، به این نتیجه رسیدیم که می‌توانیم در حوزه‌های دیگر هم وارد شویم.

مثلا در حوزه تئاتر کودک و نوجوان دیدیم هم مخاطب این کار‌ها وجود دارد و هم هنرمندانی که دوست دارند در این زمینه فعالیت کنند. از طرف دیگر با توجه به بار معنوی این جشنواره تولید کار با پتانسیل فرهنگ رضوی و ایجاد بستری برای اجرای آنها خود به خود می‌تواند در ترویج این فرهنگ در بین کودکان و نوجوانان موثر باشد.

همین‌ها ما را به این نتیجه رساند که باید بخشی را به عنوان بخش کودکان و نوجوانان به جشنواره اضافه کنیم تا در این بخش بتوانیم فرزندانمان را از کودکی با فرهنگ رضوی آشنا کنیم.

هنرمندان و دانشجویان بسیاری هم بودند که می‌خواستند در این زمینه فعالیت کنند و کارهای نویی انجام دهند. آنها محتاج فضایی برای حضور در جشنواره بودند که بتوانند کارهایشان را در آن فضا ارائه دهند.

آنها فکر می‌کردند که در این جشنواره شاید نشود کار‌های مدرن انجام داد. اما ما امسال بخشی را در جشنواره گنجاندیم تا میزبان این آثار باشد.

درواقع با این کار ما فضایی ایجاد کردیم تا هنرمندان بتوانند با شیوه‌های نو و تازه به سراغ این مفاهیم بروند و آنها را منتقل کنند. در واقع این شیوه‌های بدیع و تازه هستند که می‌توانند مخاطب را جذب کنند. مخاطب امروز ما مخاطب آگاهی است و نمی‌شود با همان شیوه‌های قدیمی و کهن او را اقناع کرد و مسائل دینی را مطرح ساخت.

برای انتقال فرهنگ رضوی فکر نمی‌کنید فقط تکیه‌کردن روی تئاتر و پتانسیل مرکز هنر‌های نمایشی به تنهایی نمی‌تواند تاثیر گذار باشد و باید از سایر حوزه‌ها نیز استفاده کرد؟

بله. وقتی قرار است، فرهنگ‌سازی کنیم، تا اتفاق گسترده‌ای در این عرصه رخ دهد، دیگر نمی‌توانیم فقط از هنر تئاتر استفاده کنیم و قطعا نیاز داریم همه دستگاه‌های فرهنگی و رسانه‌ای کشور به کمک ما بیایند.

امسال در مراسم افتتاحیه جشنواره آقای صوفی، معاونت صدای سازمان صدا و سیما قول تهیه 5 اثر را در این حوزه داده‌اند. آقای رجبی‌معمار، مدیر شبکه 5 هم تا به حال حمایت‌های خوبی کرده‌اند و برنامه‌هایی در این زمینه دارند. از طرف دیگر با تعاملاتی که با شبکه 4 سیما داشته‌ایم می‌دانیم که در این شبکه هم دغدغه جدی برای تولید تله‌تئاتر با این موضوع وجود دارد و ما هم هر کمکی از دستمان بر بیاید انجام می‌دهیم.

به عنوان مثال ما متون نمایش‌های سال گذشته را که چاپ کرده بودیم برای این دوستان فرستادیم و جلسات مشترکی هم با آنها داشتیم.به هر حال تا به حال ساز مان صدا و سیما به ما خیلی کمک کرده و بدون حمایت‌های آقای ضرغامی از این جشنواره قطعا ما نمی‌توانستیم جشنواره تئاتر رضوی را به عنوان یک جشنواره دینی به مردم و هنرمندان بشناسانیم.

اگر سازمان صدا و سیما در کنار این جشنواره نبود این جشنواره نمی‌توانست به این صورت پا بگیرد. البته نقش مطبوعات را هم نمی‌توانیم نادیده بگیریم.

در بخش بین‌الملل جشنواره اما امسال کار‌های زیادی حضور ندارند، چرا؟

در حوزه فرهنگ رضوی که ما دنبال آن هستیم، در خارج از کشور آثار کمی تولید می‌شود. البته ما داریم دامنه کار‌ها را در این بخش گسترده می‌کنیم. حدود 8 کشور برای ما کار ارسال کرده بودند که از این بین 2 کار انتخاب شد.

امسال در بخش داخلی به نسبت دوره‌های گذشته تنوع مضامین بهتر شده است. فکر نمی‌کنید اندیشیدن راهکار‌هایی برای بیشتر شدن این تنوع می‌تواند به جشنواره کمک کند؟

در سال‌های گذشته اتفاقات کمی در حوزه پژوهش در جشنواره تئاتر رضوی رخ‌داده بود. طی این 3 سالی که ما عهده دار برپایی این جشنواره شدیم،شاهد بودیم که آثار در یک دایره بسته دارند تکرار می‌شوند و این خودش یکی از آسیب‌های جشنواره بود. خیلی‌ها با توجه به مضامین محدودی که به آنها پرداخته می‌شد، این پرسش را مطرح می‌کردند که اصولا با چنین وضعیتی تئاتر رضوی می‌تواند ادامه پیدا کند؟ آن زمان من به دوستان می‌گفتم ما با این مقوله آشنا نیستیم وگرنه تنوع موضوعی زیادی در این حوزه وجود دارد.

به همین خاطر ما آثار مرتبط با امام رضا (ع) را فهرست‌نویسی کردیم تا هنرمندان راحت بتوانند در این حوزه به منابع دسترسی پیدا کند.

این مساله باعث شد تا امسال یک مقدار تنوع خوبی داشته باشیم. نگاه‌ها به این موضوع متفاوت‌تر شده و از آن دایره‌های بسته خبری نیست.

البته قبول دارید کسانی که در حوزه هنر دینی فعالیت می‌کنند کارشان به‌مراتب سخت‌تر است؟

کسانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند به مراتب وظیفه شان خطرناک‌تر و سخت‌تر از هنرمندان دیگر است. در مقولات دیگر می‌توانیم بنشینیم و بر اساس تخیل خودمان اثری را خلق کنیم، اما در این حوزه نمی‌شود این گونه کار کرد. باید پژوهش و تحقیق کنیم تا بتوانیم کار درستی انجام دهیم. کسانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، آدم‌های بسیار اندیشمندی باید باشند. تئاتر دینی تئاتر اندیشمندی است. شما اگر در حوزه دیگر کاری را خلق کنید و نگاه غلطی هم داشته باشید به‌مراتب تاثیر‌گذاری آسیب هایش نسبت به یک کار دینی کمتر است.

از طریق نمایش‌های دینی خوراک فکری وارد جامعه می‌شود و اگر نگاه غلطی وجود داشته باشد بسیار خطرناک است. همین مساله هم خود به خود وظیفه هنرمندان این عرصه را سنگین تر می‌کند.

امیدواریم هنرمندان به سراغ پژوهش بروند و لایه‌های عمیق اندیشه رضوی و رفتار ائمه را بشناسند و معرفی کنند.

رضا عظیمی