مسجد جامع اصفهان، موزه معماری اسلامی ایران
صدای دلنشین اذان از بازار اصفهان به گوش میرسد. گنبد کاشیکاریشده و آبیرنگ مسجد در مقابل گنبد خاکیرنگ تضاد زیبایی ایجاد کرده است. ورودی اصلی مسجد را باید با پرسوجو یافت، چون کمتر کسی است که مسجدجامع را با تمام عظمت و شکوهاش با یکی از راستههای بازار اشتباه نگیرد.
در سمت راست ورودی مسجدجامع اصفهان، یک پستهفروش گاری خود را در کنار این بنای تاریخی قرار داده و در سمت چپ نیز فروشندهی لباس بیتوجه به اینکه کجا مستقر شده است، فریاد میزند «حراجه حراج».
به گزارش ایسنا، مسجدجامع قدیمیترین مسجد تاریخی اصفهان است که در سال 156 هجری قمری در میدان عتیق ساخته شده است. بسیاری از کارشناسان و معماران خارجی و داخلی از این مسجد باشکوه با عنوان موزه معماری دوران اسلامی در ایران یاد میکنند. درحالیکه هنوز بسیاری از شهروندان اصفهانی از ارزش این شاهکار تاریخی در شهر خود غافلاند و برخی نیز مسجدجامع را با مسجد امام (ره) در میدان نقش جهان اشتباه میگیرند.
بهراستی چرا باید بیشتر مردم شهری فرهنگی در راهنمایی یک گردشگر که از آنها نشانی مسجدجامع را میپرسد، عاجز باشند؟
به مسجد وارد میشویم. عبور کابلهای برق برای روشنایی پروژکتورها و بلندگوها از مقابل ایوانهای تاریخی مسجد، نخستین موردی است که بهچشم میآید.
روی دیوارهای مسجدجامع تبلیغ برگزاری کلاس خوشنویسی و طب سنتی با چسب نصب شده است و در گوشهای دیگر، ادارهی اوقاف استان اصفهان بنری را برای خوشآمدگویی و استقبال از یکی از شخصیتهای استان با میخ آنچنان بر دیوار آجری و قدیمی نصب کرده که انگار نه انگار این یک آجرکاری هندسی است و با آجرهای برجها و ساختمان ادارهها تفاوت دارد. فریاد اعتراض تاریخ را میتوانید از آجرهایی که پس از کشیدن میخها ریختهاند، بشنوید.
هر ضلعی از مسجد سخنی از دوران عباسیان، آل بویه، آل مظفر، سلجوقی و صفوی دارد؛ اما ناهماهنگیها و چهرههای ناخوشایندی که نمای مسجد را شبیه نمای بازار کردهاند، از نبود احساس مسؤولیت نسبت به این اثر تاریخی حکایت دارند.
برخی بازاریها حتا حرمت مسجد را هم نگه نداشتهاند و اگر در صفهی عمر بایستی، کولرهای آبی را میبینی که توسط فروشندگان در سردر مغازهها نصب شدهاند و بهنظر میرسد، حرمت را که هیچ، حتا حریم مسجدجامع را نیز شکستهاند.
در اینباره، یک اصفهانشناس با اشاره به وضعیت نامناسب مسجدجامع، گفت: متأسفانه مسجدجامع به جای اینکه بهطور کامل در اختیار سازمان میراث فرهنگی باشد، در دست سازمان اوقاف و امور خیریه است و تاکنون وجود این دو مدیریت، مانع از ثبت جهانی این شاهکار معماری و رسیدگی به آن شده است.
سعید شکوهی با تشبیه مسجدجامع به دریایی که هرچه در آن بروی و به آن بنگری، باز قطرهای از معماری آن را در نیافتهای، اظهار داشت: این بنا به تمام دنیا تعلق دارد، نه یک فرد و اگر کوچکترین اشکالی در آن دیده شود، باید به آن توجه و رسیدگی کرد. در غیر این صورت نهتنها به یک بنای تاریخی، بلکه به خانهی خدا که جایجای آن مقدس است، خیانت کردهایم.
وی ادامه داد: ارتعاش ناشی از سیستم صوتی نصبشده در مسجد بسیار بیشتر از دستگاههایی است که اکنون در میدان عتیق زمین را حفر میکنند. این امر بهتدریج اثرهایی منفی بر این بنای تاریخی میگذارد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به سردر صفهی عمر که احداث آن به زمان آل مظفر و 900 سال پیش بازمیگردد، بیان کرد: هرچند در سالهای اخیر طرح اجرایی مرمت این سردر به تصویب رسید، اما بهدلیل نبودن اعتبار، به حال خود رها شده و هنوز اقدامی برای بازسازی آن انجام نشده است.
وی دربارهی وضعیت مغازههای اطراف مسجدجامع، توضیح داد: بهنظر میرسد، مغازهها حریم مسجد را گرفتهاند، البته برای اطمینان، باید نقشههای قدیم و جدید را مقایسه کرد. متأسفانه تاکنون سازمان میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان به این موضوع اهمیت نداده است.
همچنین یکی از بازدیدکنندگان که در ایوان استاد (یکی از بخشهای مسجدجامع) با کنجکاوی به مقرنسکاریها و آیات روی بنا مینگریست، در پاسخ به این پرسش که آیا با تاریخ مسجدجامع آشنایی دارید، گفت: از صبح که به این مسجد وارد شدهام، نمیتوانم از آن بیرون بیایم. بهنظر میرسد، هر گوشهای از این بنا سخنی برای گفتن دارد؛ اما من هیچ اطلاعی از آن ندارم.
سارا عظیمی که از شیراز به اصفهان سفر کرده بود، افزود: از لحظهی ورود بهدنبال راهنما میگشتم؛ اما عکس، سیدی یا حتا یک بروشور کامل برای معرفی این مسجد باشکوه وجود ندارد. خیلی درخواست کردم تا کسی برای من دربارهی تاریخ ساخت مسجد توضیح دهد؛ اما فایدهای نداشت.
به بیرون و پشت مسجد میرویم. قدیمیترین سردر مسجد که روی آن با خط کوفی سال 515 هجری قمری نوشته شده است و ارزش تاریخی دارد، با در یک خانهی معمولی اشتباه گرفته میشود. مقابل این سردر تعداد زیادی موتورسیکلت پارک شدهاند و عابران بیتفاوت از کنار آن و نوشتههایش میگذرند، دستفروشی هم لباسهای بچهگانه را بر دیوار مسجد و نزدیک این سردر نصب کرده است و میفروشد.
به ورودی گنبد تاجالملک میرویم، همان گنبدی که آرتور پوپ گردشگر وقتی زیر آن قرار گرفت، گفت «آن روز که من به تماشای مسجدجامع رفتم و در زیر این گنبد باشکوه قرار گرفتم، تصور کردم، تمام وجودم در تسخیر گنبد است». او همچنین در بخش دیگری از سفرنامهی خود آورده است «مسجدجامع جدی، اسرارآمیز و یکی از زیباترین آثار معماری است»؛ اما اکنون اگر از بیرون به گنبد تاجالملک بنگرید، نمیتوانید آن را بهعنوان یک اثر باارزش تاریخی بدانید.
شکوهی اصفهانشناس با اشاره به وضعیت مرمتی مسجدجامع، اظهار داشت: اقدام مناسبی دربارهی مرمت مسجدجامع از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان انجام شده است، اما توجه داشته باشید که مرمتکاران و ناظران مرمت مسجدجامع باید با تمام بخشهای آن آشنا باشند و بدانند کدام قسمت مربوط به زمان آل بویه و کدام بخش مربوط به سلجوقی یا الحاقی است.
وی که خود راهنمای گردشگران خارجی است، ادامه داد: وقتی میگوییم، معماری اسلامی باید بدانیم که مذهب از فرهنگ جدا نیست و فرهنگ ما چنین اثری را خلق کرده است.
این مدرس دانشگاه بیان کرد: اینجا یک مکان فرهنگی است؛ اما سطل زباله ندارد و سرویس بهداشتی مناسبی در آن پیدا نمیشود. دست کم نباید بگذاریم، این هنر، قربانی کملطفیها شود.
آمار ارائهشده نشان میدهد، از 100 گردشگر خارجی در اصفهان، 80 نفر آنها از مسجدجامع دیدن میکنند؛ ولی از یکهزار گردشگر ایرانی فقط 70 نفر به مسجدجامع میآیند. این آمار نشان میدهد، چقدر برای یک اثر تاریخی و معرفی آن به مردم کشور ارزش قائل هستیم.
هرچند سال گذشته نیز گزارشی از وضعیت نامناسب مسجدجامع به امید رسیدگی به این بنای تاریخی در رسانهها منتشر شد، اما دریغ از کمترین توجه که سازمان میراث فرهنگی اصفهان به اینگونه گزارشها داشته باشد. البته انتظار میرود، در مدیریت جدید این سازمان، گوشهچشمی به این بنای تاریخی و باارزش شود تا دست کم بهلحاظ ظاهری تغییراتی در آن ایجاد شود.
