وقتی دارو بلای جان می‌شود!

مسمومیت‌های دارویی گروهی از علائمی هستند که از راه واکنش حساسیتی نسبت به یک دارو ایجاد می‌شود. در واقع این مسمومیت زمانی بروز می‌کند که سیستم ایمنی بدن قادر به مبارزه با واکنش حساسیتی به وجود آمده نیست. وقتی دارویی وارد بدن می‌شود، سیستم ایمنی واکنشی را آغاز می‌کند که آنتی‌بادی‌های خاصی را ایجاد می‌کند. در این شرایط بدن حساس شده و زمانی که همان دارو مجددا مصرف می‌شود، این آنتی‌بادی‌ها شروع به فعالیت کرده و مقادیر بالایی آنتی‌هیستامین ترشح می‌کنند و تلاش می‌کنند این داروی خاص را از بدن خارج کنند. این حساسیت دقیقا شبیه همان واکنش‌های حساسیتی است که افراد نسبت به گرده، سموم حشره‌کش و... نشان می‌دهند. این نوع حساسیت هم مانند انواع دیگر، از درجات خفیف مانند تهوع و استفراغ شدید که جان فرد را به خطر انداخته و روی سیستم‌های بدن تأثیر می‌گذارد، متغیر است. البته بیشتر حساسیت‌های دارویی خفیف بوده و علائم آن طی چند روز و با قطع مصرف آن دارو پایان می‌یابد ولی برخی حساسیت‌ها خطرناک و جدی هستند. ولی مرگ ناشی از حساسیت‌های دارویی بسیار نادر است.

نشانه‌های حساسیت دارویی

برخلاف بسیاری از واکنش‌های حساسیتی که بلافاصله پس از مواجهه با ماده آلرژی‌زا رخ می‌دهد، بسیاری از واکنش‌های حساسیتی نسبت دارو‌ها طی چند روز یا نهایتا 3 هفته پس از درمان دارویی آغاز می‌شود. این گونه حساسیت‌ها بسته به نوع دارو و میزان مصرف دارو، علائم متفاوت بسیاری را بر جای می‌گذارد. معمولا این گونه واکنش‌ها به چند دسته تقسیم می‌شوند:

واکنشهای پوستی: این علائم شامل جوش‌هایی شبیه سرخک، کهیرهای قرمز و خارش‌دار، تورم پوستی که شکل‌های منظمی دارند، حساسیت به نور و زخم‌های پوست که با تورم صورت یا زبان همراه است. از علائم دیگر می‌توان به تب، دردهای عضلانی و مفاصل، تورم غدد لنفاوی، التهاب کلیه اشاره کرد.

واکنش‌های آنافیلاکسی: علاوه بر علائمی که اشاره شد، دسته‌ای از واکنش‌های حساسیتی دارویی هم ممکن است بروز کند که نادر ولی بسیار خطرناک هستند و به واکنش‌های آنافیلاکسی معروفند. این واکنش‌ها معمولا دقایقی پس از مصرف دارو ایجاد می‌شوند. ولی ممکن است چند ساعت پس از آن هم بروز کند. چنین فردی را حتما باید سریع به اورژانس منتقل کرد. در این فرد این علائم قابل مشاهده است: دشواری در تنفس، خس‌خس کردن، کهیر و قرمزی در پوست بدن و احساس خارش و گرما، تورم صورت، زبان، لب‌ها، گلو، مفاصل و دست و پا، سرگیجه، غش کردن، ضربان تند یا کند، افت سریع فشار خون، درد یا گرفتگی شکمی، احساس تپش سریع یا لرزشی قلب، حالت تهوع، استفراغ و اسهال. تقریبا تمام واکنش‌های آنافیلاکسی 4 ساعت پس از مصرف اولین دوز دارو بروز می‌کنند. ولی بیشترین موارد بروز آن در یک ساعت اول و اغلب در دقایق و حتی ثانیه‌های ابتدایی پس از مصرف دارو خود را نشان می‌دهد.

عوامل ا‌یجاد کننده

در میان داروها، گروه‌هایی هستند که شایع‌ترین دلایل شروع واکنش‌های حساسیتی در افراد به‌شمار می‌روند. داروهای مسکن مانند کدئین، مرفین، داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و نیز آسپرین و باربیتورات‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها مانند پنی‌سیلین و تتراسایکلین، داروهای ضدصرع مانند فنیتوئین یا کاربامازپین. اما در این میان شایع‌ترین نوع حساسیت دارویی را پنی‌سیلین و آنتی‌بیوتیک‌هایی نظیر آن دربرمی‌گیرند. معمولا حساسیت‌های دارویی در چند حالت رخ می‌دهند: مصرف مکرر یک داروی خاص، مقادیر بالای دارویی خاص، سابقه خانوادگی حساسیت به دارویی خاص و آسم. البته به یاد داشته باشید که بیشترین اثرات جانبی داروها به دلیل واکنش حساسیتی آنها نیست. به عنوان مثال، آسپرین می‌تواند باعث بروز کهیر‌های غیرحساسیتی یا شروع آسم شود. برخی واکنش‌های حساسیتی هم بستگی به شرایط آنها دارند. این بدان معناست که واکنش ایجاد شده به دلیل اثر غیرمعمول داروست نه به خاطر اثر شیمیایی قابل پیش‌بینی آن. و بیشترین اشتباه افراد در همین مساله است که اثر جانبی دارو را مانند حالت تهوع، با حساسیت دارویی صحیح اشتباه می‌گیرند که می‌تواند بسیار خطرناک باشد. در این میان افراد مبتلا به ایدز یا سل ممکن است به داروهای بیشتری حساسیت داشته باشند. این واکنش‌ها معمولا خطرناک نیستند ولی روند درمان بیماری را دشوار می‌سازد. برخی افراد مخصوصا افراد مبتلا به آسم، نسبت به داروهای مسکن معمولی مانند آسپیرین و ایبوپروفن واکنش‌هایی را نشان می‌دهند. این واکنش‌ها چیزی شبیه واکنش‌های حساسیتی هستند ولی در واقع چون روی سیستم ایمنی فرد تأثیری نمی‌گذارد، جزو واکنش‌های حساسیتی محسوب نمی‌شوند. ولی در افراد مبتلا به آسم این واکنش‌ها کمی شدیدتر هستند.

تشخیص داروهای حساسیت‌‌زا

به طور معمول حساسیت دارویی را از طریق علائم آن و سابقه پزشکی بیمار شناسایی می‌کنند. معمولا با مراجعه به مراکز درمانی، پزشک معالج را از حساسیت دارویی مطلع کنید. البته سعی کنید همیشه چنانچه دارای حساسیت دارویی هستید این مورد را روی یک کارت یا برگه نوشته و داخل جیب یا کیف خود بگذارید تا در مواقع اضطراری اطرافیان از وضعیت شما مطلع شوند. پزشک این نوع حساسیت را با پرسش‌هایی در خصوص داروهای مصرفی و داروهایی که بتازگی مصرف کرده مطرح می‌کند. سپس برای تعیین حساسیت به دارو، پزشک آزمایش‌هایی را انجام می‌دهد. برای تشخیص حساسیت به پنی‌سیلین از تست پوستی و تزریق مقدار کمی از این ماده زیر پوست استفاده می‌شود. با وجود این، آزمایش‌های پوستی در مورد همه داروها انجام نمی‌گیرد و در برخی موارد بسیار خطرناک است. البته تشخیص حساسیت دارویی کار دشواری است چون واکنشی که ایجاد می‌شود همیشه بلافاصله پس از شروع درمان آغاز نمی‌شود و هر یک از وضعیت‌های پزشکی می‌تواند علائمی همانند حساسیت را در فرد ایجاد کند. پزشک برای تشخیص وضعیت فرد در مورد زمان بروز مشکل، چگونگی تغییر علائم و داروی مصرف شده سوال می‌پرسد. این پرسش‌ها همراه با آزمایشات پرشکی می‌تواند در تشخیص حساسیت دارویی به پزشک کمک کنند. از سویی پزشک ممکن است شما را به یک متخصص آلرژی ارجاع دهد.

راهکارهای درمانی

اولین هدفی که در درمان حساسیت‌های دارویی مدنظر است، کاهش علائم است. علائم شایعی چون جوش‌های پوستی، کهیر و خارش اغلب با مصرف آنتی‌هیستامین‌ها و کورتیکواستروئیدها کنترل می‌شوند. برای کنترل سرفه و خلط‌های ریوی از بازکننده‌های آدرنالینی استفاده می‌شود. در موارد جدی‌تر که علائم آنافیلاکسی ظاهر می‌شود، معمولا آدرنالین تزریق می‌شود.

در موارد حساسیت به پنی‌سیلین یا برخی داروها گهگاه از روش حساسیت‌زدایی استفاده می‌شود. از این روش به منظور حساسیت‌زدایی بدن بیمار نسبت به عوامل خاص بروز حساسیت استفاده می‌شود. در این روش، پنی‌سیلین یا دارویی خاص را در فواصل معین از مقدار کم دارو تزریق می‌کنند و آن را تا مقادیر بالا ادامه می‌دهند تا سیستم ایمنی بدن تحمل نسبت به دارو را پیدا کند. چنانچه بیمار حساسیت شدیدی نسبت به این آنتی‌بیوتیک نشان دهد، از آنتی‌بیوتیک‌های جایگزین استفاده می‌شود. ولی در صورت تطبیق بدن با دارو، بیمار دیگر به آن داروی خاص حساسیت نخواهد داشت.

در موارد خفیف حساسیت به دارو و بروز کهیر و واکنش‌های پوستی می‌توانید این کارها را انجام دهید: دوش آب سرد بگیرید یا از کمپرس آب سرد استفاده کنید. از البسه سبک استفاده کنید تا بدن را آزار ندهد. فعالیت بدنی را کاهش دهید. برای کاهش خارش هم می‌توانید از آنتی‌هیستامین‌ها استفاده کنید.

در واکنش‌های شدید و آنافیلاکسی خود درمانی توصیه نمی‌شود و حتما باید به پزشک و مراکز درمانی مراجعه کنید. ولی برای کاهش و آرام کردن علائم بهتر است تا رسیدن به مراکز درمانی این کارها را انجام دهید: ابتدا آرامش خود را حفظ کنید، چنانچه علت واکنش ایجاد شده را تشخیص داده‌اید، از مواجهه بیشتر با آن آلرژن جلوگیری کنید. اگر در بلع مشکلی ندارید از یک یا دو قرص یا کپسول آنتی‌هیستامین استفاده کنید. اگر احساس سبکی سر یا غش می‌کنید، دراز بکشید و پاها را بالاتر از سر قرار دهید تا جریان خون به سرتان برسد. چنانچه فرد دچار بیهوشی و قطع تنفس شده، اطرافیان می‌توانند به اوCPR دهند. البته دقت کنید این کارها هیچ کدام کفایت نمی‌کنند و تنها تا رسیدن به مراکز درمانی انجام می‌شوند.

حمیده حسینی