گاهی خنده گاهی گریه، گاهی غصه گاهی شادی

معمولا هیچ جشنواره‌ای امکانات بی‌حد و اندازه رایگان در اختیار فیلمسازان قرار نمی‌دهد اما در ایران شکل برگزاری جشنواره‌ها به گونه‌ای شده که جشنواره‌ها برای شرکت دادن علاقه‌مندان در دادن هدیه، پذیرایی از خبرنگاران و... با هم مسابقه می‌گذارند.

صرف نظر از این حرف‌ها باید به این مساله توجه کرد که در سال‌های اخیر حضور تولیدات تلویزیون در جشنواره‌ها بشدت گسترش پیدا کرده است و حالا دیگر تلویزیون به یک منبع جدی برای جشنواره‌ها تبدیل شده است. در گزارشی که می‌خوانید برخی از ابعاد این مساله بررسی و تحلیل می‌شود.

فیلمسازی برای تلویزیون و سینما تفاوت‌های زیادی با هم دارد. تلویزیون آنتن گرسنه‌ای دارد که هر روز و هر ساعت نیازمند «برنامه» است. این مساله سبب می‌شود برنامه‌سازان بدون در نظر گرفتن جنبه‌های هنری یک اثر، اولویت را بر تولید حداکثری برنامه قرار دهند تا هیچ‌گاه به جای تصاویر متحرک، «برفک» از دریچه تلویزیون‌های مخاطبان پخش نشود. در نقطه مقابل «سینما» قرار دارد که افراد فعال در آن فرصت بیشتری برای تامل و فکر کردن دارند. نتیجه این تامل نیز اغلب تولید فیلم‌ها و آثاری با کیفیت‌تر است. البته در میان حجم انبوه تولیدات تلویزیونی گاه با جرقه‌هایی مواجه می‌شویم که بنا به دلایل مختلفی همچون: انگیزه بالای برنامه‌سازان، استعداد و توانایی خاص سازندگان اثر، نو و تازه بودن سوژه و... در رده کارهای خوب و با کیفیتی قرار می‌گیرند که دیگر به سادگی در قالب «برنامه‌ای تلویزیونی» قرار نمی‌گیرند. در چنین مواقعی برنامه‌سازانی که متوجه این قابلیت برنامه‌هایشان شده‌اند به دنبال جایی می‌گردند تا این آثار را خارج از چارچوب‌های تلویزیونی عرضه کنند.«جشنواره‌ها» مکان مناسبی برای عرضه این برنامه‌هاست. اگر چنین برنامه‌هایی در حالت عادی در زمان پخش از شبکه‌های تلویزیونی دیده نشده‌اند و اگر پخش آنها بازتاب خاصی به دنبال نداشته، حضور این فیلم‌ها در جشنواره‌ای سینمایی سبب می‌شود. فیلم در کانون توجه اعضای هیات انتخاب و داوران قرار گیرد، نشریات درباره آن مطلب بنویسند و در نهایت با دریافت جایزه فیلم‌ها به جایگاه خوب و مناسبی دست پیدا کنند.

در سال‌های اخیر بنا به دلایل مختلف در محدوده تلویزیون جشنواره‌ای برگزار نشده است. جشنواره سیما نیز بعد از برگزاری سومین دوره خود در آذر 1382، تعطیل شد و هیچ‌گاه دوباره برگزار نشد. از طرف دیگر وعده‌هایی هم که برای راه‌اندازی جشنواره‌های موضوعی تلویزیونی مطرح شد هیچ‌گاه به بار ننشست. در حال حاضر تنها «برنامه‌های معارفی» سیما هستند که هر سال در قالب یک جشنواره پس از ماه مبارک رمضان بررسی و ارزیابی می‌شوند. گاهی نیز برخی سریال‌های تاریخی و سریال‌های شبانه از سوی رئیس سازمان صدا و سیما مورد تقدیر قرار می‌گیرند اما آثار رسانه‌ای با دهها هزار ساعت تولید هیچ‌گاه در قالب یک جشنواره بررسی و تحلیل نمی‌شود. همین مساله سبب شده برنامه‌سازان تلویزیونی به دنبال جشنواره‌های دیگری برای عرضه برنامه‌های خود باشند.

شنبه 22 دی 1380 روزنامه جام‌جم. با درج خبری با عنوان «جشنواره فجر، حق برادری تلویزیون را ادا نکرد» می‌نویسد: « با اعلام نام فیلم‌های حاضر در بخش مسابقه «بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر» مشخص شد از میان آثار ارائه شده توسط صدا و سیما به این جشنواره، تنها فیلم «سفر سرخ» ساخته حمید فرخ‌نژاد، در میان 20 فیلم بخش مسابقه حضور دارد.» در این سال تلویزیون فیلم‌های: نورا، دنیای آینده، مه بانو، ماما، مسافر شهر قصه ها، انگشتر سحرآمیز، پرستوی مهاجر، پیرمرد و جاده، قلعه یاسین و سفر سرخ را به هیات انتخاب جشنواره ارائه می‌کند اما در نهایت تنها فیلم «سفر سرخ» برای حضور در بخش مسابقه پذیرفته می‌شود. سفر سرخ نیز فیلمی است که تمایل زیادی برای حضور آن در جشنواره وجود ندارد، اما فارغ از اطلاع از کیفیت این فیلم‌ها، به دلیل برخی تناقض‌ها در بحث انتخاب فیلم‌های جشنواره فجر که امری سابقه دار است، تلویزیون این حق را برای خود قائل می‌شود که نسبت به این رویه اعتراض کند. از مثال‌های روشن این ماجرا عدم راهیابی فیلم «زیر نور ماه» به بخش مسابقه جشنواره نوزدهم فیلم فجر است که این موضوع مورد توجه منتقدان جشنواره فجر قرار می‌گیرد.

اتفاق مذکور زمانی رخ می‌دهد که روابط میان تلویزیون و سینما بشدت تیره و تار است، به گونه‌ای که تیزر اغلب فیلم‌های سینمایی از سیما پخش نمی‌شود و برخی فیلمسازان عدم حضور فیلم‌های تلویزیون در بخش مسابقات را امری طبیعی نسبت به این کار تلویزیون عنوان می‌کنند. مساله جالب توجه این است که در روزهای پس از این تاریخ، دیگر فیلمسازان معترض هم به جمع فیلمسازان تلویزیونی می‌پیوندند و اعتراض خود را نسبت به این رویه بیان می‌کنند. کم‌کم کار بالا می‌گیرد و صاحب نظران سینمایی نیز با اضافه شدن به این جمع نسبت به این رویه اعتراض می‌کنند. دی ماه هنوز به پایان نرسیده که «معاونت سیما» با صدور اطلاعیه‌ای از حضور در جشنواره فیلم فجر انصراف می‌دهد. معاونت سیما در اطلاعیه خود نوشته است: «با اعلام اسامی فیلم‌های پذیرفته شده بخش مسابقه و بین‌الملل بیستمین جشنواره فیلم فجر که از سوی روابط عمومی جشنواره صورت گرفت، متاسفانه مشاهده شد که از مجموع 10 فیلم ارائه شده از سوی سیمای جمهوری اسلامی، در کمال شگفتی تنها یک فیلم در بخش مسابقه پذیرفته شده است و 9 فیلم دیگر که بسیاری از آنها واجد ارزش‌های فرهنگی و هنری قابل توجه بوده‌اند، به گونه‌ای سوال‌برانگیز از دور رقابت کنار گذاشته شده‌اند... . در مورد تنها فیلم پذیرفته شده نیز ظاهرا تنها عامل موثر، موضوع این فیلم بوده که به دفاع مقدس مربوط است و شاید برای پر کردن جای خالی آثار دفاع مقدس در جشنواره فجر، از این فیلم استقبال شده است.»

در پایان این بیانیه وعده داده شده که در فرصتی نه‌چندان دور با پخش فیلم‌های مذکور از شبکه‌های مختلف سیما، افکار عمومی به قضاوت درباره آثاری که جشنواره فجر از پذیرش آنها در بخش مسابقه خودداری کرده دعوت می‌شوند، اما این فیلم‌ها در فاصله نزدیک پخش نمی‌شوند. این فیلم‌ها اغلب با ساختاری تلویزیونی ساخته شده و تنها با دوربین 35 میلی‌متری فیلمبرداری شده بودند. پخش این آثار در سال‌های بعد نشان می‌دهد، قضاوت هیات انتخاب جشنواره بیستم درخصوص این آثار چندان هم بیرحمانه نبوده و اغلب این آثار سطح کیفی خوبی نداشته‌اند. از این فیلم‌ها برخی از آنها هنوز هم نمایش داده نشده و نمایش برخی از آنها نیز هیچ واکنشی را نشان نداده است.

به نظر می‌رسد این اتفاق تاثیر مثبتی در تلویزیون بر جای می‌گذارد و از این پس تولید فیلم‌های سینمایی وارد مرحله جدیدی می‌شود و تلویزیون با نگاهی ویژه به آثار سینمایی توجه می‌کند تا در این زمینه نیز از ظرفیت‌های موجود در جشنواره‌های سینمایی استفاده کند.

فیلم‌های 90 دقیقه‌ای و جشنواره‌ها

یکی از مهم‌ترین محصولاتی که از سوی جشنواره‌های مختلف سینمایی مورد توجه قرار می‌گیرد «فیلم‌های 90 دقیقه‌ای» است. در سال‌های اخیر حرکت خوبی در تولید فیلم‌های 90 دقیقه‌ای آغاز شده که در برخی موارد به جذب «چهره‌های جوان» برای ساخت این نوع فیلم‌ها منجر شده است. گروه زیادی از دست‌اندرکاران فیلم‌های سینمایی با ورود به این عرصه، فیلم‌هایی را ساخته‌اند که آثار قابل توجهی از آب درآمده است. یکی از این فیلم‌ها که از سوی «بهروز شعیبی» کارگردان جوان سینمای ایران ساخته و در بخش فیلم‌های تلویزیونی جشنواره کودک امسال همدان موفق به کسب عنوان شد، فیلم «بال‌های خوشبختی» بود.

مساله دیگری که سبب حضور پررنگ‌تر تولیدات 90 دقیقه‌ای در جشنواره‌های مختلف شده، «توجه تلویزیون به مناسبت‌ها» در تولید این فیلم‌هاست. در چند سال اخیر کمتر مناسبتی بوده که در آن تلویزیون فیلم 90 دقیقه‌ای نداشته باشد. هر سال هم به مناسبت هفته نیروی انتظامی و هم به مناسبت‌های دیگر فیلم‌های پلیسی زیادی ساخته می‌شود که در جشنواره فیلم پلیس شرکت داده می‌شوند.

تجمع این فیلم‌ها به مرور سبب می‌شود تا در عناوینی مانند: فیلم‌های مذهبی، فیلم‌های ورزشی، فیلم‌های کودک و نوجوان و...، تعداد قابل توجهی فیلم به وجود بیاید. این فیلم‌ها همواره معدن خوبی برای اعضای هیات‌های انتخاب جشنواره‌های گوناگون هستند تا با تکیه بر این آثار، بخش‌های مستقلی را در جشنواره خود به فیلم‌های 90 دقیقه‌ای اختصاص دهند. این بخش به معنای ایجاد چند سئانس در جشنواره برای نمایش این فیلم‌هاست و حتی اگر به نیت «پر کردن یک بخش از جشنواره» هم انجام شود، باز این حسن را دارد که چند فیلم خوب 90 دقیقه‌ای دیده و مورد بررسی قرار می‌گیرد و برای سازندگان آن انگیزه لازم جهت ادامه فعالیت کیفی در این عرصه فراهم می‌شود. جشنواره فیلم کوثر، جشنواره فیلم شهر، جشنواره فیلم پلیس، جشنواره فیلم کودک، جشنواره فیلم‌های ورزشی و... جشنواره‌هایی هستند که در این سال‌ها بخش تلویزیونی دارند و در این زمینه آثار را قضاوت کرده‌اند. اغلب این جشنواره‌های موضوعی در میان اعضای هیات انتخاب و داوری خود چهره‌هایی تلویزیونی اعم از مدیر و برنامه‌ساز را نیز قرار داده‌اند تا این حضور به امکان نمایش این فیلم‌ها در شبکه‌های سیما نیز کمک کند.

یکی از نقاط قابل توجه تعامل سینما و تلویزیون، جشنواره فجر سال گذشته بود که برای اولین بار پذیرای بخشی تازه با عنوان «فیلم‌های تلویزیونی» شد. سال گذشته برای این بخش 88 فیلم ارسال شد و هیات انتخاب نیز از میان این فیلم‌ها حدود 10 تا 15 فیلم را برای حضور در بخش مسابقه جشنواره انتخاب کرد. سیروس الوند، مهدی صباغ‌زاده و... برخی از فیلمسازانی بودند که در این فهرست فیلم داشتند. در این دوره در دو گرایش بهترین فیلم و بهترین کارگردان به این آثار جایزه داده شد. هرچند حضور تلویزیون به همین اندازه محدود نمی‌شود. مثلا در بخش اجرایی جشنواره، اساسا یکی از دلایل شکل‌گیری بازار فیلم فجر حضور تلویزیون به عنوان «خریدار» در این بازار است والا هیچ یک از بخش‌های سینمای ایران و حتی بنیاد سینمایی فارابی این قابلیت را ندارند که آنقدر فیلم بخرند یا بفروشند که محور تشکیل یک بازار در ایران باشند. در برخی از جشنواره‌های سینمایی حضور تلویزیون تنها محدود به ارائه اثر نمی‌شود و به واسطه حضور برخی چهره‌های تلویزیونی و نیز ضعف‌های محتوایی آن جشنواره، کلیت یک رویداد سینمایی تحت تاثیر حضور چهره‌های تلویزیونی قرار می‌گیرد. مثال روشن این وضعیت حضور افرادی مانند: عمو پورنگ، خاله سارا و خاله شادونه در جشنواره‌ فیلم کودک در سال‌های اخیر است. حتی در جشنواره و نمایشگاه «رسانه‌های دیجیتال» نیز که سال گذشته دومین دوره آن برگزار شد، تلویزیون حجم چشمگیری از غرفه‌ها را به خود اختصاص داده بود و بخش‌های زیادی از سازمان صداوسیما در این رویداد شرکت کرده بودند. نکته مهم این است که تمامی این جشنواره‌ها هر اندازه هم که موفق باشند باز هم جای خالی جشنواره‌ای مستقل را پر نمی‌کنند. بیش از یک سال است که معاونت سیما تصمیم به برگزاری جشنواره‌ای برای ارزیابی فیلم‌های 90 دقیقه‌ای دارد. دبیر جشنوار مشخص شده است، اما هنوز خبری از برگزاری این رویداد نیست. آیا این مطلب می‌تواند تلنگری برای برگزاری چنین رویدادی محسوب شود؟

رضا استادی