ایران ؛ آبستن حوادث طبیعی

دامنه وسیع وقوع حوادث طبیعی و حوادث انسان‌ساز بالقوه که رخداد آنها شرایط بحرانی را در کشور رقم می‌زند، همراه با ضرورت هماهنگی میان سازمان‌ها و دستگاه‌های مسوول با هدف اعمال مدیریت واحد و منسجم به هنگام وقوع بحران، تشکیل سازمان نوپای مدیریت بحران کشور را رقم زد.

مهندس حسین باقری، معاون وزیر کشور و رئیس سازمان مدیریت بحران کشور جزو مدیرانی است که تحصیلات مرتبط با جایگاهی که در آن قرار گرفته را دارد.

وی کارشناس ارشد رشته علوم و مدیریت بحران است و سمت‌هایی همچون مدیرکل ستاد حوادث غیرمترقبه وزارت کشور و شهردار منطقه 14 شهر تهران در کارنامه فعالیت چند ساله او به چشم می‌خورد.

وی معتقد بر اصل مدیریت بر بحران به جای مدیریت در بحران است و تاکید می‌کند که مشکل اصلی در شرایط بحران بحث مدیریت منسجم و یکپارچه است.

مهندس باقری در حالی که زلزله را همواره خطری جدی برای بافت‌های فرسوده کشور می‌داند پیش‌بینی زمان وقوع زلزله در کشور را ادعایی غیرعلمی می‌داند و معتقد است مقاوم‌سازی و اصولی‌سازی بهترین راه برای مقابله با زلزله است.

به گفته باقری ، ایران به طور بالقوه آبستن 5 حادثه طبیعی مهم است که پیش‌بینی زمان و مکان دقیق وقوع آنها امکان ندارد.

گفتگوی ما با رئیس سازمان مدیریت بحران کشور پیش روی شماست.

آقای باقری، ابتدا تعریفی از بحران ارائه کنید و این که آیا حیطه فعالیت سازمان مدیریت بحران کشور فقط در حوزه حوادث طبیعی همچون سیل و زلزله است یا هر اتفاقی که کشور را از شرایط عادی خود خارج کند مانند یک بیماری واگیردار نیز در شرح وظایف سازمان مدیریت بحران کشور قرار می‌گیرد؟

برای ورود به این بحث لازم است تعریفی از بحران ارائه کنم. هرگونه حادثه‌ای که به طور ناگهانی و غیرقابل کنترل اتفاق بیفتد اعم از حوادث طبیعی و انسانی که مردم را در شرایط سخت و دشوار قرار دهد و نیازمند یک سری اقدامات موثر برای برگرداندن این شرایط به وضعیت عادی باشد، بحران تعریف می‌شود.

البته مشکل بزرگی که در این بخش مطرح می‌شود تصور عموم است که سازمان مدیریت بحران کشور را مسوول حوادث کشور می‌دانند، در حالی که مسوول حوادث کشور دستگاه‌های مرتبطی اعم از وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و نهادهایی که در قانون تعریف شده و هر کدام مستقیم در امور اجرایی دخیلند، هستند و این سازمان فقط مسوول مدیریت بحران در کشور است؛ به این معنی که اگر حادثه‌ای بدرستی مدیریت نشده و شرایط بحرانی به وجود بیاید و دستگاه‌های مرتبط نیز نتوانند امور محوله را بخوبی اداره کنند، در این شرایط سازمان مدیریت بحران کشور در جایگاه بالاتری از مدیریت بحران ورود پیدا کرده و همه دستگاه‌ها را برای رفع آن بحران، بسیج می‌کند.

به طور نمونه اپیدمی‌های انسانی بر اثر وقوع یک بیماری نیز ممکن است برای ما یک بحران ایجاد کند که در این خصوص بحث جهانی وبای‌ التور که 2 سال گذشته در کشور ما مطرح بود و سازمان مدیریت بحران کشور برای پیشگیری از این موضوع، همه دستگاه‌های مرتبط را بسیج کرد، اما متولی این امر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بود یا حادثه کولاک و برفی که زمستان 2 سال قبل رخ داد و جاده‌های چند استان کشور را مسدود کرد، در این شرایط سریعا اقدامات و هماهنگی‌های لازم با دستگاه‌ها و سازمان‌های مرتبط صورت گرفت و کار امدادرسانی براساس استانداردهای بین‌المللی و در کوتاه‌ترین زمان انجام شد. در هر صورت مسوول حوادث دستگاه‌های مربوط هستند و سازمان مدیریت بحران صرفا مسوول امر مدیریت بحران است.

کشورمان از لحاظ فراوانی بروز حوادث طبیعی در چه وضعیتی قرار دارد؟

هم‌اکنون 43 نوع حادثه روی کره زمین وجود دارد که از این تعداد تا 2 سال قبل 32 مورد را ایران تجربه کرده و از 2 سال قبل به این طرف 2 حادثه جدید به کلکسیون حوادث کشور اضافه شده و تعداد کلی حوادث را به 34 مورد افزایش داده است. این دو حادثه یکی توفان گونو بود که تا این زمان سابقه سونامی‌های محدود به این شکل را در کشورمان نداشتیم و دیگری حادثه توفان، سرمازدگی و کولاک که همزمان به مدت 2 ماه کل کشور را تحت تاثیر قرار داد و موجب آسیب‌دیدگی و تخریب وسیع محصولات کشاورزی و باغی شده و همچنین قطعی و افت فشار گاز که در 50 سال اخیر بی‌سابقه بود.

براساس اطلاعات موجود، کشور ما جزو 10 کشور حادثه‌خیز دنیاست؛ به طوری که سالانه 10 درصد از تولید ناخالص ملی صرف جبران این خسارت‌ها می‌شود. در چنین شرایطی اخبار منتشر شده بیانگر تمرکز فعالیت‌های سازمان مدیریت بحران کشور بر برنامه‌های پیشگیرانه برای مقابله با حوادث است. این اقدامات پیشگیرانه شامل چه مواردی است؟

تا 3 سال گذشته در ماده 10 قانون امداد و نجات کشور که مربوط به بحث اعتبارات و بودجه‌هاست قید شده بود که در صورت بروز حوادث طبیعی و انسانی مسوولان مرتبط با آن می‌توانند برای اجرای برنامه‌ها و اقدامات خود از این اعتبارات مالی استفاده کنند، اما خوشبختانه با اصلاح قانون، در حال حاضر در 2 ماده این اعتبارات پیش‌بینی و تاکید شده است. به دلیل اهمیت طرح‌های پیشگیرانه این امکان فراهم شده تا سازمان مدیریت بحران کشور در بخش آموزش و تحقیقات و اجرای برنامه‌های پیشگیرانه برای آمادگی در شرایط بحران از این اعتبارات هزینه کند.

در این خصوص در بخش طرح‌های پیشگیرانه، درصد قابل قبولی از اعتبارات به اجرای طرح‌های پیشگیرانه و درصدی نیز برای بازسازی و رفع خسارت‌ها اختصاص یافته است، چراکه معتقدیم هر گونه هزینه کردن در بخش پیشگیری نه‌تنها هزینه اضافی و اتلاف بودجه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری بسیار موثر است که از هزینه‌های سنگین خسارات و تلفات حوادث پیشگیری می‌کند و آن را کاهش می‌دهد.

در این زمینه 3 مرحله پیش از بحران وجود دارد: پیش‌بینی و پیشگیری، آمادگی و مقابله. در واقع 2 مرحله کاملا شامل قبل از وقوع بحران است و مرحله بعدی شامل مقابله و بازسازی مربوط به حین و پس از وقوع بحران می‌شود.

سازمان مدیریت بحران 45 درصد از اعتبارات خود را پیش از وقوع بحران و در مراحل آمادگی و 55 درصد را نیز در بخش بازسازی و بازتوانی مناطق آسیب‌دیده از حوادث هزینه می‌کند. بعنوان نمونه در سیل سال 83 نکا، خساراتی که به این منطقه تحمیل شد بسیار فراوان بود و تلفات انسانی نیز در پی داشت، اما پس از این حادثه با اجرای طرح‌های پیشگیرانه شامل سازه‌های بتنی مشبک در حوزه‌های آبریز که در این منطقه انجام شد با وجود حجم سیلاب‌های امسال و سال گذشته که تقریبا در حد سیلاب سال 83 بود، اما هیچ گونه خسارات جدی و تلفات انسانی بر جای نگذاشت.

سال گذشته نیز طی سفرهای استانی رئیس جمهور 300 میلیارد تومان اعتبار به استان‌ها تخصیص داده شد که این مبلغ صرفا در طرح‌های پیشگیرانه هزینه شده است و البته ما معتقدیم این کار هزینه نیست بلکه یک نوع سرمایه‌گذاری است که کاهش اثرات و خسارات سنگین حوادث و بلایای طبیعی را به دنبال دارد. در واقع ما نمی‌توانیم تعداد حوادث را در کشورمان کاهش دهیم، زیرا سیر صعودی حوادث در دنیا به ما دیکته می‌کند اثرات منفی و خسارت‌های حوادث را کاهش دهیم و کنترل کنیم که این امر با اجرای برنامه‌ها و طرح‌های پیشگیرانه امکان‌پذیر است.

ازجمله دیگر اقدامات انجام شده در حوزه پیشگیرانه می‌توان به احداث سوله‌های چندمنظوره در سطح کشور اشاره کرد که برای اولین بار در تهران انجام شد و سپس این تجربه به کل کشور تعمیم داده شده است به طوری که براساس یک برنامه 4 ساله باید 1000 سوله چند منظوره در کشور احداث شود که اجرای این طرح از سال 86 و 87 در سطح کشور آغاز شده و هر سال برای ساخت 250 سوله اعتبار تخصیص می‌یابد و امسال نیز جزو برنامه‌های اولویت‌دار در بخش پیشگیرانه است.

طبق تفاهم‌نامه‌ای که میان سازمان مدیریت بحران کشور با سازمان شهرداری‌ها و سازمان تربیت‌بدنی منعقد شده این طرح به طور مشترک دنبال می‌شود و از این سوله‌ها در شرایط عادی به عنوان مرکز آموزش و تربیت بدنی بانوان استفاده می‌شود. همچنین این سوله‌ها به اقلام و تجهیزات ویژه‌ای برای بهره‌برداری در شرایط بحران نیز تجهیز شده‌اند.

بیمه حوادث و بیمه محصولات کشاورزی از دیگر برنامه‌های حوزه پیشگیری است. در واقع چون با توجه به این که در قانون نیز ملزم شده‌ایم پرداخت خسارت نقدی نداشته باشیم روی طرح بیمه کشاورزان سرمایه‌گذاری می‌کنیم.

در این خصوص پیش از این 19 قلم از محصولات کشاورزی و باغی کشاورزان و باغداران تحت پوشش بیمه بود که سال گذشته با تخصیص اعتبار 460 میلیارد تومانی که به صندوق بیمه کشاورزی داشتیم این 19‌‌قلم به 90 قلم افزایش یافت. طرح دیگر، افزایش ظرفیت عملیات امداد و نجات در کشور است. پیش از این ما برای یک درصد جمعیت کشور هم چادر نداشتیم، اما هم‌اکنون نه‌تنها در زمینه تامین چادر مشکلی نیست، بلکه امکان صادرات چادرهای امدادرسانی را به کشورهای منطقه نیز داریم.

افزایش 5/2 برابری ظرفیت ناوگان امداد هوایی کشور از طریق خرید بالگرد با اعتباراتی که به سازمان امداد و نجات هلال احمر تخصیص داده‌شده از دیگر اقدامات ما در بخش طرح‌های پیشگیرانه است. در بخش مقاوم‌سازی مدارس نیز پیش از این که حادثه‌ای اتفاق بیفتد سازمان مدیریت بحران کشور با برداشت اعتباری حدود 4 هزار میلیارد تومان از صندوق ذخیره ارزی، طرح ایمن‌سازی مدارس کشور را اجرا کرده و بحث ایمن‌سازی بیمارستان‌های کشور نیز به همین ترتیب در حال اجراست.

دو سوخته کردن تاسیسات بیمارستانی و ادارات نیز از دیگر برنامه‌های در حال اجراست. کولاک و یخبندانی که زمستان 2 سال گذشته اتفاق افتاد و موجب افت شدید فشار گاز شد، تجربه بزرگی برای ما بود، زیرا در آن شرایط حتی نانوایی‌های کشور نیز گازسوز بودند که این مساله موجب بروز مشکلات بسیاری شد. در این خصوص با طرح مشترکی که با پدافند غیر عامل انجام دادیم، بیش از 80 درصد نانوایی‌های کشور دو سوخته شده‌اند. یعنی اگر به هر دلیل دچار افت فشار گاز شوند یا امکان استفاده از سیستم گازسوز را نداشته باشند می‌توانند با سوخت دوم به کارشان ادامه دهند. تمام ادارات، بیمارستان‌ها و مدارس نیز ملزم شده‌اند این کار را انجام دهند.

در بخش پیش‌بینی و پیشگیری اقدامات زیادی انجام شده که احداث اتاق‌های بحران یکی آنهاست. وقتی دولت نهم کار را تحویل گرفت تنها در 2 استان اتاق بحران داشتیم، اما طی 4 سال احداث اتاق بحران در 15‌‌استان انجام شد که 10 استان کشور سال گذشته اتاق‌های بحرانشان را تحویل گرفتند و 5 استان نیز در حال تکمیل شدن است. همچنین قطب‌های 9 گانه‌ای در کشور ایجاد و تمام سازمان‌ها ملزم شده‌اند این قطب‌ها را تقویت کنند، یعنی هر گونه امکانات برای انجام عملیات امداد و نجات در استان‌های معین مستقر می‌شود تا هنگام بروز حادثه، کلیه عملیات امداد و نجات از استان‌های معین و همجوار برای استان حادثه دیده سازماندهی شود.

یک نکته! شما به مقاوم‌سازی مدارس، بیمارستان‌ها، دوسوخته کردن ادارات و نانوایی‌ها و مراکز خدماتی به منظور آمادگی برای شرایط بحران اشاره کردید؛ در حالی که متولی مقاوم‌سازی مدارس و بیمارستان‌ها، وزارت آموزش و پرورش و وزارت بهداشت است. آیا این کار نوعی تداخل وظایف سازمان‌های مسوول نیست و بهتر نیست اجرای چنین طرح‌هایی به متولیان اصلی آن سپرده شود؟

اگر تعریف اولیه‌ای که از شرایط بحران داشتیم را دوباره مرور کنید می‌بینید در سازمان مدیریت بحران 23 کارگروه داریم که هر یک از آنها مسوول یک موضوع در کشور هستند. درست است که مسوول اجرای طرح‌هایی که به آنها اشاره شد سازمان‌هایی هستند که شما نیز به آنها اشاره کردید، اما تصویب این طرح‌ها، برنامه‌ریزی برای اجرا و تخصیص بودجه، در سازمان مدیریت بحران کشور انجام می‌شود.

برای شناسایی نقاط حادثه‌خیز کشور چه اقداماتی انجام شده است؟

عملکرد ما عملکرد استانی است. به این معنا که حوادث مبتلابه هر‌استان شناسایی و بر این اساس طرح جامع کاهش خطرپذیری هر استان تدوین می‌شود. در برنامه 5 ساله چهارم به این طرح جامع به صورت گذرا اشاره شده بود، اما در برنامه پنجم توسعه این طرح به طور دقیق تنظیم شد و هم‌اکنون در برنامه پنجم توسعه کشور بخشی با عنوان مدیریت بحران کشور ایجاد شده که بر این اساس همه دستگاه‌ها باید وظایف و مسوولیت‌های محوله خود را به منظور آمادگی در شرایط بحران و همچنین در هنگام وقوع حوادث انجام دهند که البته این بخش در گذشته به طور مستقل وجود نداشت.

به این ترتیب آیا مشخص شده کدام استان‌ها بیشتر در معرض تهدید حوادث طبیعی قرار دارند؟

در موضوعات مختلف متفاوت است. به طور مثال استان کرمان در بحث زلزله از قدیم تاکنون رتبه اول را داشته است یا در استان‌های شمالی و شمال غرب کشور خطر زلزله همیشه جدی بوده است. استان لرستان نیز در بحث زلزله در جایگاه سوم قرار دارد. استان گلستان نیز از نظر سیل‌خیزی و خطر سیلاب در رتبه اول قرار دارد. همچنین در بحث خطر آتش‌سوزی جنگل‌ها و منابع طبیعی استان‌های ایلام، کرمانشاه، گلستان و مازندران بیشتر در اولویت هستند.

استان خوزستان از نظر زلزله تقریبا جزو مناطق امن ما قرار دارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت فلان استان در کل حوادث فلان رتبه را دارد.

از بودجه امسال سازمان مدیریت بحران کشور بگویید. گویا بودجه امسال در مقایسه با سال‌های گذشته افزایش چشمگیری داشته است. با این توصیف اولویت‌های سازمان مدیریت و بحران کشور در هزینه‌کرد این بودجه چه خواهد بود؟

براساس قانون امسال با رشد 220 درصدی اعتبارات مواجه هستیم. سال گذشته یک درصد از بودجه عمومی کشور به بحث حوادث اختصاص داده شد، اما امسال علاوه بر آن یک درصد، حدود 2/1 درصد نیز افزایش اعتبار داشتیم که به این ترتیب 2/2 درصد از بودجه عمومی کشور به حوادث اختصاص یافته و در مجموع یکهزار و 860 میلیارد تومان مقدار بودجه امسال است. همچنین با توجه به تداوم خسکسالی و کم آبی در کشور طی سال جاری، از محل اعتبارات حوادث 2 درصد بودجه اضافه معادل 2 هزار میلیارد تومان صرفا برای رفع تاثیرات خشکسالی کشور پیش‌بینی شده است و در مجموع امسال حدود 4 هزار میلیارد تومان اعتبارات حوادث کشور است بجز تسهیلاتی که هر ساله داریم همچنین 1500 میلیارد تومان از طریق بانک مرکزی بین بانک‌های دیگر توزیع شده که پرداخت خواهد شد.

بودجه‌ای نیز از سوی دفاتر بین‌المللی مستقر به بخشی از برنامه‌های ما تخصیص داده می‌شود. به این ترتیب که در موضوعات مختلف با مشخص شدن میزان همکاری و مشارکت سازمان مدیریت بحران اعتبار لازم از سوی این دفاتر به ما تخصیص داده می‌شود.

به این ترتیب، مجموع اعتبارات حوادث کشور در سال جاری 5 هزار میلیارد تومان است که با رشد 220 درصدی نسبت به سال گذشته مواجه است. قرار است بخش عمده این اعتبارات در اجرای طرح‌های پیشگیرانه هزینه شود. به طور نمونه در بحث آب شرب، طبق توافقات انجام شده با وزارت نیرو، این دوستان متعهد شده‌اند تا پایان امسال تامین آب شرب مناطق شهری و روستایی در هیچ نقطه کشور با مشکل مواجه نشود و تامین آب شرب این مناطق را از طریق سدها و ذخایر زیرزمینی یا چاه‌ها تضمین می‌کنیم. تامین آب و علوفه وحوشی که در مناطق حفاظت شده محیط زیست هستند نیز از دیگر اقدامات ما در حوزه پیشگیری است که پیش‌بینی می‌کنیم با اقداماتی که انجام می‌شود تاثیرات خشکسالی در بخش کشاورزی و تامین آب شهری و روستایی کاهش یابد.

آیا پیش‌بینی شده که امسال کشور با چه حوادث طبیعی مواجه خواهد بود؟

مهم‌ترین حادثه قابل پیش‌بینی، بحث آفات کشاورزی و دامی تحت تاثیر حادثه کم‌آبی و خشکسالی است که با توجه به بارش‌هایی که در اوایل سال داشتیم، خشکسالی کاهش یافته است، اما بجز حوادثی که در کشور قابل پیش‌بینی نیستند مانند زلزله، امسال همچنان خشکسالی و کم‌آبی مهم‌ترین حادثه کشور است.

به همین سبب بیشترین اعتبارات امسال هم در این بخش هزینه خواهد شد؛ 2 هزار میلیارد تومان به طور مستقل و 300 میلیارد تومان نیز در بخش بیمه محصولات کشاورزی است که در مجموع 2300 میلیارد تومان اعتبار پیشگیری و مقابله با بحران خسکسالی و کم‌آبی کشور در سال جاری است.

بنابراین پیش‌بینی می‌کنید در زمینه خشکسالی امسال در کشور مشکلی نداشته باشیم و بتوانیم این بحران را براحتی پشت‌سر بگذاریم؟

قطعا همین طور است. بیمه محصولات کشاورزی از 19 قلم به 90 قلم افزایش یافته است. تقریبا 500 میلیارد تومان اعتبار برای آبرسانی سیار و ثابت هزینه شده است و امسال مشکل جدی در زمینه تامین آب شرب شهری و روستایی نیز نخواهیم داشت.

می‌دانید که اصل مهم در مدیریت بحران بحث مدیریت زمان در امدادرسانی است. نجات مصدومان و مجروحان، آواربرداری، بیرون آوردن اجساد و... سخن گفتن راحت است، اما واقعیت این است که در بم کار آواربرداری یک هفته طول کشید و این طولانی شدن باعث افزایش تعداد کشته‌ها شد. با چنین خاطره‌ای وضعیت آواربرداری و نجات زخمی‌ها در حوادث را تا چه حد با استانداردهای بین‌المللی مطابق می‌دانید؟

در هر حادثه‌ای یک تعریف کلی داریم از امداد اولیه که استانداردهایی نیز دارد. به عنوان مثال در حادثه زلزله این رقم 72 ساعت (3 روز) برای امداد و نجات آسیب‌دیدگان است؛ اما در حادثه‌ای مانند سیل این زمان کاهش می‌یابد چراکه اگر نتوانیم ظرف 5 دقیقه فرد را نجات دهیم حتما جانش را از دست خواهد داد. بنابراین استانداردها در هر حادثه‌ای تعریف خود را دارند.

اقداماتی هم که در بم انجام دادیم با توجه به محدودیت منابع و امکاناتی که وجود داشت در آن زمان اقدامات قابل قبولی بود، اما تا رسیدن به استانداردها فاصله زیادی داشت که این امر هم منحصر به کشور ما نیست. به طور نمونه در توفان کاترینا در کشور آمریکا براساس گزارشی که چندی پیش اعلام شد با وجود کمک‌های میلیاردی دولت، مشکلات مردم همچنان به قوت خود باقی است یا در زلزله چین و ژاپن فراوانی تعداد کشته‌های این کشورها نشان داد با وجود پیشرفت فناوری و برخورداری از امکانات این کشورها در بحث امداد اولیه موفق نبوده‌اند.

البته در کشورمان 2 عامل بهره‌مندی از نیروهای داوطلب و با انگیزه مردمی اعم از بسیج و هلال احمر و همچنین اعتقاد مردم به کمک‌های خیرخواهانه هنگام وقوع حوادث به کمک ما آمده است.

با وجود این باید امکاناتمان را نسبت به استانداردها بیشتر کنیم که در این راستا بخش عمده‌ای از اعتبارات سال گذشته ما صرف خرید دستگاه‌های زنده‌یاب و ست‌های امداد و نجات از کشورهای بنام دنیا شد و این تجهیزات پس از وارد شدن به کشور به سازمان امداد و نجات هلال احمر تحویل داده شده است.

برای نخستین بار 12 سری ست زنده‌یاب الکترونیکی برای 12 استان اولویت‌دار کشور در بحث زلزله به همراه ارائه آموزش‌های لازم توزیع شده است.

همچنین در گذشته تعداد حیوانات زنده‌یاب ما کم بودند که در حال حاضر تعدادشان افزایش یافته است.

تکمیل و افزایش تجهیزات، امکانات و ابزارهای امدادرسانی در بحث حوادث ضروری است، زیرا تا استانداردها فاصله زیادی داریم، اما با همین میزان امکانات و تجهیزات هم تقریبا در مقایسه با دیگر کشورها اقدامات قابل قبولی در بحث امدادرسانی در هنگام حوادث داریم.

مدیریت در صحنه ما هنگام وقوع حوادث، مدیریت واحد و قابل قبولی است. به طور مثال ما در بازسازی استان لرستان پس از زلزله‌ای که در این استان اتفاق افتاد، موفق به کسب رکورد جهانی شدیم به طوری که ظرف 11 ماه 40 هزار واحد مسکونی احداث و تحویل مردم آن منطقه داده شد این در حالی است که بنده طی بازدیدی که چندی پیش از یکی از استان‌های زلزله زده کلمبیا داشتم، مشاهده کردم چگونه زلزله‌ای 3 سال پیش اتفاق افتاده بود، اما با گذشت این مدت، مردم همچنان در کانکس زندگی می‌کردند، اما ما با حذف مرحله اسکان موقت که تجربه تلخی در شهر بم بود، در استان لرستان این مرحله را حذف و به جای آن فقط اسکان اضطراری را تایید و اجرا کردیم. یعنی به مردم فقط چادر دادیم زیرا وقتی مردم زیر چادر باشند، انگیزه پیدا می‌کنند که سقفشان را زودتر بسازند. در عین حال زمینه مشارکت مردم را بیشتر کرده و واگذاری تسهیلات به مردم را سرعت بخشیدیم. همچنین با بسیج کردن بنیاد تعاون 12 استان و با منطقه‌بندی کار احداث واحدهای مسکونی را با جدیت دنبال کردیم و ظرف 11 ماه 40 هزار واحد مسکونی را ساخته و تحویل مردم دادیم.

اما وقتی به مردم یک سقف نیمه‌ایمن هم بدهیم مانند آنچه در بم اتفاق افتاد و در آنجا کانکس‌های شیکی برای اسکان مردم داده شد، همین مساله موجب شد دیگر مردم انگیزه‌ای برای ساختن خانه‌شان نداشته باشند و ترجیح دادند در همین کانکس‌ها زندگی کنند و به همین سبب کار احداث منازل مسکونی در بم آنچنان که باید با سرعت پیش نمی‌رفت.

در بحث امدادرسانی چقدر از تجربه سایر کشورهای دنیا بهره می‌گیرید؟

بهره‌مندی از تجربیات به‌روز کشورهای پیشرفته دنیا یک اصل ضروری در کار ماست. بخصوص برای کشورهایی که از نظر ویژگی‌های جمعیتی و جغرافیایی شرایطی مشابه کشور ما را دارند. تجربه امداد هوایی در کشور چین برای ما الگوی خوبی بود که فیلم‌های آن را از این کشورها تهیه کردیم و در حال بررسی آن هستیم.

در کلانشهرهای کشورمان در صورتی که زلزله‌ای اتفاق بیفتد، از آنجا که به دلیل شرایط جمعیتی و تراکم ساخت و سازها و احداث برج‌های بلندی که طی سال‌های اخیر در کنار بزرگراه‌ها و حتی کوچه‌های فرعی قد کشیده‌اند، امدادرسانی بسختی یا حتی غیرممکن خواهد بود. امداد هوایی یکی از بهترین روش‌ها در امدادرسانی است. با همین روش می‌توانیم کار امدادرسانی را انجام دهیم. چنین ساخت و سازهای غیراصولی عواقب و پیامدهای مخربی به بار آورده است که ظرف 10 سال هم نمی‌توان آنها را رفع کرد، اما با این حال مدتی است کاملا جدی در مقابل ساخت و سازهای اینچنینی ایستاده‌ایم و اجازه این کار را نمی‌دهیم. به طور نمونه امدادرسانی به هنگام حادثه در کلانشهر تهران شرایط ویژه‌ای می‌طلبد و از همین رو هم اکنون یک شرکت صاحب‌نام مشغول انجام مطالعات عملیات امداد و نجات هوایی در صورت وقوع حادثه زلزله در پایتخت است.

تجربه کشور چین از آنجا که امکان امداد زمینی وجود نداشت و به همین دلیل 4 هزار چترباز از آسمان برای عملیات امداد و نجات در منطقه زلزله‌زده پیاده شدند، بهترین تجربه و الگو برای امدادرسانی در حوادث اینچنینی برای کلانشهرهای ما ازجمله تهران است.

یکی از برنامه‌های حوزه پیشگیری، مانورهای زلزله است که هرچند ماه یک بار در پایتخت انجام می‌شود، در حالی که برگزاری چنین مانورهایی در راستای افزایش آمادگی برای شرایط بحران امری ضروری است. چرا طی سال‌های اخیر کمتر شاهد برگزاری مانورهای زلزله در سایر استان‌های کشور هستیم؟

این گفته شما را نمی‌پذیرم، زیرا کشور ما در زمینه برگزاری مانورها تقریبا در دنیا مقام اول را دارد. در طول سال ما چندین فرصت آموزشی و مانور زلزله به مناسبت‌های مختلف در کشور داریم. مانور زلزله 8 آذر که در آن 140 هزار مدرسه با حضور 20 میلیون دانش‌آموز در سراسر کشور و 50 کشور خارجی که دارای مدارس ایرانی هستند شرکت می‌کنند و جالب است بدانید در این زمینه موفق به دریافت جایزه بین‌المللی هم شده‌ایم که در هیچ کشوری از دنیا سابقه برگزاری چنین مانورهایی وجود نداشته است.

مانور زلزله دیگری در 5 دی ماه هر سال که روز ایمنی و زلزله نامگذاری شده با مشارکت تمام مراکز آموزشی، دانشگاهی و تحقیقاتی و پژوهشی کشور برگزار می‌شود. علاوه بر این اجرای مانورهای استانی نیز در اولویت برنامه‌ها قرار دارد و در این راستا در ایام نوروز امسال با حضور 700 هزار امدادگر در قالب طرح استقبال ایمن از بهار انواع مانورهای متعدد در سطح استان‌ها و براساس نوع خطرپذیری در هر استان برگزار شد و طی برگزاری این مانور تمام نیروهای اورژانس و هلال احمر در آماده باش کامل بودند. همچنین بخشی از نیروهای بسیج وNGO ها بعنوان راهنمایان نوروزی به مسافران کمک می‌کردند و مجموعه این اقدامات موجب شد جمعی از نمایندگان مجلس طی نامه‌ای از سازمان مدیریت بحران کشور برای چنین برنامه‌ای قدردانی کنند.

عملکرد سازمان مدیریت بحران شهرداری تهران را در بحث زلزله چگونه ارزیابی می‌کنید مضاف بر این که در شرایطی که سازمان مدیریت بحران کشور دارد، فعالیت سازمان مدیریت بحران شهرداری تهران آیا نوعی موازی‌کاری در این حوزه محسوب نمی‌شود؟

یکی از نقاط مثبتی که در لایحه قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور وجود دارد، این است که به دلیل اهمیت شهر تهران مسوولیت‌های مستقلی مانند یک استان برایش تعریف شده است به این معنی که شورای هماهنگی مدیریت بحران شهر تهران به ریاست شهردار تهران تشکیل می‌شود و ما برای این که این موضوع جنبه اجرایی پیدا کند شهر تهران را به عنوان استان سی و یکم تعریف کرده‌ایم.

هیچ تداخلی در وظایف وجود ندارد و خوشبختانه مدیریت بحران شهر تهران برنامه‌های مفید و موثری در این زمینه داشته و با سازمان مدیریت بحران کشور نیز هماهنگ است. بتازگی نیز برنامه‌ها و طرح‌هایی دارند که قرار شده این برنامه‌ها را تبدیل به برنامه‌های اجرایی کنند تا ما نیز اعتبار لازم را برای اجرا تخصیص دهیم.

درجایی گفته بودید که 5 حادثه طبیعی بطور بالقوه شهر تهران را تهدید می‌کنند،درباره این حوادث توضیح دهید؟

زلزله مهم‌ترین حوادث است و با توجه به بافت فرسوده و بناهای متراکم و ریزدانه و بلندمرتبه که در مناطق شمالی شهر تهران وجود دارد خطر پذیری پایتخت در این زمینه بالاست.

سیلاب‌ها دومین خطر برای تهران هستند که اگر اتفاق بیفتد، موجب کور شدن مسیل‌های شهر تهران می‌شود. در گذشته 50 مسیل در شهر تهران وجود داشته که به دلیل ایجاد بزرگراه‌ها و خطوط مواصلاتی با گذشت زمان بعضا کور شده‌اند. البته امیدواریم سال‌های پرآبی دوباره برگردد، اما در صورت چنین اتفاقی بروز حوادثی همچون سیل گلاب‌دره که موجب تخریب مسیل‌های تجریش شد و آسیب‌های زیادی را به شهر تحمیل کرد، بعید نیست.

خطر بعدی قنوات شهر تهران هستند و این که هرازچندگاه که اخباری مبنی بر فروکش کردن خیابانی در تهران می‌شنویم، به همین دلیل است. از همین رو باید هر چه سریع‌تر برای ساماندهی قنوات شهر تهران اقدامات اساسی صورت گیرد. آتشفشان دماوند نیز خطر بالقوه دیگری است که در این زمینه نیز اقدامات پیشگیرانه‌ای انجام شده و همچنین آتش‌سوزی‌های احتمالی که ممکن است در شهر تهران داشته باشیم.

این موارد خطرات بالقوه‌ای هستند که هیچ کدام از آنها زمان و مکان خاصی برای وقوع ندارند و به همین دلیل نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان خسارات تحمیلی هر یک از این حوادث به شهر تهران داشت.

نحوه مقابله با این حوادث به میزان زیادی به اقدامات پیشگیرانه ما بستگی دارد و اگر ما 100 درصد اقدامات پیشگیرانه در هر یک از این حوزه‌ها را انجام دهیم، می‌توانیم تضمین بدهیم که در صورت وقوع هر حادثه‌ای مشکل جدی برای شهروندان پیش نیاید. ایجاد اردوگاه‌های اسکان اضطراری، تقویت امکانات و تجهیزات امداد و نجات، آموزش شهروندان، تجهیز و آموزش استان‌های معین شهر تهران همه دست به دست هم می‌دهند که اثرات مخرب بلایای طبیعی کاهش یابد.

مشکل کشور ما در بحث مدیریت بحران دانش، امکانات، نیروی باانگیزه و... نیست بلکه مهم‌ترین مشکل ما در مدیریت بحران در یک جمله مدیریت منسجم و یکپارچه است و این که هر کس بداند در هر زمانی چه مسوولیتی دارد و در یک کلام به جای بحران مدیریت، مدیریت بحران اعمال شود.

تعامل شما با مرکز لرزه‌نگاری کشور چگونه است و آیا می‌توان وقوع زلزله چند روز یا حتی چند ساعت قبل از آن را پیش‌بینی کرد؟

به اعتقاد بنده بهترین پیش‌بینی مقاوم‌سازی است زیرا به فرض این که بتوانیم وقوع زلزله را یک هفته یا حتی چند ساعت زودتر پیش‌بینی کنیم، زلزله هم اتفاق می‌افتد، اما تنها کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که مردم را از آن منطقه تخلیه کنیم، اما دارایی، خانه، سرمایه و... را نمی‌توان نجات داد. پس بهترین اقدام پیشگیرانه برای مقابله با زلزله مقاوم‌سازی و اصولی‌سازی است.

بله ما با مرکز ژئوفیزیک هم ارتباط داریم، اما این به آن معنی نیست که پیش‌بینی وقوع زلزله در کشور امکان‌پذیر شده است. در واقع هر کس ادعا می‌کند می‌تواند زمان وقوع زلزله را در کشور پیش‌بینی کند حتی چند ساعت زودتر، این ادعایی غیرعلمی است. البته طرح‌های مطالعاتی در دست بررسی است، اما علمی و ثابت شده نیست و از طرف دیگر ما چندان به دنبال پیش‌بینی وقوع زلزله هم نیستیم بلکه تاکید ما بر سبک‌سازی، مقاوم‌سازی و اصولی‌سازی است.

زلزله همواره تهدیدی جدی برای بافت‌های فرسوده کشور و بویژه پایتخت محسوب می‌شود در این زمینه چه کرده اید؟

ببینید. مسوول بحث بافت‌های فرسوده کشور ما نیستیم بلکه دفتر فنی وزارت کشور است که با شهرداری‌ها به طور مشترک این طرح را انجام می‌دهند.

نقشه‌ها کد‌گذاری می‌شوند و پس از تصویب از طریق فاینانس تسهیلات لازم برای نوسازی بافت‌های فرسوده واگذار می‌شود. البته بحث بافت‌های فرسوده رابطه مستقیمی با بحث بحران و حوادث دارد چراکه اگر بافت‌های فرسوده اصلاح شود خیال ما نیز در بحث حوادث طبیعی و آسیب‌های بافت‌های فرسوده کشور آسوده خواهد شد.

البته برخی استان‌های کشور ازجمله آذربایجان شرقی، زنجان، کرمانشاه، کرمان، سیستان و بلوچستان و همچنین برخی مناطق شهر تهران در بحث نوسازی بافت‌های فرسوده برنامه‌هایی داشته و به پیشرفت‌های خوبی نیز رسیده‌اند، اما همچنان بافت‌های فرسوده کشور خطر بالقوه‌ای هستند که در بحث زلزله باید به طور جدی مورد توجه مسوولان ذیربط قرار گیرند.

آیا ما رشته دانشگاهی مدیریت بحران نیز داریم؟

بله. چنین رشته‌ای وجود دارد و در حال حاضر برنامه توسعه این رشته را نیز در دستور کار قرار داده‌ایم. یکی از کارگروه‌های ما نیز وزارت علوم است که برنامه‌هایی برای توسعه این رشته دارد. شاید جالب باشد که بدانید ما دانشجوی رشته مدیریت بحران نیز داریم و در واقع بخشی از نیروی متخصص و کارشناسان خود را از این طریق تامین می‌کنیم. بسیاری از رشته‌ها با مدیریت بحران در ارتباطند؛ هواشناسی، کشاورزی، آب، برق و... .

سازمان مدیریت بحران کشور سازمان نوپایی است که در فروردین ماه سال جاری آیین‌نامه اجرایی این سازمان ابلاغ شد و 5 سال نیز برای اعمال مدیریت فرصت دارد. بر همین اساس نیز 190 پست در سازمان مدیریت بحران کشور مورد تصویب قرار گرفته و در حال راه‌اندازی است.

پوران محمدی