سیاست‌های اصلاحی و توسعه پایدار در بخش آب

مصرف آب در تهران به اعداد خیره‌کننده‌ای نزدیک شده که این رشد غیرقابل انتظار، نتایج ناگواری را در پی خواهد داشت. حدود 450 درصد رشد مصرف آب، نشان از مصرف غیراستاندارد آب در همه سطوح و از جمله در بخش کشاورزی دارد.

براساس پیش‌بینی‌ها، با روند کنونی سرانه مصرف آب تجدیدپذیر در کشور تا 4‌سال آینده به 1300 مترمکعب خواهد رسید که فراتر از معیارهای پذیرفته شده جهانی است، بنابراین پیگیری راه‌اندازی شبکه‌های فاضلاب در همه مناطق کشور و ایجاد امکان بازیافت منابع آب از ضروری‌ترین برنامه‌هایی است که باید در چارچوب برنامه اصلاحی بخش آب به آن توجه کرد.

میزان بارش در ایران به طور متوسط حدود 400 میلیارد مترمکعب در سال است که 270 میلیارد مترمکعب آن تبخیر و 130 میلیارد مترمکعب آن در سال به عنوان آب‌های تجدیدپذیر از طریق آبهای سطحی و آبهای زیرزمینی، بهره‌برداری می‌شود. با این منابع کشورمان در جهان در جایگاه هشتاد و چهارم از نظر منابع آب قرار دارد.

متوسط بارندگی در ایران در حدود یک‌سوم متوسط جهانی است و این امر با توجه به این‌که ایران در منطقه نیمه خشک قرار دارد، کشور را در مقابل تحولات جوی ضربه‌پذیر می‌کند. در حال حاضر میزان سرانه منابع آب در ایران حدود 2000 مترمکعب است که از این بابت در خاورمیانه پس از عراق، در جایگاه دوم قرار داریم.

اصولا برداشت‌های بی‌رویه آب از ذخایر زیرزمینی استان تهران تهدیدی جدی برای تامین آب تهران محسوب می‌شود و این در حالی است که مقدار تغذیه آب‌های زیرزمینی این استان حدودا 3 میلیارد و 600 میلیون مترمکعب است. از طرفی میزان تخلیه این ذخایر 300 میلیون مترمکعب افزایش یافته و به عدد 3 میلیارد و 900 میلیون مترمکعب رسیده است، لذا دیگر امکانی برای توسعه بخش کشاورزی در این منطقه وجود ندارد. نکته مهم این‌که پرت آب در ایران بین 27 تا 30 درصد است، حال آن‌که استاندارد این رقم در دیگر کشورهای دنیا حدود 15 درصد است.

مهم‌ترین دلیل تاخیر در اصلاحات بخش آب همانا آماده نبودن زیربناهای لازم برای حاکم شدن شرایط اقتصادی در بخش آب است. در واقع برای اصلاح ساختاری در بخش آب باید یارانه‌های پرداختی در این بخش ساماندهی شده تا مصرف غیربهینه آب کاهش یابد. واقعیت این است که پرداخت بی‌برنامه یارانه‌ها موجب شده تا بخش کشاورزی دچار آسیب و متحمل خسارت شود.

اخیرا 2 رویکرد در اقتصاد ایران به کار گرفته شده که اگر بدرستی پیگیری شود، به اصلاح ساختاری منجر شده و اقتصاد کشاورزی را به همراه حفظ منابع آب رونق خواهد بخشید. برنامه‌ریزی جهت اجرای طرح‌های پایین‌دستی سدهای احداث شده کشور با کمک بخش‌های مردمی و خصوصی تحت عنوان تشکل‌های آب بران و تاکید بر آغاز نشدن طرح بزرگ آینده اگر بخش خصوصی مشارکت نداشته باشد، البته مشارکت بخش خصوصی و حاکم شدن سازوکارهای اقتصادی درونزا، به معنای برهم زدن شرایط در بازار آب کشور و حرکت به سمت بی‌عدالتی نیست، بلکه این حرکت به اقتصادی شدن فعالیت بخش آب منجر می‌شود، به نحوی که هر کس با سرمایه‌گذاری خود سودی مناسب کسب کرده و دولت با پرداخت هزینه‌هایی که برای تولید یک واحد آب به تولیدکننده می‌پردازد، آن را به قیمت‌های ترجیحی در اختیار تولیدکنندگان بخش کشاورزی و صنعت قرار دهد.

با حاکم شدن اهرم‌های توسعه پایدار در بخش آب، حداکثر استفاده از منابع آبی برای تولید کشاورزی و صنعتی انجام شده و این منابع با تغییر فرهنگ و روش‌های سنتی با کارآمدی بالا برای نسل‌های آتی نیز حفظ خواهد شد.

سیاست‌های اصلاحی بخش آب اما به دو دلیل عمده ناکام و ابتر مانده است، نخست آن که اصلاحات جامع‌نگر نبوده و بخشی بوده است. حتی گروه‌هایی که از یارانه بخش آب سود می‌برند نیز در زمره مخالفان هستند. علت دوم که در واقع از علت اول حاصل می‌شود این است که اصلاحات، تحول و پیشرفت محسوسی ایجاد نکرده و به اهداف از پیش تعیین شده دست نمی‌یابد. طبیعتا عدم موفقیت سیاست‌های اصلاحی را زیر سوال خواهد برد.

اساسا اصلاح بخش آب به عوامل مختلفی بستگی داشته که بر عرضه و تقاضای آب و خدمات آبرسانی تاثیر گذاشته و از همین روست که سیاست‌های بخش کشاورزی، تجارت، بازرگانی، انرژی، دارایی و... می‌بایست با سیاست‌های بخش آب هماهنگ شوند. بعلاوه باید تشکل‌های مردمی و غیر دولتی نیز در این بخش فعال شده تا با ایجاد زمینه‌های ذهنی به اجرای اصلاحات کمک کنند.

در موارد اینچنینی، جامع‌نگری و توجه ویژه به اهداف درازمدت و کلان است که اصلاحات را موفق خواهد کرد. از آنجا که نهادهای نظارتی کارکرد مناسبی ندارند باید با تشکیل نهادهایی بر نحوه توزیع و مدیریت آب نظارت شود.

جمهوری اسلامی ایران در نظر دارد توسط شرکت آب و فاضلاب تا سال 1400 میزان پرت آب را به میزان 17 درصد برساند. ضمن آن که طرح جلوگیری از آب شرب تهران با تدوین مطالعاتی که به 95درصد پیشرفت رسیده در حال اجراست که علاوه بر همه مسائل، فرهنگ‌سازی بسیار زیادی برای موفقیت این کار لازم است.

طرح فاضلاب تهران که از سال 1373 آغاز شده متاسفانه تاکنون تنها 30 درصد در لوله‌گذاری پیشرفت داشته. در این مدت زمان طولانی حدود 28 درصد انشعابات فاضلاب نصب شده و فقط 20 درصد از جمعیت کلانشهر تهران زیر پوشش این طرح قرار گرفته‌اند.

در این میان اما کارشناسان اعلام کرده‌اند که براساس برنامه‌ریزی قرار است تا افق چشم اندازه 1404 شبکه فاضلاب تهران از نظر توسعه رتبه اول منطقه را احراز کند.

مدیرعامل شرکت فاضلاب تهران، اعتبار لازم برای اجرای این طرح را 2620 میلیارد تومان اعلام کرده و می‌گوید: منطقه تحت پوشش شبکه در دست احداث 70‌کیلومترمربع است و 150 کیلومترمربع آن در شمال، 250 کیلومترمربع آن در جنوب و 300 کیلومترمربع آن در منطقه مرکز احداث می‌شود و براساس این طرح، تهران دارای 20 واحد تصفیه‌خانه خواهد شد که 5/10 میلیون نفر را تحت پوشش قرار می‌دهد.

بدیهی است که بخشی از این تاخیر زیاد که انجام این طرح را به بیش از 30 سال به درازا می‌کشاند ناشی از مشکلات مالی و کمبود بودجه طرح در قبال هزینه‌های کمرشکن آن است ولی نکته‌ای که نمی‌توان نسبت به آن بی‌تفاوت بود، همانا مساله آب‌های زیرزمینی است که با نبود شبکه فاضلاب، از سوی آب‌های آلوده بشدت تهدید می‌شوند در حالی که بیش از 30 درصد آب مصرفی تهران از همان سفره‌های زیرزمینی تامین شده و در صورت آلوده شدن، حدود 1400 سال طول می‌کشد تا سفره‌های آب‌های زیرزمینی آلوده پاک شوند؛ لذا ضرورت راه‌اندازی هر چه سریع‌تر شبکه‌های فاضلاب در شهرها بیشتر مشخص و بارز می‌شود.

کلانشهر تهران روزانه حجم بسیار سترگی از زباله و همچنین بیش از 3 میلیون مترمکعب فاضلاب تولید کرده که این آب‌های آلوده یا به صورت فاضلاب سطحی در جنوب تهران در کانال‌های فاضلاب، جاری می‌شوند یا با نفوذ در دل خاک طی سالیان متمادی آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌کنند.

فاضلاب آلوده به طور مستقیم و آب‌های زیرزمینی آلوده، اما با حفر چاه به مصارف گوناگون بخصوص آبیاری محصولات کشاورزی همچون سبزیجات و صیفی‌کاری‌های جنوب شهر تهران می‌رسد و حتی گاهی اوقات زه آب‌های آلوده، برکه‌ها و دریاچه‌هایی مانند دریاچه عشق‌آباد در جنوب شهر ری را به وجود آورده‌اند که در آن ماهی هم پرورش می‌یابد.

از آنجا که در کشورهای اطراف ایران در منطقه، طرح فاضلاب در سال 86 حدود 60 درصد جمعیت شهری را پوشش می‌داد لذا با تزریق سالانه 300 میلیارد تومان به طرح فاضلاب تهران، می‌توان شبکه فاضلاب تهران را همپای این کشورها توسعه بخشید.

فریبرز درجزی