تبلیغات پزشکی در آیینه قانون

با تصویب قانون بهداشت شهری در سال 1329 به طور مشخص‌تری به بحث تبلیغات پزشکی پرداخته شد. به موجب ‌ماده 3 این قانون پزشکان و داروسازان، دندانپزشکان، دامپزشکان و ماماها، متصدیان آزمایشگاه‌ها و مؤسسات دارویی و بازرگانی و تمام اشخاصی که‌به وسیله تبلیغات بی‌اساس باعث گمراهی یا فریب بیماران می‌شوند یا به وعده دروغ بیمار را از درمان صحیح باز می‌دارند، مثل این‌که معین کنند در‌ مدت کمی که موافق موازین طبی نیست بیمار را درمان می‌نمایند یا آنها را به وسیله دارویی بر خلاف حقیقت طی مدت مشخص معالجه می‌کنند یا با بستن ‌پیمان یا انتشار آگهی‌هایی برخلاف اصول پزشکی بیمار را فریب دهند، بنا به اعلام وزارت بهداری و ادارات بهداری محل به حکم دادگاه از 2 ماه تا یک‌سال ممنوعیت از عمل پزشکی یا تأدیه غرامت از 200 تا 3000 ریال یا به هر دو مجازات محکوم می‌شوند.

در سال 1334 قانون مربوط به مقررات امور پزشکی و دارویی و مواد خوردنی و آشامیدنی به تصویب رسید. به موجب ماده 5 این قانون که هم‌اکنون نیز برقرار است، هیچ‌یک از مؤسسات پزشکی و دارویی و صاحبان فنون پزشکی و داروسازی و سایر مؤسسات مصرح در ماده اول این قانون، حق انتشار‌ آگهی تبلیغاتی  که موجب گمراهی بیماران یا مراجعین به آنها باشد یا به تشخیص وزارت بهداری بر خلاف اصول فنی و شوون پزشکی یا عفت عمومی ‌باشد  را ندارند و استفاده از عناوین مجعول و خلاف حقیقت روی تابلو و سرنسخه یا طرق دیگر و دادن وعده‌های فریبنده ممنوع است و همچنین دخل و ‌تصرف یا تغییر در نسخه پزشکی به هر صورت که باشد، بدون اجازه خود پزشک از طرف داروساز غیرمجاز است. متخلفین برای بار اول به پرداخت‌ 5 هزار ریال تا 20 هزار ریال و برای دفعات بعد هر دفعه از 20 هزار ریال تا 50 هزار ریال جزای نقدی یا به حبس تأدیبی از یک ماه تا 4 ماه یا به هر دو مجازات محکوم خواهند شد.

سازمانی برای نظارت

در سال 1339 با تصویب اولین ‌قانون نظام پزشکی بحث تبلیغات پزشکی شکل تازه‌ای به خود گرفت. به موجب ماده 12 این قانون هر نوع تبلیغ گمراه‌کننده از طریق وسایل تبلیغاتی مانند رادیو و تلویزیون و آگهی در جراید و نصب آگهی در اماکن و معابر ممنوع شد.

همچنین در ماده 13 این قانون، انتشار مقالات و گزارش‌های پزشکی و تشریح مطالب فنی و حرفه‌ای که جنبه تبلیغاتی گمراه‌کننده داشت نیز ممنوع شد.

در ماده 15 این قانون دریافت حق کمیسیون از سازندگان یا واردکنندگان دارو یا مؤسسات سازنده وسایل جراحی و درمانی یا نمایندگی آنها به منظور تبلیغ و ‌توسعه تجارتی کالاهای پزشکی قدغن اعلام شد و نیز استفاده از نام پزشک برای تبلیغات تجاری کالاهای پزشکی (‌وسایل جراحی یا دندانپزشکی یا ‌دارو) در مطبوعات غیر‌پزشکی یا نصب این اعلانات در مطب پزشک یا دندانپزشک یا مؤسسات پزشکی، ممنوع گشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی اولین بار در ‌قانون تشکیل سازمان نظام پزشکی جمهوری ‌اسلامی ایران مصوب 1369 در خصوص تبلیغات پزشکی تصمیماتی گرفته شد. بر اساس ماده 3 وظایف و اختیارات سازمان، اظهار نظر مشورتی در تنظیم ضوابط تبلیغاتی و آگهی‌های دارویی و مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی، بهداشتی و امور پزشکی به مراجع‌ذیربط از وظایف سازمان عنوان شد. همچنین تدوین مقررات و ضوابط خاص صنفی مربوط به استاندارد کردن تابلوها و سرنسخه‌های مؤسسات پزشکی و پزشکان و شاغلان حرف‌پزشکی و وابسته پزشکی، به این سازمان سپرده شد.

شکلی جدید

با تصویب قانون سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران در سال 1383 نحوه نظارت بر تبلیغات پزشکی تغییر کرد. به موجب بند ب ماده 3 این قانون تنظیم دستورالعمل‌های تبلیغاتی و آگهی‌های دارویی و مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی، بهداشتی و امور پزشکی و اعلام به مراجع ذی‌ربط، از وظایف سازمان نظام پزشکی است.

بر این اساس، دستورالعمل نحوه تبلیغ و آگهی‌های دارویی و مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی، بهداشتی و امور پزشکی در تاریخ 3/4/1385 به تصویب شورای عالی نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران رسید و لازم‌الاجرا شد.

طبق مفاد این آیین نامه تبلیغ داروها و نیز ذکر خواص درمانی در تبلیغات مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی در رسانه‌های عمومی ممنوع است. همچنین آگهی و تبلیغات داروها و خواص درمانی مورد تأیید وزارت بهداشت در صورتی که فقط برای صاحبان حرف پزشکی و مؤسسات مربوط قابل استفاده باشد بلامانع است.

بر اساس ماده 7 این آیین‌نامه، اعضای سازمان در آگهی صرفاً می‌توانند نام، نام‌خانوادگی، تخصص، نشانی محل کار، درجه دانشگاهی، عناوین مندرج در پروانه مطب یا دفتر کار، شماره تلفن، ایمیل و سایت اینترنتی خویش را به منظور اطلاع‌رسانی درج کنند. همچنین ذکر خدماتی که طبق مجوز مراجع قانونی ارائه آنها توسط فرد مورد نظر مجاز است، در آگهی مانعی ندارد. استفاده از اشکال مختلف یا عناوین اضافی غیرمجاز در آگهی ممنوع است.

بر اساس ماده 9 مؤسسات پزشکی در تبلیغات صرفاً مجاز به استفاده از عناوینی هستند که طبق پروانه اخذ کرده‌اند.

ماده 10 این قانون درج هرگونه تبلیغات گمراه کننده را ممنوع کرده و مرجع تشخیص این موضوع هیأت مدیره نظام پزشکی محل است.

همچنین ماده 12 متقاضیان تبلیغات مواد و خدمات مربوط به این دستورالعمل را موظف کرده تا پیش از انتشار تبلیغات، مجوز کتبی از سازمان نظام پزشکی کسب کنند.

از نظر قضایی تمام متخلفان از این دستورالعمل اعم از متقاضیان تبلیغات، رسانه‌ها و چاپخانه‌ها در مراجع قضایی و انتظامی ذیصلاح با شکایت سازمان نظام پزشکی محل تحت پیگرد قانونی قرار می‌گیرند.