جانشینان مبارک

مرگ نوه مبارک چنان ضربه‌ای به او وارد آورده بود که وقتی باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا روز 4 ژوئن سالجاری میلادی به قاهره، ‌پایتخت مصر رفت تا نطق خود خطاب به جهان اسلام را ایراد کند رئیس‌جمهور 81 ساله مصر در برابر دوربین‌ رسانه‌ها حاضر نشد. او طی هفته‌های اخیر در چند مناسبت معدود در مجامع عمومی قرار گرفت و عاقبت در پاریس به همراه نیکلاسارکوزی، رئیس‌جمهور فرانسه در نشست خبری مشترکی شرکت کرد.

مبارک هیچ‌کس را نامزد جانشینی خود نکرده لیکن این مساله برای بیش از یک دهه در کانون توجه مصری‌ها و ناظرانی بوده است که وضعیت پرجمعیت‌ترین کشور جهان عرب با 80 میلیون نفوس را تحت نظر داشته‌اند.

مبارک پس ا ز سال‌ها فرماندهی نیروی هوایی مصر در سال 1975 میلادی به معاونت ریاست‌جمهوری رسید و با ترور انور سادات، رئیس‌جمهور پیشین مصر توسط اسلامگراها در اعتراض به امضای توافق نامه صلح با اسرائیل او به راس هرم قدرت در این کشور راه یافت.

از آن زمان تاکنون مبارک هیچ‌گاه حاضر به پرداختن به مساله جانشینی در مصر پس از مرگش نشده است چرا که اعتقاد دارد طرح این مساله به در گرفتن نزاع قدرتی منجر خواهد شد که فقط تسریع روند بازنشستگی او را به همراه می‌آورد. مبارک تاکنون معاون رئیس‌جمهور منصوب نکرده که البته به گمان برخی وکلای مصری خلاف قوانین کشور است.

براساس قوانین چنانچه مبارک چشم از جهان فرو بندد یا به هر دلیل نتواند وظایف ریاست‌‌جمهوری را انجام دهد رئیس پارلمان به مدت 60 روز رئیس‌جمهور موقت خواهد بود اما نمی‌تواند نامزد احراز ریاست‌جمهوری در انتخابات شود. اگر به هر دلیل رئیس پارلمان هم نتوانست این مسوولیت را به عهده گیرد رئیس دادگاه قانون اساسی کفیل ریاست‌جمهوری می‌شود. کسی که به عنوان کفیل رئیس‌جمهور معرفی می‌شود محق به طرح پیشنهاد اصلاح قانون اساسی نیست و پارلمان یا هر نهاد دیگری نمی‌تواند دولت 60 روزه او را منحل کند.

برای 4 دوره از 5 دوره 6 ساله ریاست‌جمهوری مصر، مبارک تنها کسی بوده که از سوی پارلمان نامزد احراز مقام ریاست‌جمهوری شده بود. با تایید او از سوی پارلمان این انتخاب به همه‌پرسی گذاشته می‌شَد. با این حال در سال 2005 میلادی مبارک تحت فشار آمریکایی‌ها با اصلاح قانون انتخابات امکان رقابت بیش از یک نفر در انتخابات ریاست‌جمهوری و انتخاب رئیس‌جمهور با رای مستقیم مردم را فراهم آورد.

کمیسیون انتخابات مصر پس از شمارش آرا در انتخابات سال 2005 ادعا کرد مبارک 89 درصد آرای مردم را کسب کرده در حالی که نزدیک‌ترین رقیب او یعنی ایمن نور تنها 8 درصد آرا را به دست آورده بود و البته مدتی بعد به اتهام ارتشا به تحمل 5 سال حبس محکوم شد.

سال‌هاست مردم از کسانی‌ می‌گویند که در صف جانشینی مبارک قرار دارند با این حال هیچ‌یک از این دو تاکنون آشکارا به علاقه‌شان برای احراز پست مبارک اشاره نکرده‌اند.

جمال مبارک، پسر ارشد حسنی مبارک که ریاست حزب حاکم دموکراتیک ملی)NDP( را برعهده دارد یکی از این دو نفر است که به واسطه پیگیری طرح اصلاحات اقتصادی از حمایت تجار مصری و جامعه اقتصادی این کشور برخوردار است.

دیگر نامزد جانشینی کسی نیست جز عمر سلیمان که از سال 1991 تاکنون ریاست سازمان اطلاعات مصر را به عهده داشته است. سلیمان به واسطه نقشی که طی سال‌های اخیر در بحران‌های منطقه‌ای از جمله تلاش برای برقراری آشتی‌ ملی بین گروه‌ها و جناح‌های فلسطینی ایفا کرده چهره‌ای محبوب‌ نزد همتایانش در سطح منطقه است.

اگرچه هر از چند گاهی نام‌های دیگری چون محمدالبرادعی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که از سال 1997 میلادی عهده‌دار این سمت بوده و قبل از پایان امسال از این پست خداحافظی می‌کند یا عمرو موسی، وزیر امور خارجه پیشین مصر و رئیس کنونی اتحادیه 22 عضوی عرب به عنوان جانشین‌های احتمالی مبارک بر سر زبان‌ها می‌افتد اما این گمانه‌زنی‌ها به همان سرعتی که مطرح می‌شوند از یاد می‌روند.

همه مباحث مربوط به جانشینی مبارک معمولا به جمال و عمر ختم می‌شود و بسیاری اعتقاد دارند رقابت نهایی بر سر احراز پست ریاست‌جمهوری پس از حسنی مبارک بین این دو خواهد بود. مصری‌ها بر سر این که کدامیک از این دو بر دیگری برتری خواهد یافت و چه کسی بهتر از عهده مدیریت کشور برمی‌آید دچار اختلاف و 2 دستگی هستند.

مبارک جوان در سن 46 سالگی توانسته با تزریق خونی تازه در رگ‌های حزب حاکم و حمایت از اصلاحات در ساختار مدیریتی کشور جای پایی برای خود نزد فعالان سیاسی باز کند. او که دانش‌آموخته رشته بانکداری است در همایش‌ها و تجمعاتی چون اجلاس سالانه داووس به مراتب بهتر از پدرش عمل می‌کند. جمال با تعدادی از ثروتمندترین خانواده‌های مصر احاطه شده است.

اصلاحات انجام شده در قانون اساسی مصر در سال 2007 میلادی شرایط نامزدی برای احراز پست ریاست‌جمهوری را دشوارتر از هر زمانی در گذشته کرده است. به همین دلیل خیلی‌ها می‌گویند هیچ نامزد یا نیروی سیاسی دیگری قادر به رقابت با او به عنوان نامزد رسیدن به ریاست‌جمهوری از حزب حاکم نخواهد بود. این دیدگاه را نباید این‌گونه تعبیر کرد که مبارک جوان هیچ مخالفی ندارد.

احزاب و جناح‌های مخالف از جمله جنبش اخوان‌المسلمین تاکید دارند جمال مبارک فاقد وجاهت ملی است و مردم یا حتی نیروهای مسلح مصر از تعیین او به عنوان جانشین پدرش استقبال نمی‌کنند.

اسامه الغزال، از دوستان پیشین جمال مبارک که طی سال‌های اخیر به چهره‌ای برجسته در میان نیروهای اپوزیسیون مصر تبدیل شده است، می‌گوید: اگر حسنی مبارک به هر دلیل از صحنه سیاسی مصر خارج شود کشور با خلایی سیاسی مواجه خواهد شد. او می‌افزاید: ارتش تنها نهادی است که می‌تواند این خلا‡ را پر کند پس باید انتظار رژه رفتن تانک‌ها در خیابان‌ها را داشت.

از این منظر سرلشکر سلیمان 73 ساله در صورت حذف مبارک با کودتا به مقام ریاست‌جمهوری می‌رسد و احتمالا راه را برای انتقال قدرت به غیرنظامی‌ها هموار می‌کند. مشکل این است که مشکل رابطه و تعامل سلیمان با امرای ارتش مصر خیلی شفاف نیست.

مساله جانشینی در هر کشور عرب قاعده خاص خود را دارد و تا آنجا که به مصر مربوط می‌شود در صورت فوت یا از کار افتادگی مبارک نمی‌‌توان احتمال روی کار آمدن نظامیان را نادیده گرفت.

مبحث جانشینی مبارک حتی به اتاق‌های گفتگوی تویتر و فیس‌بوک هم راه یافته و جوانان مصری با حرارت هرچه تمام در مورد این مساله به بحث و البته گاهی مجادله می‌پردازند. دامنه این مجادله به بطن اخوان‌المسلمین به عنوان تنها حزب اپوزیسیون رسمی مصر و این که آیا باید به هر قیمت در برابر انتصاب جمال مبارک به عنوان جانشین پدرش ایستادگی شود یا نه نیز راه یافته است.

کم نیستند کسانی که می‌گویند مبارک قبل از پایان دوران زمامداری‌اش در سال 2011 میلادی از قدرت کناره‌گیری می‌کند تا قبل از مرگش شاهد تکیه زدن پسرش بر کرسی ریاست‌جمهوری در مصر باشد.

مترجم: رضا سادات / منبع: اکونومیست