40‌ سال ‌است که روی ماه قدم گذاشته‌ایم

مهم‌ترین یافته‌های علمی در جریان ماموریت آپولو در ماه

تا پیش از قدم گذاشتن انسان روی ماه، فرضیه‌های مختلفی درخصوص ابعاد گوناگون این جرم آسمانی مطرح می‌شد که بعضا با نواقص و تردیدهای فراوانی همراه بودند، اما فتح ماه بسیاری از این معماها را حل کرد: ماه یک جرم آسمانی نخستین به شمار نمی‌آید بلکه جرم سیاره‌ای است که از منطقه‌بندی مشابه زمین برخوردار است.

تا پیش از آغاز ماموریت آپولو، درباره ماه نظریه‌های نامحدودی مطرح می‌شد. ما اکنون می‌دانیم که ماه از ماده سنگی و سخت صخره‌ای تشکیل شده که پیش از اینها ذوب شده، از طریق آتش‌فشان‌ها فوران یــافـتــه و تـحــت تــاثـیــر شـدیـد برخوردها و فشرده‌سازی‌های شهاب سنگی قرار گرفته است. ماه از پوسته‌ای به ضخامت 60 کیلومتر برخوردار است که در زیر آن لایه سخت lithosphere به ضخامت بین 60 تا هزار کیلومتر قرار داشته و پس از آن نیز لایه نسبتا مایع asthenosphere به ضخامت بین 1000 تا 1740 کیلومتر وجود دارد. دانشمندان وجود هسته کوچک آهنی در کف لایه اخیر را محتمل می‌دانند، اما هنوز وجود آن هنوز تایید نشده است. از آن گذشته دانشمندان از شناسایی برخی صخره‌ها خبر می‌دهند که در آنها نشانه‌هایی از میدان‌های مغناطیسی کهن دیده می‌شود، گرچه امروزه هیچ میدان مغناطیسی سیاره‌ای در آن وجود ندارد.

ماه جرم آسمانی کهنی بوده و تاریخ آن به نخستین میلیاردها سال از پیدایش عالم بازمی‌گردد که این زمانی مشترک برای تمام سیارات محسوب می‌شود.

شمار قابل توجه حفره‌های ناشی از برخورد شهاب‌سنگ‌ها با سطح ماه راهنمای بسیار خوبی برای بررسی و حل معمای ابعاد زمانی تکامل زمین‌شناختی عطارد، زهره و مریخ براساس شمار حفره‌های هر یک از این سیارات به شمار می‌آید. نکته جالب توجه این است که درک و استنباط به دست آمده از تصاویر زمین‌شناختی سایر سیارات عمدتا مبتنی بر درس‌های برگرفته شده از ماه است. تا پیش از ماموریت آپولو، دانشمندان درک درستی از اساس و بنیان اولیه حفره‌های ایجاد شده در سطح ماه نداشتند و در عین حال درخصوص حفره‌های مشابه موجود در سطح زمین نیز مباحث علمی داغی برقرار بود.

جـوان‌تـرین صخره‌های ماه از درازای عمری برابر با پیرترین صخره‌های زمینی برخوردارند. از آن گذشته در حال حاضر تنها می‌توان نشانه‌هایی از ابتدایی‌ترین فرآیندهایی که احتمالا هر دو جورج آسمانی را تحت تاثیر قرار داده در ماه پیدا کرد.

صخره‌های ماه عمری بین 2/3 میلیارد سال (در حوزه‌های پست و تاریک ماه) تا 6/4 میلیارد سال (در نقاط مرتفع‌تر) دارند. در گذر زمان نیروهای فعال ژئولوژیکی نظیر حرکات تکتونیکی و فرسایش خاک به طور مستمر سطح زمین را مسطح کرده‌اند و این درحالی است که سطح ماه مقاومت قابل توجهی داشته و با کمترین تغییرات ممکن باقی مانده است.

ماه و زمین از حیث پیدایش، ارتباطات ژنتیکی با یکدیگر داشته و از ویژگی‌های متنوع منابع مشابهی از مواد نیز تشکیل شده‌اند.

ترکیبات مشابه ایزوتوپ اکسیژنی مربوط به صخره‌های ماه و زمین به روشنی نشان از تبار مشترک آنها دارند. با این حال ماه به طرز قابل‌توجهی از آهن تهی است. همچنین اثری از عناصر فرار و سبک مورد نیاز برای شکل‌گیری آب و گازهای اتمسفریک در این قمر دیده نمی‌شود.

در ماه اثری از حیات نیست. در این قمر نشانی از ارگانیسم‌های زنده و فسیل دیده نمی‌شود.

دانشمندان برای پیدا کردن آثار احتمالی از وجود حیات فعلی یا گذشته در ماه آزمایشات زیادی انجام داده‌اند. نکته جالب توجه و تا حدی حیرت‌انگیز این است که اثری از ترکیبات ارگانیکی غیرزیستی نیز در ماه دیده نشده است، ترکیباتی که می‌توانند با ناخالصی‌های شهابسنگی در ارتباط باشند.

تمام صخره‌های ماه از طریق فرآیندهایی با دمای بالا و با مقادیر جزیی آب یا حتی در نبود این ماده شکل گرفته‌اند. این صخره‌ها را مـی‌تـوان در 3 نـوع بـازالـت‌هـا، آنـتـروزیـت‌هـا و جـوش‌خورده‌ها تقسیم‌بندی کرد.

بازالت‌ها صخره‌های تیره آتشفشانی هستند که بستر تاریک دریاهای ماه را پر کرده‌اند. این نوع سنگ‌ها عموما شبیه گدازه‌های آتشفشانی هستند که در بستر اقیانوس‌های زمین دیده می‌شوند، با این تفاوت که عـمـر بـیـشـتری دارند. آنتروزیت‌ها صخره‌های سبکی هستند که محوطه‌های کوهستانی کهن ماه را تشکیل می‌دهند و شبیه کهن‌ترین صخره‌های زمین هستند البته با این تفاوت که قدمت بسیار بیشتری نسبت به آنها دارند. جوش‌خورده‌ها نیز صخره‌های ترکیبی هستند که در نـتیجه برخوردها، ترکیب شدن‌ها و رسوب شدن در جریان برخوردهای شهاب‌سنگی شکل گرفته‌اند. در ماه هیچ گونه اثری از ماسه سنگ، سنگ آهک و سنگ‌های رسی دیده نمی‌شود.

در ابتدای تاریخ شکل‌گیری، ماه پس از ذوب شدن به اقیانوسی از مـاگـمـا تـبـدیل شده بود. محوطه‌های کوهستانی این قمر طبیعی دربرگیرنده بقایای صخره‌های اولیه و کم چگالی است که در سطح این اقیانوس شناور بوده‌اند.

محوطه‌های کوهستانی ماه تقریبا بین 4/4 تا 6/4 میلیارد سال پیش و در پی شناور شدن پوسته اولیه و غنی از فلدسپات روی اقیانوس ماگما که تا عمق چندده کیلومتری ماه را پوشانیده بوده است، شکل گرفته‌اند.

اقـیانوس ماگمای ماه به دنبال یک سری فشردگی‌های عظیم خرده‌سنگی ایجاد شده است که در نتیجه آن حوزه‌هایی شکل گرفته‌اند که بعدها از جریانات گدازه‌ای پر شده‌اند.

حوزه‌های بزرگ و تاریک ماه نظیرMare Imbrium در حقیقت حفره‌های عظیمی هستند که در ابتدای تاریخچه شکل‌گیری ماه به وجود آمده‌اند و بعدها مملو از جریانات گدازه‌ای شده‌اند که در ادامه تا افق‌های دور گسترده شده‌اند. همچنین سرچشمه‌های آتشفشانی نیز ریز رسوبات شیشه‌ای سبز و زمردی رنگ را در ماه بر جای گذاشته‌اند.

ماه به میزان خیلی جزیی، فرم نامتقارنی دارد که علت اصلی آن احتمالا می‌تواند تکامل یافتن آن تحت تاثیر جاذبه زمین باشد. پوسته ماه در قسمت دوردست آن نسبت به زمین ضخیم‌تر بوده و این در حالی است که تجمع غیرعادی حوزه‌های آتشفشانی آن در سمت نزدیک به زمین دیده می‌شود.

دانشمندان در جریان ماموریت آپولو دریافتند که چگالی مواد در ماه به صورت یکنواخت پراکنده نشده است. نکته جالب این است که چگالی مرکز ماه چندین کیلومتر به سمت زمین متمایل شده است. از آن گذشته تمرکز قابل توجهی از چگالی این قمر طبیعی در زیر سطح بسیاری از حوزه‌های آن دیده می‌شود که احتمالا نشان‌دهنده انباشتگی ضخیمی از گدازه‌های پرچگال است.

سطح ماه پوشیده از انبوهی از خرده‌سنگ‌ها و گرد و غبار است که در اصطلاحات علمی از آنها به سنگپوش یاد می‌شود. در این پوشش تاریخچه منحصربه‌فردی از پرتوهای خورشیدی دیده می‌شود که برای دستیابی به درک بهتر از تغییرات جوی زمین از اهمیت بالایی برخوردار است.

سنگپوش ماه به واسطه برخوردهای بی‌شمار شهاب‌سنگ‌ها و در گذر زمان شکل گرفته است. صخره‌های سطح ماه و ریزذرات معدنی آن به طرز خیره‌کننده‌ای غنی از عناصر شیمیایی و ایزوتوپ‌های مرتبط با پرتوهای خورشیدی است. در عین حال در ماه آثاری از 4 میلیارد سال تاریخ خورشید دیده می‌شود که از حیث کامل بودن تقریبا در هیچ جای دیگر دیده نشده است.

فاتحان ماه

باز آلدرین و هریسون اشمیت، 2 فضانوردی هستند که در ماموریت‌های آپولو برای دنیا شناخته شدند. آلدرین که دقایقی پس از آرمسترانگ قدم بر ماه گذاشت با اشاره غیرمستقیم به اهمیت فتح ماه در 4 دهه پیش می‌گوید: بشریت وظیفه و مسوولیتی بـرای ادامـه ماجراجویی در فضا، منظومه شمسی و فراتر از آن دارد. او که اکنون 79 ساله است و در نزدیکی لس آنجلس زندگی می‌کند، در عصر تاریخی آپولو 39 سال سن داشت و به گفته خودش، ارزش و شهرتی که به عنوان دومین فاتح ماه به دست آورد، سراسر زندگی‌اش را متحول کرده است. هریسون اشمیت نیز که همچون آرمسترانگ یک غیرنظامی بود و حرفه اصلی‌اش نیز زمین‌شناسی، در دسامبر 1972 و در قالب ماموریت آپولوی 17 راهی ماه شد تا آخرین انسانی باشد که قدم بر این قمر گذاشته باشد. او که در عین حال به عنوان تنها دانشمند فاتح ماه نیز لقب گرفته است در آن موقع 37 ساله بود. این دو از اعضای باشگاه 12 فضانوردی محسوب می‌شوند که به رویای لمس سطح ماه دست یافته‌اند، تجربه‌ای که متمایز از هر نوع تجربه فضایی دیگری است که تاکنون بشر آن را انجام داده است. این روزها آرمسترانگ نیز در مزرعه شخصی‌اش در اوهایو دوران بازنشستگی خود را سپری می‌کند. با گذشت زمان تنها 9 تن از این 12 فضانورد زنده مانده‌اند و جالب این است که به ندرت با یکدیگر در ارتباط هستند.

40 سال پس از فتح ماه

40 سال پس از فتح ماه به دست انسان، اکنون فناوری‌های فضایی آژانس‌های مختلف فضایی ازجمله ناسا آنچنان پیشرفت کرده است که ردپای آنها را از فرمول مواد غذایی ویژه فضانوردان گرفته تا لباس مخصوص شنا برای شناگران دیده می‌شود. طی 4 دهه گذشته تداوم جاه‌طلبی‌های بشر در پای گذاشتن بر سطح ماه به توسعه فناوری‌هایی نظیر راه‌اندازی فناوری سیستم موقعیت‌یاب جهانی و ارتباطات جهانی منجر شده است. در دهه 80 میلادی ناسا آزمایشاتی را روی جلبک‌ها انجام داد تا به بررسی شیوه‌هایی برای تهیه غذاهای ویژه جهت فضانوردان در مسافرت‌های طولانی فضایی، تولید منابع اکسیژن و حتی کمک به فرآیند از میان رفتن پسماند فضانوردان بپردازند. دانشمندان ناسا در سال‌های گذشته دریافته‌اند که جلبک را می‌توان به عنوان مکمل‌های غذایی نظیر اسیدهای چربی به کار برد که تا پیش از این تنها در شیر انسان دیده شده بود. البته اینها تنها بخشی از مجموعه فعالیت‌های گسترده ناسا پس از فتح ماه به شمار می‌آید. ناسا گرچه در زمینه تکنیک‌های پردازش و انجماد مواد غذایی سرمایه‌گذاری نمی‌کند اما دانشمندان این آژانس فضایی پروژه‌های تحقیقاتی جالب توجهی را روی شیوه‌های موثر جهت حفظ ارزش غذایی مواد غذایی گوناگون انجام داده‌اند. ناسا با تجربه و اطمینان خاطری که پس از فتح ماه به دست آورد، دو پروژه بزرگ را در تاریخ ماجراجویی‌های فضایی آغاز کرد: طراحی و ساخت شاتل‌های فضایی و مشارکت قابل توجه در پروژه راه‌اندازی ایستگاه فضایی بین‌المللی.

تاخیر طولانی مدت در بازگشت دوباره به ماه

یکی از مهمترین انتقاداتی که به برنامه‌های فضایی ناسا وارد شده است، تاخیر سوال برانگیزی است که در بازگشت دوباره به ماه ایجاد شده است. 40 سال پیش و با توجه به محدودیت‌های فناورانه آن زمان، بشر توانست برای چندین بار پای به ماه بگذارد اما طی 15 سال گذشته گرچه طیف گسترده‌ای از ماجراجویی‌ها و اکتشافات فضایی صورت گرفته است اما خبری از قدم گذاشتن دوباره انسان روی جرم آسمانی همچون ماه یا سیار اجرام آسمانی دیگر نبوده است. برخی این تعلل را به صورت غیرمستقیم به برنامه شاتل‌های فضایی مربوط می‌دانند. شاتل‌ها از سال 1981 فضانوردان را به فضا و مدارهای پایین زمـیـن مـنـتـقـل کـرده‌انـد، جـایـی که ایستگاه فضایی بین‌المللی، تکه‌تکه شکل گرفته است. اما عقیده بسیاری از کارشناسان امور فضایی بر این است که برنامه شاتل‌ها، ناسا و به طبع آن اسا و مراکز فضایی مربوط به آنها را در مدارهای پایینی زمین‌گیر انداخته است و این درحالی است که قـدرت‌هـای نـوظـهـوری نظیر چین و هند برنامه‌های گسترده‌ای برای فتح دوباره ماه دارند. مایکل گریفین، رئیس سابق ناسا معتقد است: ناسا باید هرچه سریعتر به ماه بازگردد، باید پذیرفت که تا ماه تنها چند روز فاصله داریم. باید به بازگشت دوباره به ماه به عنوان گام بعدی نگاه کنیم، جایی که تا مریخ تنها چند ماه فاصله خواهیم داشت! ناسا برای تحقق این روِیا برنامهConstellation را تحت عنوان طراحی و ساخت نسل جدید سیستم‌های فضایی دوربردتر برای بازگشت دوباره به ماه و در ادامه فتح مریخ از سال 2004 راه اندازی کرده است.

همه چیز تا سال 2020 مشخص می‌شود

بر اساس برنامه‌ریزی‌هایی که از سال‌ها پیش آغاز شده است ناسا قصد دارد تا سال 2020 بار دیگر فضانورد یا فضانوردانی را به ماه اعزام کند. گرچه درصورت تحقق این برنامه بلند مدت، بشر بار دیگر سلطه‌طلبی خود بر منظومه شمسی و مرزهای کیهانی را نشان خواهد داد اما باید پذیرفت که این تنها تکرار رویداد تاریخی است که حدود 50‌‌سال از وقوع نسخه اول آن می‌گذرد یعنی تکرار دوباره فتح ماه پس از نیم قرن! با این حال هنوز هم مردم جهان به ماه و فتح دوباره آن به عنوان رویداد هیجان انگیزی نگاه می‌کنند که بدون شک همان هیجان و شور و شعف 40 سال پیش را به همراه خواهد داشت، زمانی که صدها میلیون بیننده تلویزیونی در سراسر جهان قدم گذاشتن انسان بر سطح ماه را به صورت سیاه و سفید نگاه می‌کردند.

مهدی کیا