در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
حیواناتی که باهم چشم و همچشمی دارند!
همه می دانیم که فضولی کردن کار خوبی نیست ؛ اما زیست شناسان رفتاری نشان داده اند که در برخی موارد نه تنها کار بدی نیست ، بلکه می تواند کاری مثبت و بسیار قابل توجه باشد و حتی موجب پیشرفت و ترقی شما شود!
حیوانات فضول پاداش خوبی هم می گیرند. آنها می آموزند چه زمانی نزاع را آغاز کنند، چه وقت به آن خاتمه دهند ، با چه کسی جفتگیری کنند، چه کسی را رها کنند یا به حیوان دیگری ببخشند. تعجب برانگیز نیست اگر محققان دریابند حیوانات ، بسته به این که چه کسی آنان را نگاه می کند و یا به آنان گوش می کند ، رفتارهای متفاوتی از خود نشان می دهند. آنان دریافته اند که ارتباطات حیوانات ، فراتر از مجموعه ای از سیگنال های ساده برای تحت تاثیر قرار دادن یک جفت یا رقیب در نزاع است .
آنان یک شبکه پیچیده اجتماعی دارند. همین شبکه پیچیده اجتماعی نشان می دهد که چقدر استراتژی های حیوانات زیرک باور نکردنی است . شاید همین زیرکی آنها بوده که موجب شده بود تا همین اواخر، کسی متوجه این موضوع نشود. طراحی آزمایش برای بررسی اثرات مشاهده زندگی دیگر حیوانات بر زندگی جانور فضول بسیار مشکل است و شاید مهمترین دلیل عدم موفقیت محققان در طراحی این نوع آزمایش ها، آن باشد که هوش و زیرکی حیوانات را دست کم گرفته اند.
وقتی صحبت از توانایی های درک کردن و زیرکی است ، بسیاری از مردم ماهی را به هیچ وجه به حساب نمی آورند. یک تیم تحقیقاتی نشان داده است ماهی هایی به نام سیامی جنگجو دارای عقل اجتماعی قابل توجهی است . ماهی های نر بشدت از قلمروی خود دفاع می کنند و حالت تهاجمی خود را با تکان دادن باله های نسبتا بزرگ خود یا بالا و پایین بردن آبشش نشان می دهند؛ ولی اگر غائله با چنین اقداماتی خاتمه پیدا نکرد، از اقدامات فیزیکی بعضا مهلک استفاده می برند.
سیامی نر، همانند یک بوکسور، زورآزمایی های پیشین حریف خود را مطالعه می کند و استراتژی نبردهای او را مورد بررسی قرار می دهد. وقتی یک همسایه در حال نبرد است ، نرها بیش از هر وقت دیگری به رفتار او توجه نشان می دهند و پس از پایان یافتن نزاع ، به برنده با نگرانی بیشتری نزدیک می شوند تا بازنده.
اما برای برخی محققان ، این پرسش پیش آمده است که آیا چنین آزمایش هایی ، توجه و دقت زیاد تماشاچیان را به دعوای 2رقیب اثبات می کند؛ شاید آنها می توانند به ضعف یا مقاومت ذاتی حیوانات پاسخ دهند. یک تیم تحقیقاتی با انجام آزمایش هایی روی آواز پرندگان به نتایج جالبی دست یافت .
برای یک پرنده نر، پیروزی در نتیجه وقت شناسی حاصل می شود. پرنده نر با بلندتر آواز خواندن ، رقیب را تهدید می کند و تنها زمانی نشانه های دفاعی از خود نشان می دهد که سکت های آوازی دیگر پرندگان ، شروع به خواندن می کند. این موضوع به دانشمندان اجازه داد بدون توجه به خصوصیات ذاتی احتمالی پرندگان مختلف ، برای نشان دادن حالت دفاعی یا تهاجمی از آواز یکسانی استفاده کنند.
آنان 2بلندگوی پرقدرت را در خارج قلمروی یک چرخ ریسک نر قرار دادند و صدای مربوط به نزاع دو چرخ ریسک دیگر را از آن پخش کردند. سپس بلندگوها را به داخل قلمرو انتقال دادند و یکبار آواز پرنده غالب را پخش کردند و بار دیگر آواز پرنده مغلوب را. حال نوبت دقت در عکس العمل چرخ ریسک نر بود: پرنده نر در مقابل آواز پرنده های بازنده کمتر می خواند ، شاید به این دلیل که تهدید کمتری از جانب آنها احساس می کرده و یا شاید آمادگی بیشتری برای مبارزه با یک بازنده در خود احساس می کرد.
انجام مجدد این آزمایش بر روی بلبل ها، نتایج مشابهی در پی داشت ، بجز این که پرنده نر به جای این که در مقابل بازنده رفتار آرامتری داشته باشد، در مقابل پرنده شدت رفتار بیشتری نشان می داد. اما بازهم برای دانشمندان دشوار بود بفهمند. این تفاوت پاسخ ، انعکاس تهاجمی است یا دفاعی؛ اما این موضوع مشخص است که فضولی کردن ، رفتارهای بعدی حیوانات را تحت تاثیر قرار می دهد.
مشاهده یک نزاع ، تغییراتی در فیزیولوژی بدن جانوران ایجاد می کند. در یک نوع ماهی به نام سیچ لاید ، هنگام مشاهده یک دعوا مقدار زیادی هورمون جنسی نر ترشح می شود که شاید موجب ترغیب او به دعوا می شود. اما مشکل بعدی ، جمع بندی کردن و یکی کردن اطلاعات رفتاری و فیزیولوژیکی درخصوص گوش ایستادن حیوانات است .
این فقط نرها نیستند که به نتیجه نزاع همسایه خود توجه می کنند ، ماده ها هم از اطلاعات مشابهی برای انتخاب جفتشان استفاده می کنند. طبق آزمایش های صورت گرفته ، احتمال زیادی وجود دارد که جفت نرهای شکست خورده از قلمروهای مجاور دیدن کنند.
از قرار معلوم ، آنها از جفت خود سرخورده می شوند و تحت تاثیر آنچه از خانه های مجاور شنیده می شود قرار می گیرند ، پدیده ای که زیست شناسان رفتاری آن را «جفتگیری فرا دوتایی» می نامند. در تحقیقی که روی پرنده ای به نام چیکادی سر سیاه صورت گرفت ، محققان درخصوص نزاع میان پرندگان نر آزمایش کردند و سپس DNA جوجه های متولد شده از جفتشان را تحلیل کردند.
آنان دریافتند جفت های پرندگانی که در نزاع شکست خورده اند ، نسبت به آنها که جفتشان هیچ گاه شکست نخورده (یا هرگز چیزی درباره شکست آنها نشنیده اند!) 5برابر بیشتر احتمال دارد تخم هایی بگذارند که توسط پرنده ای غیر از جفتشان بارور شده است ! همان طور که اشاره کردیم ، به احتمال قوی فضولی در زندگی دیگر حیوانات موجب پیشرفت و تکامل ارتباطات میان حیوانات شده است .
به نظر می رسد برخی رفتارهای حیوانات برای دوری از گوش های فضول است . مثلا برخی پرندگان در هنگام دعوا و نزاع سر و صدای زیادی به راه نمی اندازند؛ اما در عین حال هر 2قصد دارند بر دیگری غلبه کنند. شاید آنها نمی خواهند همه از اتفاقاتی که می افتد باخبر شوند. مطالعه اثر شنوایی بر روابط اجتماعی حیوانات بسیار مشکل تر از مطالعه فضولی و استراق سمع آنهاست . دوباره به ماهیهای جنگجو رجوع می کنیم .
تحقیقات نشان می دهد ، ماهی های نر هنگامی که یک ماهی ماده در حال مشاهده آنهاست ، جور دیگری رفتار می کنند. آنها سعی می کنند از حالت تهاجم و حمله خود بکاهند و حرکاتی برای چاپلوسی و عرض ارادت (!) انجام دهند، مثلا دم خود را تکان می دهند. همچنین ماهیهای شکست خورده نر سعی می کنند جفتی را انتخاب کنند که شاهد تحقیر و شکست آنها نبوده باشد.
به نظر می رسد، استراق سمع به حیوانات کمک می کند تا از جنگی که نمی توانند در آن پیروز شوند، دوری کنند؛ البته در برخی موارد ممکن است نزاعها تهاجمی تر شوند. در یکی از تحقیقات جدید، از نظریه بازیها برای تحلیل مضرات و فواید پیروزی و شکست در جنگها استفاده شده است و نشان داده شده است که کنجکاوی حیوانات ، احتمال پیروزی آنها را در نزاع و مجادله ها افزایش می دهد.
حیوانی که در یک جنگ پیروز می شود شهرت و اعتبار زیادی پیدا می کند و به همین دلیل ، احتمال این که یک نزاع دیگر ایجاد کند افزایش می یابد بنابراین کنجکاوی حیوانات همان طور که می تواند از بروز جنگ جلوگیری کند، می تواند موجب بروز درگیری نیز بشود. اما آیا این موضوع درخصوص ما انسانها نیز صدق می کند؛ ما معمولا به انسانهایی کمک می کنیم که احتمال بسیار اندکی برای ملاقات مجدد آنها وجود دارد (معمولا این پدیده به نام کار خیر تعبیر می شود).
شاید یک دلیل این نوع کارها، آن باشد که یک عمل خوب شهرت و اعتبار زیادی به دنبال می آورد و مسلما در آینده به کمک ما خواهد آمد. مدلهای نظری ، نشان می دهند که در جوامع انسانی ، افراد معمولا به اشخاصی اعتماد می کنند که به دیگران کمک می کنند و حال دیگر افراد جامعه را رعایت می کنند ، نه افرادی که خودخواه باشند. نتیجه تحقیقات عملی و آزمایشگاهی دانشمندان نیز این مدل نظری را تایید می کند. در انستیتو ماکس پلانک آلمان ، آزمایشی در این زمینه صورت گرفته است .
در این آزمایش به تعدادی داوطلب ، مقداری پول داده شده و به آنها گفته شد که می توانند مقداری از آن به دیگر شرکت کنندگان ببخشند. مسلم است آن که پول را دریافت می کند ، بیشتر از آن که پول می دهد سود می کند. از سوی دیگر ، شرکت کنندگان نمی توانستند به آن که از او پول گرفته اند ، پول بدهند.
مشاهده شد افراد بیشتر مشتاق بودند به کسانی پول بدهند که قبلا مشاهده کرده بودند به افراد دیگری پول داده اند. در یک آزمون دیگر مشاهده شد اگر قرار باشد شهرت به دست آمده برای آزمون شوندگان ، دیگران را به کمک کردن تشویق کند، آنها به یک سازمان عمومی کمک می کنند.
رفتارشناسی توجه به نظریات دیگران ، ممکن است بزودی در جامعه انسانی نیز آزمایش شود. محققان در نظر دارند درمان هایی را که پزشکان صورت داده اند و هزینه ای را که هر یک از این درمان ها در بر داشته ، بررسی کنند. آنان معتقدند که مردم نگران این موضوع خواهند بود که مبادا دیگران از معالجات غیرضروری آنها مطلع شوند؛ اما محققان در یک نتیجه متفق القولند: «اگر شهرت مردم در معرض خطر باشد ، آنها بیشتر کمک و دستگیری می کنند».
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
