فراموشی هنری که همتا ندارد

کار به آنجا رسیده که تنها یک کارگاه دائم این رشته به همت عباسعلی فولادگر، تنها بازمانده گلابتون‌سازی در موزه هنرهای تزیینی اصفهان دائر است. فولادگر سال 1331 در اصفهان متولد شد و چون این هنر به صورت موروثی در خانواده‌اش رواج داشت، از سن 8 سالگی گلابتون‌سازی را آغاز کرد.

او معتقد است نمی‌توان به زور کسی را وارد این رشته کرد و با آن‌که بارها به مسوولان درباره لزوم پرورش نیروهای جوان تاکید کرده، ولی تاکنون اقدامی‌ انجام نگرفته است. به گفته او زمانی که گلابتون‌سازی به دلیل بی‌توجهی، در یک زیرزمین تولید می‌شود، طبیعی است که مردم آن را به فراموشی بسپارند. گفتگوی زیر درخصوص گلابتون‌سازی و سختی‌های این رشته از زبان تنها بازمانده آن است.

گلابتون چگونه ساخته می‌شود؟

گلابتون نخی ابریشمی ‌است که با طلا و نقره روکش شده است. این نخ در مرکز از ابریشم توسط یک نوار با طلا به صورت مارپیچ و بسیار منظم روکش شده است. برای این کار ابتدا نقره ذوب می‌کنیم. سپس توسط آهنگری آن را شکل داده و به صورت گرد در می‌آوریم. طلای 24 عیار را باچکش، نازک می‌کنیم و روی نقره می‌چسبانیم. این لوله را به باریکی 8 صدم میلی‌متر می‌رسانیم و به صورت نوار پیچ در می‌آوریم. ماده و لایه آخری را بادستگاهی روی ابریشم می‌پیچانیم که آن‌ را گلابتون می‌نامیم.

مواد ساخت گلابتون را چگونه تهیه می‌کنید؟

همه مواد به صورت خام تهیه می‌شوند. طلا و نقره را ذوب می‌کنیم و قالب می‌ریزیم، توسط آتش و سنگ یشم طلا را روی نقره می‌پیچانیم و آن ‌را با سوهان صیقل می‌دهیم. در این مرحله باز یک مرحله آهنگری داریم و نقره طلااندود شده را درون کوره‌هایی از ذغال طبیعی قرار می‌دهیم. محصول را کش می‌دهیم تا طولش 8 صدم میلی‌متر شود و آن‌را زیر چرخ پهن می‌کنیم و از حالت دایره‌ای به نواری تبدیل می‌کنیم. کل این کار 21 مرحله است، سپس با دستگاهی نخ ابریشم را با نخ نقره طلایی می‌پوشانیم. اکنون گلابتون بدست آمده است.

دستگاه‌هایی را که از آنها استفاده می‌کنید، از کجا آورده‌اید؟

این چرخ‌ها را خودم ساخته‌ام. البته الگوهای آنها را داشتم که از زمان‌های گذشته مانده بود.

نـخ‌هـای گـلابـتون در گذشته چه کاربردی داشته‌اند؟

نخ گلابتون در پارچه زردوزی استفاده می‌شود. با آن رو دوزی نیز می‌کنند و در بافت انواع یراق هم کاربرد دارد که بر لب پوش تاقچه یا ترمه قرار می‌گیرد. به علت قیمت بالایی که در اثر زحمت زیاد تولید این نخ وجود دارد، بیشتر در دوخت و دوزهای سر پیراهن درباریان و متمولان به کار می‌رفته است. از این نخ در پارچه‌های زری بافت که منبع درآمد مهمی‌برای دولت صفوی بوده، استفاده می‌کردند یعنی پارچه‌های زری را با نخ گلابتون می‌بافتند و صادر می‌کردند. این هنر بعد از صفویه رها ‌شد و در دوره پهلوی باز هم رونق تازه و نسبی پیدا کرد.

اکنون چند کارگاه گلابتون وجود دارد؟

تنها کارگاهی که در ایران و بلکه در دنیا به صورت سنتی کار می‌کند، همین است که در موزه هنرهای تزیینی اصفهان قرار دارد. همین نخ گلابتون از ژاپن و پاکستان به صورت مصنوعی نیز وارد شده است.

الان چند نفر به این شغل مشغول هستند؟

3 نفر. من، برادرم و پسرم.

به فکر پرورش افرادی که راه شما را ادامه دهند، نیستید؟

من بارها به مسوولان گفتم برای جلوگیری از فراموشی این هنر در راه آموزش آن اقدام کنند. من که نمی‌توانم کسی را به زور بیاورم و آموزش دهم ولی کو گوش شنوا؟

طرز تهیه این نخ با آنچه در گذشته انجام می‌شد، تغییر کرده است؟

این هنر به صورت موروثی در خانواده ما مانده و با گذشته فرقی نکرده است. حتی ابزارها همان ابزارهاست که خودم آنها را طراحی کرده و ساخته‌ام.

از این نخ در پارچه‌های امروزی هم می‌توان استفاده کرد؟

می‌شود، ولی متاسفانه کسانی هم که ذوق به کاربردن این هنر را در پارچه‌ها ‌داشتند یا نیستند یا دیگر به این کار اشتغال ندارند. این نوع بافت را خانم‌های مسن‌تر انجام می‌دادند ولی به خاطر مشکل بودن، دیگر کسی آن را انجام نمی‌دهد. در مورد نخ گلابتون نیز وضع به همین منوال است. تا من هستم، این هنر هم هست ولی اگر من بروم، بازنشسته شوم یا هر اتفاق دیگری برای من بیفتد، امکان دارد این هم تمام شود. به هر حال از این نخ با استفاده از دستگاه‌های بافندگی قدیمی ‌روی پارچه‌های حریر یا تور هم می‌توان استفاده کرد که فکر نمی‌کنم امروزه کسی این کار را بلد باشد، این کار به خاطر ظرافت‌های زیاد، تنها از عهده خانم‌ها برمی‌آید که‌امروزه به نظرم کاملا منسوخ شده است. البته اگر مسوولان و بخصوص مسوولان دولتی بـخـواهـنـد و سـرمـایـه‌گـذاری کنند، تا من هستم موقعیتش وجود دارد که این هنر گسترش یابد.

چرا این هنر در حال فراموشی است؟

گرانی مواد اولیه و نیز سخت بودن تولید آن باعث شده است که این هنر صنعت به فراموشی سپرده شود. وقتی هنری که همتا ندارد در یک زیرزمین تولید شود، مردم آن‌ را نمی‌بینند. پس انتظاری نیست که آن‌ را بشناسند. اگر دولت یارانه‌ای بدهد و امکانی برای نمایش عمومی‌ مراحل ساخت و تولید گلابتون اختصاص دهد، آهسته آهسته این کار رواج می‌یابد و مردم علاقه‌مند می‌شوند.

آیا مدل صنعتی و خارجی گلابتون وجود دارد؟

بله. پارچه دوخته شده آن را از چین آورده‌اند که روکشی پلاستیکی دارد و بسیار ارزان است.

آیا می‌توان از این کار برای جذب گردشگران استفاده کنیم؟

مسلما. گردشگران خارجی به هنرهای سنتی بسیار علاقه دارند ولی متأسفانه عدم تبلیغ و بازاریابی درست باعث شده که آنها این هنر را نشناسند؛ به همین سبب حاضر به پرداخت پول برای آن نیستند. در صورتی که من در کتابی خواندم یکی از منابع درآمد بزرگ دولت صفوی پارچه‌های زری بودند که از گلابتون در آنها استفاده شده بود. پس می‌توان روی آن کار کرد. چراغ همین آخرین کارگاه را هم، با همکاری معاونت صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان روشن نگه داشته‌ایم.

آیا در هنرستان‌های هنر آموزش گلابتون ادامه دارد؟

خیر. برچیده شد. تا چند سال پیش 10 دستگاه در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان کار می‌کرد، ولی با رفتن بافنده‌ها برای آنها جایگزینی پیدا نشد.

یعنی آموزش با رفتن استادکارها برچیده شد؟

این کار دوست داشتنی است نه‌ آموزشی، وقتی فرد تامین نشود، علاقه نشان نمی‌دهد. ضمن این‌که متاسفانه مسوولان برای این هنر ارزش قائل نیستند.

مجید احمدی