مسجد تاریخی قزوین؛ زندانی دیرین داربست‌ها

مسجد جامع عتیق قزوین به عنوان یکی از کهن‌ترین و کم‌نظیرترین مساجد چهار ایوانی ایران، میراثی تاریخی است که می‌توان شیوه‌های معماری و هنر بی‌نظیر دوره‌های تاریخی مختلف را در آن مشاهده کرد. بنایی که به تنهایی بهترین سبک‌های معماری از عصر سلجوقی تا صفویه حتی قاجاریه را می‌نمایاند.

ریزش گچبری‌ها، تخریب دیواره‌های داخلی، ترک‌های نشسته بر دیوارها و... سال‌هاست گنبد  خانه را تهدید می‌کند.

حدود سال 1353 بود که مرمت این گنبد منحصر به فرد به گروهی ایتالیایی به سرپرستی سن پائولزی سپرده شد تا مرمتگران مشهور آن‌زمان با مطالعات دقیق و علم کردن داربست‌های مستحکم که به نحوی ماهرانه چیده شده، این بنا رامرمت کنند. هنوز اما این داربست ها برچیده نشده! به اعتقاد برخی از آنها گرچه این اسکلت‌های فلزی به ظاهر مانع از فروریختن گنبد می‌شود اما از سوی دیگر تبدیل به تهدیدی جدی است که باعث فروریختن تزئینات آن شده‌!

در سال‌های اخیر در محافل مختلف از جمله در نشست‌های خبری با مسوولان میراث فرهنگی، به دفعات خبرهایی از اجرای پروژه‌های حفاظت و مرمت بناهای تاریخی شنیده‌ایم. گزارش‌هایی که آنچنان با اعداد و ارقام و واژه اعتبارات آمیخته و همه کم‌کاری‌ها و سهل‌انگاری‌ها را به گردن کمبود اعتبار انداخته است اما چه کسی می‌اندیشد که در موضوع اجرای پروژه‌های میراث فرهنگی که صحبت از هویت یک ملت است و از دست رفتن «زمان» می‌تواند به قیمت از دست دادن میراثی باشد که محال است، «دوباره» تکرار شود؟!

مهندس مهدی مجابی مسوول پروژه مرمت گنبد خمارتاش که حدود 4 سال پیش طرح مطالعاتی و اجرایی این پروژه را آماده کرده، خاطرنشان می‌کند: به رغم تکمیل شدن این طرح و تصویب آن از سوی شورای عالی سازمان میراث فرهنگی، هنوز اعتباری برای اجرایی شدن آن تامین نشده است.این کارشناس سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری با تاکید بر این موضوع که گنبد خمارتاش در معرض خطر فروریختن قرار دارد، تصریح می‌کند: با توجه به وجود داربست‌ها در محل گنبدخانه این مسجد، اصولا باقی ماندن این بنا در وضعیت فعلی مثل بیماری است که بدون تزریق و رساندن دارو و درمان، تنها به نگهداری آن بسنده کرده‌ایم.

مجابی به تخریب‌های صورت گرفته در بخش‌هایی از بدنه داخلی و خارجی و ریزش گچبری‌های گنبد اشاره می‌کند و می‌گوید: با وجود اجرای عملیات‌های حفاظتی که البته این کارها در کنار انجام مرمت‌ها کارسازتر خواهد بود، اما بارش برف و باران و دیگر عوامل جوی و طبیعی باعث ایجاد شکاف در بدنه این گنبد شده است .

مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری قزوین اما برپایی داربست‌ها در وضعیت فعلی را عاملی برای محافظت از فروریزی گنبد و تزئینات آن ذکر می‌کند.

به گفته مهرزاد پرهیزکاری یکی از دلایل مهم باقی ماندن این داربست‌ها توقف و نیمه‌تمام ماندن کار مرمت گنبد از سوی گروه ایتالیایی در پیش از انقلاب است.

زمانی که مرمتگران موسسه تخصصی مرمت، حفاظت و باستان‌شناسی ایتالیا، انجام مراحل مطالعاتی پروژه را به اتمام رساندند، داربست‌ها را کاملا حرفه‌ای و اصولی به صورت پلکانی نصب کردند و درست در آغاز اجرای پروژه مرمتی به دلیل مسائل پیش آمده، ایران را با بردن کلیه اطلاعات و مدارک جمع‌آوری شده، ترک کردند.

وی فرسایش گنبد به دلیل عدم مرمت‌های پیاپی را مهم‌ترین عامل تهدیدکننده این بنا عنوان و خاطرنشان می‌کند: سال‌هاست که این بنا به خاطر سازه حساس آن مورد مرمت قرار نگرفته و انجام پروژه مرمتی برروی آن مستلزم انجام مطالعات دقیق و ریسک‌پذیری بالاست.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری قزوین، با تاکید بر این موضوع که انجام مرمت‌های مقطعی نمی‌تواند از تاثیر تهدیدها پیشگیری کند، تصریح می‌کند: مرمت گنبد خمارتاش باید بدون توقف صورت بگیرد .

پرهیزکاری معتقد است: عملیات‌های حفاظتی و استحکام‌بخشی‌های اضطراری نه‌تنها برای درمان قطعی مشکل فروریختن گنبد انجام نمی‌شود بلکه تنها برای سرپا ماندن این اثر صورت می‌گیرد.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری قزوین ایزوله کردن بام گنبد، ترمیم آبراه‌ها و... را از جمله کارهای حفاظتی انجام شده برروی این اثر برمی‌شمارد و از اتمام مستندنگاری کتیبه‌های گنبدخانه تا پایان سال جاری خبر می‌دهد.

پرهیزکاری اعتبار مورد نیاز برای آغاز اجرای فاز نخست حفاظت و مرمت گنبد خمارتاش را بیش از 500 میلیون تومان ذکر و تاکید می‌کند: اگر این هزینه در آینده‌ای نزدیک تامین نشود، به طور قطع با گذشت زمان و به دنبال آن تخریب بیشتر بنا، نیاز به تامین اعتبارات بیشتری خواهد بود.

گزارش‌ها و حتی بازبینی آرشیو خبرهای چند سال اخیر در حوزه میراث فرهنگی حکایت از آن دارد که پروژه مرمت گنبد خمارتاش مسجد جامع عتیق قزوین، قصه کهنه‌ای است، پروژه‌ای که به خاطر بی‌توجهی‌ها به تاخیر می‌افتد تا بنایی که بیشترین گردشگران داخلی و خارجی را در استان قزوین به خود جلب می‌کند در پس گذر زمانه که ثانیه‌های آن حتی مغتنم است، زیر خاک فراموشی‌ها مدفون شود.

مسجد جامع عتیق یا کبیر یکی از کهن‌ترین مساجد ایران است که به گنبد باشکوه، مناره‌های مجلل، ایوان‌های رفیع، گچبری‌های نفیس و ساختمان محتشم اش شهره است.بنا به نوشته‌ مورخان، بنای اولیه این مسجد بر روی آتشکده‌ای ساسانی بنا شد. البته ایوان هارونی به عنوان قدیمی‌ترین قسمت مسجد در زمان هارون ساخته شد و بقیه قسمت‌ها یادگار سلجوقیان، صفویه و قاجار است.بنای مسجد جامع قزوین تا پیش از دوره صفویه شامل طاق هارونی، مقصوره و شبستان ملک مظفرالدین بود که ضلع جنوبی مسجد را می‌ساختند و در سال 617 در پی حمله سپاه مغول به آتش کشیده شد.یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مسجد، گنبد بسیار رفیع و عظیم خمارتاشی است که محیط آن 56متر و ارتفاع آن از کف مقصوره تا نوک قبه 46/80 متر است.

از ویژگی‌های ممتاز این مسجد علاوه بر داشتن هشت شبستان بزرگ در چهار طرف حیاط، یک شبستان زیرزمینی در ضلع جنوب غربی مسجد است که بنای آن توسط سعدالسلطنه در روزگار قاجار پایان یافته است.

قزوین - مریم نوری 
خبرنگار جام‌جم