پای صندوق‌های الکترونیکی

‌دولت الکترونیکی دولتی است که بر پایه آن می‌توان تمام امور شهروندی را به‌صورت الکترونیکی انجام داد و انتخابات نیز یکی از امور شهروندی است. انتخابات که انواع و گونه‌های بسیاری دارد، می‌تواند از انتخاب یک نفر از بین 3 دوست آغاز شود و تا انتخاب رئیس‌جمهور و یا نمایندگان مجلس یک کشور ادامه یابد. ‌ ‌

اگر با انتخابات به روش‌های قدیمی آشنا باشید، می‌دانید که در تمام انتخاب‌ها لزوما آرا ارزش یکسانی ندارند و ممکن است ارزش رای یک فرد با دیگری متفاوت باشد.

به‌عنوان مثال در انتخاباتی که حق رای بر اساس مالیات تعیین می‌شود، رای هر فرد به نسبت مالیاتی که می‌پردازد، ارزش دارد و کسانی که در این نظام مالیات نمی‌دهند، حق رای نیز ندارند و یا ‌Casting-vote‌ که به‌معنای رای قاطع است، در هنگام برابری آرا تعیین‌کننده برنده آن است.

حال با در نظر گرفتن این موضوع درمی‌یابید که ارزش متفاوت آرا در تعداد میلیونی می‌تواند یک دردسر اساسی برای برگزار‌کنندگان انتخاب باشد. چرا که اگر همان مثال قانون ارزش براساس مالیات را در نظر بگیریم، خواهیم دید که تعداد پردازش‌های یک انتخابات به‌صورت تقریبی می‌شود «تعداد پردازش‌ها برای محاسبه مالیات پرداختی یک فرد در مدت یک سال تقسیم بر عدد معیار برای حداقل مالیات» به‌علاوه «تعداد آرای داده شده» ضرب در «دفعات بررسی آرا» و اگر مالیات‌های میلیونی و شیوه‌های محاسبه آن را در نظر بگیریم با ارقامی روبرو می‌شویم که برای خواندن آن هم مشکل خواهیم داشت، چه رسد به انجام و پیاده‌سازی سیستمی برای این کار! اما جای نگرانی نیست. چرا که دوست خوب ما یعنی فناوری اطلاعات ما را در برابر تمام این سختی‌ها بیمه کرده است. ‌ ‌

یک دیدگاه ‌ ‌

پیش از این‌که بخواهیم تاریخچه و گونه‌های این انتخابات را بیان کنیم، باید بگوییم که انتخابات الکترونیکی مانند راهپیمایی در کوهستان است که می‌تواند برای رسیدن به نقطه نهایی از هزاران نقطه آغاز، هزاران مسیر مختلف را آزمایش و به‌مدت نامحدود به‌طول انجامد؛ یعنی لازم نیست صرف این‌که پیشرفته‌ترین کشور دنیا یک سیستم با مشخصات ‌ x‌ و ‌ y‌ را به‌کار برده است سایر کشورها نیز آن را به‌کار ببرند و نیز همان‌طور که در آغاز گفتیم، انتخابات الکترونیکی، انتخابات اینترنتی نیست و وجود این ذهنیت که این دو با هم برابر هستند، از آنجا سرچشمه می‌گیرد که افراد تفاوت بین امور الکترونیکی و اینترنتی را نمی‌دانند و یا اصولا تعریفی اشتباه و یا ناقص از اینترنت در ذهن دارند که در این مورد باز هم توضیح خواهیم داد. ‌ ‌

تاریخچه

نخستین نسل از سیستم‌های انتخابات الکترونیکی در دهه 60 میلادی عرضه شد. آن زمان سیستم کارت پانچ یا همان کارت‌های سوراخ‌دار برای این سامانه به‌کار ‌گرفته شد و پس از این نسل، سیستم رای‌گیری اسکن نوری، امکان خواندن اطلاعات و علامت‌های روی کارت (که توسط رای‌دهنده ثبت می‌شد) را می‌داد. این سیستم شبیه به همان سیستم پاسخ‌نامه کنکور است که هم اکنون در کشور ما استفاده می‌شود و البته انواع اولیه آن با نمونه‌های امروزی تفاوت بسیاری دارند.

در کنار این سیستم‌ها، سیستم‌هایی بر‌اساس احراز هویت آنی تهیه شد، که در آن فرد با نشانه‌هایی مانند اثر انگشت و یا قرنیه چشم و امثال آن شناسایی شده، سپس رای خود را به‌صورت الکترونیکی ارائه می‌کرد. ‌سابقه این نوع انتخابات در برخی کشورها این‌گونه است: ‌ ‌

– استرالیا در سال 2001 این کار را شروع کرد و در سال 2006 انتخابات سراسری الکترونیکی را تجربه کرد.

– بلژیک از سال 1991 در پی این کار بود و در سال 1999 توانست انتخابات شهرداری‌هایش را توسط این سامانه‌ها انجام دهد.

– برزیل نیز از سال 1996 شروع به آزمایش آن کرد و امروزه توانسته است انتخابات سراسری خود را الکترونیکی انجام دهد. ‌ ‌

– فرانسه در سال 2003 انتخابات الکترونیکی را پذیرفت و با برگزاری اینترنتی انتخابات به شهروندانش در آمریکا امکان حضور در رای‌گیری را داد.

– هند به‌عنوان یکی از پر جمعیت‌ترین کشورهای جهان از سال 1982 (با این‌که قوانینش اجازه نمی‌داد) اقدام به برگزاری انتخابات الکترونیکی کرد که پس از 20 سال یعنی در سال 2003 توانست انتخابات سراسریش را الکترونیکی کند.

مراحل و گونه‌ها

برای آشنایی با انواع و تفاوت‌های اولیه گونه‌های این نوع انتخابات ابتدا باید ساختار و مراحل یک انتخابات را در نظر داشته باشید. چرا که بدون شناخت آن در بین سیستم‌های مختلف الکترونیکی سردرگم می‌شوید. ‌ ‌

یک رای از ابتدای ثبت تا انتهای جمع‌بندی مسیری را طی می‌کند که در برخی موارد مراحلی به آن افزوده یا کم می‌شود و اصولا مراحل رای‌گیری به نوع آن بستگی دارد. رای‌گیری می‌تواند برای انتخاب یک فرد در یک مدرسه باشد که مراحل آن را می‌توان این‌گونه تحلیل کرد:

1– ثبت نام نمایندگان برای انتخاب

2– اخذ آرا

3– شمارش و اعلام نتیجه.

همچنین می‌توان مراحل انتخاب نمایندگان مجلس یک کشور را به‌شکل ساده به این شرح نوشت:

1– ثبت نام نمایندگان

2– تفکیک احزاب

3– تعیین حوزه‌های انتخاباتی

4– اخذ آرا

5– جمع‌آوری نتایج منطقه‌ای

6– جمع‌آوری نتایج استانی

7– بررسی صحت انتخابات

8– اعلام نتایج به مراجع مرکزی

9– تثبیت و اخذ تمام آرا در هر حوزه

10– جمع‌بندی نهایی آرا

11– بررسی صحت در نتیجه‌گیری

12– اعلام نتایج به مراجع ذی‌صلاح

13– اعلام نتایج. ‌ ‌

با نگاهی به مراحل انتخاب درمی‌یابیم که بسته به نوع انتخاب و حجم رای‌دهندگان، هر مرحله مشخص می‌شود. ‌ ‌

گونه‌های انتخابات و ابزار به‌کار رفته در آن نیز بر اساس حجم رای‌دهندگان انتخاب می‌شود. در برخی موارد رای‌گیری الکترونیکی با استفاده از سخت‌افزار خاصی انجام می‌شود که در اغلب موارد چیزی شبیه کیوسک عابر بانک برای این کار تهیه می‌شود که به‌صورت آنلاین و یا آفلاین به سیستم مرکزی متصل است و فرد می‌تواند از بین کاندیدا‌هایی که نام و عکس آنها در نمایشگر مشخص است، نماینده خود را برگزیند. این سیستم‌ها می‌تواند براساس کاغذهای مغناطیسی باشد که علامت زدن در قسمت خاصی از برگه، میدان مغناطیسی خاصی را در برگه ایجاد می‌کند و براساس آن شمارش آرا تنها با نزدیک شدن برگ رای به دستگاه شمارش صورت می‌گیرد. ‌ ‌

مزایا و معایب

انتخابات الکترونیکی مانند دیگر خدمات فناوری اطلاعات در 3 زمینه اصلی تاثیر‌گذاری دارد: 1– سرعت در عمل 2– دقت در انجام 3– کاهش هزینه کلی. برگزاری یک انتخابات همیشه هزینه‌بر بوده است و با پیاده‌سازی کامل یک رویه الکترونیکی در هزینه سرانه، کاهشی ملموس به‌وجود خواهد آمد. اما در اولین گام‌های پیاده‌سازی این نوع انتخابات هزینه‌بردار خواهد بود.

کاهش زمان انتخابات بهترین مزیت آن است. چرا که انتخابات حتی اگر یک انتخاب در سطح مدرسه باشد، باز هم بسته به میزان حساسیت، شرایط را ملتهب می‌کند و طولانی شدن زمان اعلام نتایج تقریبا به‌نفع هیچ کس نیست. مزیت دیگر نیز دقت آن است، چرا که در این سامانه‌ها ماشین رکن اصلی است که در آن نیز تقریبا اشتباه معنا ندارد. مگر این‌که در مراحل طراحی اشتباهی باشد که با تست و استاندارد‌گزاری درست تمامی اشکالات قابل پیش‌گیری است.

اما مزیتی که در بسیاری مناطق مورد استفاده دارد این است که تفاوت‌های زبانی در رای‌گیری‌ها تاثیری ندارد. یعنی این‌که اگر امکان دیدن تصویر نماینده مورد نظر در نمایشگر باشد، دیگر هر کس با خط و زبان خود او را معرفی نمی‌کند و به این ترتیب تعداد آرای سوخته کاهش پیدا خواهد کرد و به‌عنوان مثال در کشوری مانند هند که حدود 200 زبان در آن استفاده می‌شود کار تطابق آرا به‌صورت سنتی کار بسیار دشواری خواهد بود.

معایبی که به این نوع انتخابات وارد می‌دانند موضوعاتی مانند امنیت و آسیب‌پذیری آن و نیز غیر‌قابل بازشماری بودن آرا است که در صورت مخدوش بودن آنها قابل بازیابی نیست. ‌ ‌

ملزومات

برای انجام یک انتخابات سراسری به‌صورت الکترونیکی، ابتدا به بستر زیرساختی داخلی نیازمندیم. یعنی به شبکه‌هایی که بتواند تمام نقاط کشور را به یکدیگر متصل کند تا بی‌نیاز به خارج از کشور بتوانیم در آن تبادل داده انجام دهیم. ‌ ‌دومین نیاز این کار یک سامانه طراحی شده برای این کار است. یعنی سامانه‌ای که بتواند تمام مراحل این کار را از نظر سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و شبکه مدیریت رهبری کند ضمن این‌که تمام مراحل انجام کار را به‌صورت بسیار ایمن در آورد. ‌

‌سومین نیاز این کار بستر قانونی آن است. چراکه در بسیاری موارد خلا قانونی موجب کندی این حرکت می‌شود. آخرین نیاز این سیستم فرهنگ و اعتماد عمومی است. چرا که با نبود فرهنگ همیشه خطاهای انسانی در این سامانه تاثیر‌گذار خواهد بود و اصولا این حرکت به جایی نمی‌رسد.

سعید نوری آزاد