اشک چشمتان را نخشکانید

در جلوی چشم فضایی وجود دارد که اتاق قدامی خوانده می‌شود. مایع شفافی همواره وارد این فضا شده و از آن خارج می‌شود و وظیفه تغذیه بافت‌های مجاور را به‌عهده دارد. به محلی که مایع از اتاق قدامی خارج می‌شود، اصطلاحا زاویه گفته می‌شود که محل تلاقی قرنیه و عنبیه است. زمانی که مایع به زاویه می‌رسد، از طریق یک شبکه اسفنجی‌شکل شبیه یک سیستم زهکشی از چشم خارج می‌شود. گلوکوم زاویه باز از آنجا به این نام خوانده می‌شود که زاویه‌ای که مایع از آن خارج می‌شود، باز است. با این حال، به دلایل نامشخص، سرعت حرکت مایع از خلال شبکه تخلیه کند است. کندی حرکت مایع سبب تجمع آن و بالا رفتن فشار داخل چشم می‌شود و این افزایش می‌تواند سبب آسیب دیدن عصب بینایی و کاهش دید شود، مگر آن که فشار چشم پایین آورده شود. افراد بالای 40 سال و کسانی که در خانواده‌شان سابقه این بیماری وجود دارد، احتمال ابتلا به این بیماری را دارند.

دکتر محسن حدادی، چشم‌پزشک در این زمینه به خبرنگار «جام‌جم» می‌گوید: گلوکوم در ابتدا علامت خاصی ندارد. دید طبیعی است و دردی وجود ندارد. با ادامه یافتن بیماری، بیمار متوجه می‌شود که هر چند اشیایی را که جلویش قرار دارند، خوب می‌بیند؛ ولی اشیایی را که در کنار قرار داشته و باید از گوشه چشم به آنها نگاه کند، بخوبی نمی‌بیند. بیمار مبتلا به گلوکوم در صورت درمان نشدن ممکن است ناگهان متوجه شود که دید کناری ندارد. درست مانند این است که دارد از درون یک لوله به اطراف نگاه می‌کند. ادامه یافتن بیماری ممکن است سبب از میان‌رفتن باقیمانده دید حتی در مرکز شده و بیمار کور شود.

بسیاری تصور می‌کنند که در صورتی مبتلا به گلوکوم هستند که فشار چشمشان بالا باشد؛ اما همیشه چنین نیست. فشار بالای چشم، خطر ابتلا به گلوکوم را افزایش می‌دهد. بالا بودن فشار چشم الزاما به معنای ابتلا به گلوکوم نیست. ابتلا یا عدم ابتلا به گلوکوم بر اثر بالا‌بودن فشار چشم بستگی به میزان تحمل عصب بینایی در مقابل فشار بالای چشم دارد و این میزان در افراد مختلف متفاوت است. هر چند فشار طبیعی معمولا میان 12 تا 21‌میلی‌متر جیوه است؛ ولی حتی در این فشار نیز ممکن است شخصی به گلوکوم مبتلا باشد و این نشان می‌دهد که معاینه چشم اهمیت بسیار زیادی دارد.

به گفته وی، چشم‌پزشک برای تشخیص گلوکوم باید اقدامات تشخیصی زیر را انجام دهد: حدت بینایی در تستی که با استفاده از چارت‌های بینایی انجام می‌شود، بینایی بیمار در فواصل متفاوت مشخص می‌شود. دید کناری (محیطی) بیمار اندازه‌گیری می‌شود. با توجه به این که از دست دادن دید کناری، یکی از علائم گلوکوم است، این تست به تشخیص بیماری کمک می‌کند. در این تست با استفاده از قطره، مردمک چشم بیمار متسع می‌شود و به این ترتیب چشم‌پزشک دید بهتری برای معاینه عصب بینایی پیدا می‌کند. پس از معاینه ممکن است دید نزدیک تا چند ساعت تار باشد.

دکتر حدادی با اشاره به این ‌که هرچند گلوکوم علاج قطعی ندارد؛ ولی درمان‌های رایج بیماری را کنترل می‌کنند، ادامه می‌دهد: این تاییدی بر اهمیت تشخیص و درمان زودرس است. بیشتر چشم‌پزشکان، گلوکومی را که تازه تشخیص داده شده است، با دارو درمان می‌کنند؛ ولی تحقیقات جدید نشان داده است که جراحی با لیزر، جایگزینی مطمئن و موثر است.

وی ادامه داد: روش‌های درمانی گلوکوم شامل درمان دارویی است، داروهای گلوکوم به صورت قطره‌های چشمی و قرص تجویز می‌شوند، این داروها به 2 شکل سبب کاهش فشار داخل چشم می‌شوند. بعضی باعث کاهش تولید مایع در چشم شده و بعضی به تخلیه بیشتر مایع از درون چشم کمک می‌کنند. داروهای ضدگلوکوم ممکن است تا چند بار در روز تجویز شوند. بیشتر بیماران عوارضی نشان نمی‌دهند؛ ولی بعضی از این داروها ممکن است سبب سردرد شده و یا روی اعضای دیگر بدن عوارضی داشته باشند. قطره‌ها ممکن است سبب سوزش و قرمزی چشم شوند. داروهای ضدگلوکوم باید تا زمانی که به کنترل فشار داخل چشم کمک می‌کنند، مصرف شوند. از آنجا که گلوکوم معمولا علامتی ندارد، گاهی بیماران داروی خود را قطع می‌کنند یا فراموش می‌کنند، مصرف کنند.

روش‌های جراحی رایج برای درمان گلوکوم وجود دارد. در جراحی گلوکوم، هدف ایجاد محل خروج جدیدی برای مایع داخل چشم است. هرچند چشم‌پزشک در هر زمانی ممکن است تصمیم به جراحی بگیرد؛ ولی معمولا این کار را پس از شکست درمان دارویی و جراحی لیزری انجام می‌دهد.

جراحی در کلینیک یا بیمارستان صورت می‌گیرد. پیش از جراحی به بیمار داروهایی برای آرام و شل شدن داده شده و سپس چشم به وسیله تزریق مواد بی‌حس‌کننده در اطراف آن بی‌حس می‌شود. جراح قطعه کوچکی از بافت سفیدی چشم (صلبیه) را برمی‌دارد و این باعث به وجود آمدن کانال کوچکی برای عبور مایع درون چشم می‌شود. سپس قسمت سفید چشم که برداشته شده است، با لایه نازک و شفافی از ملتحمه پوشانده می‌شود. مایع از مجرای ایجاد شده و از زیر ملتحمه‌ای که روی آن را پوشانده، عبور کرده و از چشم خارج می‌شود. بیمار پس از جراحی باید تا چند هفته از قطره‌های آنتی‌بیوتیک و ضدالتهاب برای مقابله با عفونت و تورم استفاده کند. باید توجه داشت که این قطره‌ها با قطره‌هایی که بیمار قبلا برای درمان گلوکوم مصرف می‌کرده است، متفاوتند. بیمار باید همچنین بویژه در چند هفته اول، پس از جراحی مرتبا ویزیت شود. در بعضی بیماران، جراحی حدود 80 تا 90 درصد در کاهش فشار موثر است. با این حال، اگر مجرای جدید که طی جراحی به وجود آمده، مسدود شود، ممکن است به جراحی دیگری نیاز باشد. در صورتی که بیمار قبلا تحت جراحی چشمی (نظیر جراحی کاتاراکت) قرار نگرفته باشد، جراحی گلوکوم بهترین اثر را دارد.

باید به خاطر داشت که با این که جراحی گلوکوم، باقیمانده دید بیمار را حفظ می‌کند؛ ولی باعث بهبود دید نخواهد شد. در واقع، دید بیمار ممکن است بخوبی دید قبل از جراحی نباشد، هرچند که در صورت انجام ندادن جراحی در درازمدت بیمار ممکن است دید خود را کاملا از دست بدهد. جراحی گلوکوم نیز مانند هر جراحی دیگری ممکن است با عوارضی همراه باشد. این عوارض عبارتند از: کاتاراکت، مشکلات قرنیه، التهاب یا عفونت داخل چشم و تورم عروق خونی پشت چشم. البته برای هریک از موارد گفته شده، درمان‌های موثری وجود دارد.

در علم چشم‌پزشکی آمده است: هرچند گلوکوم زاویه باز شایع‌ترین نوع این بیماری است؛ ولی گلوکوم انواع دیگری نیز دارد. در گلوکوم با فشار طبیعی یا پایین، تخریب عصب بینایی و محدود شدن دید کناری به صورت غیرمنتظره‌ای در افرادی رخ می‌دهد که فشار چشمشان طبیعی است. در درمان این بیماران از همان روش‌های درمان گلوکوم زاویه باز استفاده می‌شود. در گلوکوم زاویه بسته، مایعی که در قسمت جلوی چشم قرار دارد، به دلیل مسدود شدن زاویه توسط قسمتی از عنبیه (قسمت رنگی چشم) راهی به زاویه نداشته و نمی‌تواند از چشم خارج شود. در این بیماران یک افزایش ناگهانی در فشار چشم دیده می‌شود. علائم این نوع گلوکوم شامل درد شدید و تهوع و همچنین قرمزی چشم و تاری دید است. گلوکوم زاویه بسته یک مورد اورژانس است و بیمار باید سریعا درمان شود. در صورت عدم درمان، بیمار ممکن است ظرف یک یا 2 روز کور شود. جراحی لیزری فوری به طور معمول انسداد را برطرف کرده و بیمار را از کوری نجات می‌دهد.

در گلوکوم مادرزادی، کودک به دلیل وجود یک نقص مادرزادی در زاویه به گلوکوم مبتلاست. کودکان مبتلا معمولا علائم واضحی نظیر چشم‌های کدر (cloudy eye)، حساسیت به نور، و اشکریزش شدید دارند. درمان معمولا به صورت جراحی صورت می‌گیرد؛ زیرا داروهای ضدگلوکوم ممکن است اثرات نامشخصی روی شیرخواران داشته باشند و همچنین تجویز این داروها در این بیماران مشکل است. در صورتی که جراحی بلافاصله پس از تشخیص انجام شود، این کودکان شانس بسیار بالایی برای داشتن یک دید خوب خواهند داشت.

گلوکوم ثانویه می‌تواند عارضه‌ای از بیماری‌های دیگر باشد. این نوع گلوکوم بعضی اوقات ناشی از جراحی چشم یا کاتاراکت پیشرفته، آسیب‌های چشمی، بعضی تومورهای چشمی، یا یووئیت (التهاب چشم) باشد. یکی از انواع به نام گلوکوم رنگدانه‌ای، زمانی رخ می‌دهد که رنگدانه‌ها به صورت فلس از عنبیه جدا شده و با انسداد شبکه خروج مایع چشمی، مانع عبور آن شوند. نوع شدیدی نیز به نام گلوکوم نئوواسکولار با دیابت مرتبط است. همچنین، داروهای کورتیکواستروئیدی (دارای کورتون) که در درمان التهاب‌های چشمی و دیگر بیماری‌ها کاربرد دارند نیز می‌توانند در درصد کمی از بیماران سبب شروع گلوکوم شوند.

اما بتازگی محققان دانشگاه علوم پزشکی ایران با ارائه نخستین گزارش در مقایسه شیوع انواع انسدادهای مجاری اشکی در بیماران مصرف‌کننده قطره‌های ضدآب‌سیاه و جمعیت نرمال نشان دادند بیمارانی که از قطره‌های ضدآب‌سیاه چشم نظیر تیمولول و پیلوکارپین استفاده می‌کنند، به طور عمده در معرض خطر انسداد مجاری اشکی قرار می‌گیرند.

دکتر محسن بهمنی کشکولی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران و مجری این طرح در این خصوص به <جام‌جم> گفت: این مطالعه نخستین گزارش در دنیا در مورد میزان شیوع انواع انسدادهای مجاری اشکی در یک جمعیت نرمال و همچنین در بیماران مصرف‌کننده قطره‌های ضدآب‌سیاه است. براساس این بررسی، بیماران مصرف‌کننده قطره‌های ضدآب‌سیاه به طور عمده در معرض خطر انسداد مجاری اشکی بخصوص در بخش فوقانی مجاری اشکی هستند.

در این تحقیق برای بررسی تاثیر قطره‌های ضدآب‌سیاه روی مجاری اشکی در مقایسه با گروه کنترل، در یک کد مطالعه آینده‌نگر، ‌ماسک و کنترل‌دار، ‌627 چشم از 384 بیمار (219 مرد) وارد مطالعه شدند.

وی ادامه می‌دهد: ثبت اطلاعات، ‌تقسیم‌بندی به 2گروه بیمار و کنترل و معاینه اولیه توسط یک رزیدنت ارشد انجام شد. پس از اعمال موارد خروج از مطالعه، ‌بیماران تحت تست مجاری اشکی توسط جراح پلاستیک چشم قرار گرفتند. موارد خروج از مطالعه شامل اشکریزش قبل از شروع داروهای ضدآب‌سیاه (در گروه بیمار)، استفاده طولانی قطره‌های دیگر چشمی و وجود بیماری‌های چشمی و اطراف چشم بودند و 130 چشم از 98 بیمار در گروه بیمار ‌و 280 چشم از 178 بیمار در گروه کنترل قرار گرفتند و 2 گروه از نظر تمام متغیرها یکسان بودند.

دکتر بهمنی می‌گوید: نتایج این بررسی نشان داد انسداد مجاری اشکی به طور عمده از نظر آماری در گروه بیمار (20 درصد) بیشتر از گروه کنترل (57/8 درصد) بود و انسداد بخش فوقانی مجاری اشکی نیز به طور عمده در گروه بیمار بیشتر بود. افزایش سن به طور عمده با انسداد بیشتر مجاری اشکی فقط در گروه کنترل همراه بود. از نظر آماری، استفاده از داروهای ترکیبی تیمولول  دورازولامید و تیمولول  دورازولامید  پیلوکارپین با طول درمان 2 هفته تا 156 ماه باعث انسداد مجرای اشکی می‌شود.

رقیه نوری