انقلابی ‌در سدسازی‌

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با شروع جنگ تحمیلی و نیاز به دفاع از خاک پاک ایران، پروژه‌های عمرانی بزرگ با وقفه‌ای چندین ساله روبه‌رو شدند زیرا حماسه‌ای بزرگ‌تر در حال وقوع بود. هرچند وقوع جنگ تحمیلی وقفه‌ای طولانی در اجرای طرح‌های سدسازی و دیگر طرح‌های زیربنایی ایجاد کرد اما با ایجاد روحیه ‌خودباوری موجب شد تا نسلی از جوانان برومند تربیت شوند که با اتکا به ایمان و توان علمی خود توانستند ناشدنی‌ها را شدنی کنند. جلوه این توانایی‌ها شاید بیش از هر جایی در صنعت برق آبی متجلی باشد. پس از پایان جنگ تحمیلی، کارشناسان اقتصادی کشور تشخیص دادند که برای رفع عقب‌ماندگی‌های کشور تنها راه، ایجاد و توسعه زیرساخت‌ها است. افزایش جمعیت جوان، گسترش منابع و امکانات را طلب می‌کرد. کشور نیازمند افزایش توان در بخش‌های مختلف از جمله آب و برق بود. برای توسعه منابع آبی و افزایش تولید برق یکی از بهترین گزینه‌ها احداث سدها و نیروگاه‌های برق آبی بود. احداث سدهای عظیم و نیروگاه‌های برق آبی در کنار افزایش منابع آبی می‌توانست برقی مطمئن و سازگار با محیط زیست را روانه شبکه سراسری برق کشور سازد، موجب اشتغال نیروهای جوان و کارآمد کشور شود و همچنین طغیان رودخانه‌های وحشی این سرزمین کهن را کنترل کند. طغیان‌هایی که پیش از این موجب آسیب‌های مالی و جانی جدی شده بود.

کارشناسان و متخصصان فنی که بتازگی مسوولیت خطیر صیانت از مرزهای کشور را به ثمر نشانده بودند با جد و جهدی تمام به مطالعه 3 رودخانه بزرگ کشور یعنی کارون، کرخه، دز و ساختگاه‌های پیشنهادی برای احداث سدها پرداختند. در این3 رودخانه پرآب ایران تا آن زمان فقط دو سد احداث شده بود. ساختگاه‌های مناسب سدهای کرخه، مسجدسلیمان و کارون 3 و همچنین نیازهای روزافزون کشور به منابع آب و برق تجدیدپذیر، کارشناسان صنعت برق آبی را برآن داشت که در اوایل دهه هفتاد مراحل اجرایی احداث این سه پروژه ملی را در فاصله زمانی کوتاهی از همدیگر آغاز کنند. شرایط سیاسی کشور و همچنین نیروی خوداتکایی جوانان برومند این مرز و بوم موجب شد که آنان عملیات اجرایی این سه پروژه را خود آغاز کنند و در راه اجرای این طرح‌ها صرفا از مشاوره کارشناسان بین‌المللی بهره ببرند. احداث این سه سازه اولین تجربه‌های مهندسان داخلی در حوزه احداث سد و نیروگاه‌های برق آبی محسوب می‌شود.

همزمان با این سه طرح، عملیات اجرایی فاز توسعه نیروگاه سد شهید عباسپور نیز توسط شرکت‌ها و مهندسان ایرانی آغاز شد. در این طرح قرار بود 1000 مگاوات به ظرفیت نیروگاه این سد افزوده شود. با تلاش و پیگیری این کارشناسان و متخصصان جوان در سال 1381 فاز توسعه نیروگاهی شهید عباسپور وارد مدار تولید شد.

مراحل احداث سد مسجدسلیمان نیز که با 177 متر ارتفاع بلندترین سد خاکی کشور محسوب می‌شود در سال 1380 به پایان رسید. نیروگاه این سد بزرگ‌ترین نیروگاه جریانی کشور به حساب می‌آید و دریچه‌های قطاعی سرریز آن بزرگ‌ترین دریچه‌های قطاعی جهان است.

این سد که در استان خوزستان و در 160 کیلومتری شمال شرق اهواز بر روی رودخانه کارون واقع است نیروگاهی با ظرفیت 2000 مگاوات دارد که در دو فاز اجرا شده است. فاز نخست آن که 1000 مگاوات ظرفیت داشت در سال 1381 و 1382 و فاز طرح توسعه آن نیز با ظرفیت 1000 مگاوات طی سال‌های 1386 و 1387 وارد مدار شده است. تولید انرژی سالیانه این نیروگاه زیرزمینی 3700 میلیون کیلووات ساعت است. این طرح ملی از زمان بهره‌برداری اولین واحد نیروگاهی تا پایان شهریور سال 1387 توانسته بالغ بر 20112 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق تولید کند.

عملیات اجرایی سد کرخه نیز که نام‌آورترین طرح‌های آبی کشور است در سال 1380 به پایان رسید. احداث این سد عظیم که بزرگ‌ترین سد تاریخ ایران به شمار می‌رود و بزرگ‌ترین دریاچه مصنوعی ایران را پدیده آورده است که آن هم در منطقه‌ای که بوی جنگ و جبهه می‌داد برگ زرین دیگری بود بر کتاب حماسه آبادانی و استقلال. این سد با تاجی به طول 3030 متر، ارتفاع 127 متر و با حجم مخزنی به میزان 7 میلیارد و 300 میلیون متر مکعب نقش بسیار مهمی در کنترل سیلاب‌های مخرب رودخانه کرخه دارد. سد کرخه در استان خوزستان و در 21 کیلومتری شمال غربی شهرستان اندیمشک واقع است و نیروگاه این سد با ظرفیت 400مگاوات از زمان بهره‌برداری در سال 1381 تا پایان شهریورماه سال 1387 توانسته بیش از 4933 میلیون کیلووات ساعت برق تولید کند.

متوسط تولید انرژی سالیانه این نیروگاه روزمینی 934 میلیون کیلووات ساعت است. این سد عظیم در کنار تولید برق و کنترل سیلاب به واسطه احداث تونل دشت عباس، آب مورد نیاز بخشی از اراضی کشاورزی دو استان خوزستان و ایلام را نیز فراهم می‌کند. صنعت جوان، اما پرتجربه برق آبی ایران پس از طرح‌های فاز توسعه نیروگاه شهید عباسپور، طرح سد و نیروگاه مسجدسلیمان و طرح سد و نیروگاه کرخه شاهد درخشش نگین دیگری بود. سد کارون 3 که در حال حاضر بلندترین سد بتنی ایران به شمار می‌آید در سال 1383 به پایان رسید و با موفقیت آبگیری شد. اولین واحد نیروگاهی این سد نیز که با تولید سالیانه 4172میلیون کیلووات ساعت انرژی یکی از بزرگ‌ترین نیروگاه‌های برق آبی کشور است در همان سال وارد مدار شد و تا پایان شهریور سال 1387 توانسته 11217 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق تولید کند. نیروگاه این طرح ملی که در استان خوزستان، بر روی رودخانه کارون و در 28 کیلومتری شهرستان ایذه احداث شده است 2280 مگاوات ظرفیت دارد. در هنگام ساخت این سد و نیروگاه، پل بزرگ کارون 3 با دهانه 264 متر نیز ساخته شد که دارای طویل‌ترین دهانه پل در ایران است و از شاهکارهای معماری معاصر ایران به شمار می‌آید.

با ساخت و احداث این سدها و نیروگاه‌ها، ظرفیت انرژی برق آبی در ایران که تا پایان برنامه دوم توسعه کشور فقط 2000 مگاوات بود، در پایان برنامه سوم به 5012 مگاوات رسید و با تکمیل این پروژه‌ها و همچنین ده‌ها طرح برق آبی کوچک و متوسط، هم‌اکنون ظرفیت برق آبی کشور به 7650 مگاوات رسیده است. با اجرای طرح‌های دیگری که طی دهه هفتاد مطالعات آنها به ثمر رسیده و عملیات اجرایی آنها نیز در سال‌های پایانی دهه هفتاد یا اوایل دهه هشتاد آغاز شده پیش‌بینی می‌شود طی سال‌های آتی، حدود 7000 مگاوات دیگر به ظرفیت برق آبی کشور اضافه شود. هم‌اکنون 6 طرح برق آبی کارون 4، گتوند علیا، سیمره، سیاه‌بیشه، رودبار لرستان و بختیاری در حال احداث است.

بلندترین این سدها، سد کارون 4 است که با 230 متر ارتفاع بلندترین سد بتنی در حال ساخت کشور به شمار می‌آید. با ساخت این سد و نیروگاه برق آبی آن علاوه بر تولید سالیانه 2107 میلیون کیلووات ساعت انرژی، سیلاب‌های خروشان بالادست رودخانه کارون نیز مهار می‌شود. حجم مخزن این سد 2 میلیارد و 200 میلیون متر مکعب خواهد بود و ظرفیت نیروگاه روزمینی آن 1000 مگاوات طراحی شده است. سد و نیروگاه کارون 4 در 180 کیلومتری جاده شهر کرد به ایذه و بر روی رودخانه کارون واقع است.

گتوند علیا سد و نیروگاه برق آبی دیگری است که با نیروگاهی 2000 مگاواتی خواهد توانست سالیانه 4500 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق تولید کند. گتوند علیا آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است و دریاچه آن با مخزنی 4 میلیارد و 500 میلیون متر مکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور خواهد بود. ارتفاع این سد سنگریزه‌ای که دارای هسته‌ای رسی است 180 متر خواهد بود. سد و نیروگاه گتوند در استان خوزستان بر روی رودخانه کارون و در فاصله 25 کیلومتری شمال شهرستان شوشتر در حال احداث است.

طرح سد و نیروگاه تلمبه ذخیره‌ای سیاه‌بیشه طرحی است کاملا متفاوت که برای نخستین بار در ایران به اجرا درمی‌آید.

این طرح در استان مازندران و در 10 کیلومتری شمال تونل کندوان بر روی رودخانه چالوس در حال احداث است. مهم‌ترین هدف از احداث طرح سیاه‌بیشه، ایجاد تعادل در شبکه مصرفی برق کشور در ساعات کم‌بار و پربار مصرف است. این طرح دارای دو سد و یک نیروگاه تلمبه ذخیره‌ای است. نیروگاه تلمبه ذخیره‌ای این قابلیت را دارد که در ساعات اوج مصرف به تولید برق می‌پردازد و در ساعات کاهش مصرف با پمپ آب به سد بالا و ذخیره آن و در نتیجه مصرف برق، به کنترل بار شبکه سراسری اقدام می‌کند. ظرفیت تولید برق این نیروگاه 1040 مگاوات و ظرفیت مصرف برق آن 960 مگاوات است. این طرح پس از احداث،‌ سالیانه به طور متوسط 1500 میلیون کیلووات ساعت برق تولید خواهد کرد.

طرح دیگری که عملیات اجرایی آن طی سال‌های نخست دهه هشتاد آغاز شده، سد رودبار لرستان است. این سد باتوجه به ساختگاه بسیار مناسب پس از احداث خواهد توانست از پتانسیل منطقه برای تولید انرژی برق آبی بهره بگیرد و نیروگاه روزینی این طرح با ظرفیت 450 مگاوات می‌تواند سالیانه 986 میلیون کیلووات ساعت برق تولید کند. این سد بتنی غلطکی، 158 متر ارتفاع خواهد داشت و حجم دریاچه آن 228 میلیون متر مکعب خواهد بود. طرح سد و نیروگاه رودبار لرستان در 100 کیلومتری جنوب شهرستان الیگودرز در استان لرستان و بر روی رودخانه رودبار در حال احداث است.

اما بی‌شک پرآوازه‌ترین پروژه عمرانی تاریخ ایران سد و نیروگاه بختیاری خواهد بود که پس از احداث، بلندترین سد بتنی دنیا نام خواهد گرفت. این سازه بتنی عظیم 315 متر ارتفاع خواهد داشت. مخزن این سد 4 میلیارد و 800 میلیون متر مکعب گنجایش خواهد داشت و نیروگاه 1500 مگاواتی آن خواهد توانست سالیانه 3000 میلیون کیلووات ساعت برق تولید کند. طرح سد و نیروگاه بختیاری در بخش شمالی رودخانه بختیاری در استان لرستان احداث خواهد شد. پروژه‌های زیربنایی این طرح ملی از جمله احداث راه‌های دسترسی به ساختگاه‌، تاسیسات مورد نیاز و ... هم‌اکنون در حال انجام است و امید می‌رود طی سال‌های آینده عملیات اجرایی بدنه سد و نیروگاه آن آغاز شود.

در کنار این طرح‌های بزرگ، ده‌ها طرح برق آبی کوچک و متوسط نیز در حال اجرا است. همچنین مطالعات دیگر ساختگاه‌ها نیز ادامه دارد. هم‌اکنون حدود 17 هزار مگاوات ظرفیت برق آبی در حال مطالعه است که با تکمیل مطالعات مورد نیاز و تامین مالی، این طرح‌ها نیز اجرایی خواهند شد.

اما اوج حمیت جوانان ایرانی در خودکفایی متجلی می‌شود. ایران در زمینه ساخت بدنه سد و ساختمان نیروگاه صد درصد به خودکفایی رسیده و در زمینه تجهیزات نیروگاهی نیز در حال حاضر 70 درصد توان تولید داخلی دارد و پیش‌بینی می‌شود با سرمایه‌گذاری در زمینه‌های پژوهشی این توان روز به روز افزایش یابد. ایران هم‌اکنون پس از چین و ترکیه از لحاظ تعداد سدهای در حال ساخت، سومین کشور سدساز جهان به شمار می‌رود و صادرات خدمات فنی و مهندسی خود را در این زمینه به دیگر کشورها نیز آغاز کرده است. متخصصان ایرانی با اجرای هر طرح ملی علاوه بر تامین آب مورد نیاز برای شرب، کشاورزی و صنایع و همچنین برق مطمئن، بار دیگر دانش فنی و توان اجرایی خود را در سطح جهانی به رخ می‌کشند و برای آیندگان، یادگارهای نکو به جا خواهند گذاشت.

سعید طباطبایی