شیطونک‌های مجرم

پسرک 6 ، 7 ساله اما فقط بیش فعال بود. خودش هم دلش نمی‌خواست این طوری باشد اما بود. توی مدرسه هم همین طور بود. نمی‌توانست حواسش را جمع کند، تمرکز نداشت. حتی کلمه‌ای از درس‌های معلم را نمی‌فهمید. دست خودش نبود اما مدام سرزنش می‌شد. حتی کتک می‌خورد...

این روزها، میانه سال 1387 شمسی و اوایل سال 2009 میلادی به دلایل مختلف تعداد بچه‌های بیش‌فعال روزبه‌روز بیشتر می‌شود. بیش فعالانی که به جرم شیطنت‌های ناخواسته‌شان بازخواست می‌شوند، مورد تنبیه‌ قرار می‌گیرند و ...

در بیشتر موارد این ناهنجاری رفتاری به درستی شناخته و درمان نمی‌شود و نتیجه آن که خیلی وقت‌ها شیطان‌های کوچولو به بزرگسالانی با رفتارهای ناهنجار تبدیل می‌شوند؛ ماجرایی که موضوع گزارش ماست، گزارشی که در آن با کمک گرفتن از متخصصان مختلف به چرایی بیش فعالی و پروسه تبدیل کودک بیش فعال به بزرگسال بزهکار و همچنین راه‌های جلوگیری از آن می‌پردازیم.

«مینا مزروعی» که با دختر 4 ساله‌اش در اتاق انتظار مشاوره نشسته است، می‌گوید: «دخترم با هیچ چیزی سرگرم نمی‌شود. حتی نمی‌تواند نیم ساعت کارتون تماشا کند. گاهی توی خانه دیوانه‌ام می‌کند... به لبخند من نگاه می‌کند و همان طور که بند بلند کیف دستی‌اش را دور انگشت‌هایش می‌پیچد، با صدایی بلندتر ادامه می‌دهد:‌«واقعا دیوانه می‌شوم، دیوانه. هر چند حالا بهتر شده است. از وقتی که تحت درمان قرار گرفته است. هر چند همین تحت درمان درآمدن هم با کلی سختی اتفاق افتاد....»

«سعیده هادی» درمانگر و مشاوره خانواده می‌گوید: «بیش فعالی، اختلالی شایع است و والدین با کمی دقت روی رفتار بچه‌ها می‌توانند آن را تشخیص دهند. مثلا یک کودک بیش فعال بیش از چند دقیقه از دیدن برنامه کودک سرگرم نمی‌شود، آرام و قرار ندارد. و کنجکاوی‌اش از همسن و سال‌هایش بیشتر است. خانواده‌ها با مشاهده‌ این علایم باید به روانپزشک کودک مراجعه کنند. تا اختلال رفتاری کودک شناخته و درمان شود. هر چه سریع‌تر روند درمان شروع شود آسیب وارده به کودک، خانواده و حتی جامعه کمتر است.»

مینا مزروعی مادر دختر 4 ساله بیش فعال این طور تعریف می‌کند:‌«اختلال رفتاری بچه‌ام را درک می‌کردم. اما هر وقت در مورداش حرف می‌زدم با واکنش غیرطبیعی همسرم و مادر همسرم روبه‌رو می‌شدم. آنها می‌گفتند می‌خواهی بگویی که بچه دیوانه است. بچه‌ ما سالم است. چرا باید برود پیش روانپزشک و مشاور؟ کلی با آنها بحث کردم. حتی اوایل بدون اطلاع همسرم، دخترم را به مطب می‌آوردم تا این که با شروع درمان و بهتر شدن شرایط، موضوع را برای همسرم گفتم....»

این طور که تحقیقات پزشکی و روانپزشکی نشان می‌دهد حدود 5درصد از کودکان دوره ابتدایی دچار اختلال رفتاری بیش‌فعالی هستند. پسران 3 تا 5 برابر بیش از دختران دچار این عارضه‌اند و این معضل رفتاری بیشتر در پسران اول خانواده دیده می‌شود. هر چند که این اختلال از دوره کودکی، نوزادی قابل تشخیص است اما والدین به دلیل عدم آگاهی لازم تا 5 سالگی کودک و حتی 7 سالگی او متوجه مشکل نمی‌شوند.

دکتر مهدی تهرانی‌دوست، فوق تخصص روانپزشکی کودکان و نوجوانان در تعریف اختلال بیش فعالی عنوان می‌کند: «بیش فعالی ، اختلالی با 3 شاخص است؛ پرفعالیتی (پرتحرکی)، کمبود توجه و تمرکز، اعمال تکانه‌ای.»

او درباره 3 شاخص توضیح می‌دهد: «پرتحرکی با شیطنت معمولی متفاوت است. زمانی مشکل تلقی می‌شود که شیطنت برای اطرافیان محسوس و حتی آزاردهنده باشد. در مورد عدم تمرکز هم نمی‌تواند مدت زمان معمول را صرف کاری کند. هر چیز جانبی و محیطی به مدت خیلی کوتاه او را مجذوب می‌‌کند. از سوی دیگر عامل تکانه‌ای است که ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی است و بدون فکر بروز می‌کند. کاری که می‌تواند خطرآفرین باشد ولی بچه بیش‌فعال از آن نمی‌ترسد و توجهی به عواقب کارش هم ندارد.»

شروع بزهکاری

تهرانی‌‌دوست می‌گوید: «بچه بیش فعال نمی‌تواند ارتباط درستی با اطرافیانش، حالا هر کسی که می‌خواهد باشد، برقرار کند، رفتارهای نامتعارف دارد. حرف گوش کن نیست. درس‌خوان نیست و ... همین‌ها باعث می‌شود بچه محبوبی نباشد. این کودک صدمات این محبوب نبودن و حتی گاهی مطرود بودن را می‌بیند و نتایج‌اش را بروز می‌دهد.»

«منیژه ساعی» معلم دوره دبستان تعریف می‌کند که در کلاس شاگردی بیش فعال داشته است. اما در ابتدا متوجه معضل رفتاری او نبوده، در نتیجه خیال می‌کرده که شاگرد لجبازی می‌کند یا شاید مشکل شنوایی دارد. به هر حال برداشت‌های اشتباه او باعث تنبیه شاگرد می‌شده که چندان نتایج خوشایندی نداشته است. بروز مشکلاتی از این قبیل باعث می‌شود خیلی از بچه‌های بیش فعال که تحت درمان و مشاوره قرار نگرفته‌اند، از همان دوره کودکی دچار پرخاشگری شوند. آنها در عین حال که نمی‌توانند ارتباطی با همسالان‌شان برقرار کنند، به طرق مختلف آنها را آزار می‌دهند. در واقع به نظر می‌رسد که این بچه‌ها از طریق برداشتن اسباب‌بازی همسالان‌شان، زدن آنها و ... سعی می‌کنند انتقام رفتار ناشایست دیگران با خودشان را بگیرند.

در خیلی مواقع پرخاشگری آنها همراه با ‌آسیب رساندن به خودشان است. به طوری که بچه‌های عصبی خودشان را به جایی می‌کوبند و... .

در کل شاید بهترین راه حل همان تشخیص بموقع و درمان است.

نوجوانی و بلوغ سخت

بچه‌های بیش فعال درمان نشده دوره بلوغ بدی را می‌گذرانند. اصلا دوره بلوغ معمولا دوره خوشایندی نیست. در این دوره حتی در آرام‌ترین بچه‌ها، ناهنجاری‌های رفتاری تا حدی دیده می‌شود. حالا باید تصور کرد این ناهنجاری رفتاری در بچه‌های بیش فعال چه وسعتی به خود می‌گیرد.دکتر فریبا ایزدی‌پناه، روانپزشک کودک می‌گوید: «دوره نوجوانی تا حدی باعث آزادی عمل بچه‌ها می‌شود. بچه‌ها استقلال طلبی هم می‌کنند. در این زمان بچه‌های بیش فعال وارد اجتماع می‌شوند. این گروه خیلی راحت‌ دست به تخریب اموال عمومی می‌زنند. به طور مثال صندلی‌های اتوبوس و سینما را خراب می‌کنند. روی دیوارها می‌نویسند، به کیوسک‌های تلفن آسیب می‌رسانند و ... همچنین خیلی مواقع دیده شده است که این بچه‌ها در حین برخورد با دیگران رفتار خشونت‌آمیز نشان می‌دهند، به سالمندان صدمه می‌زنند، بچه‌ها را تهدید می‌کنند. چاقوکشی می‌کنند، و حتی به والدین‌شان صدمه جسمی وارد می‌کنند. از سوی دیگر دزدی بزهی است که به کثرت در کودکان بیش فعال تحت درمان قرار نگرفته دیده می‌شود. در شرایطی که این بچه‌ها خطا می‌کنند و بعد بابت خطا تنبیه می‌شوند و مشکل رفتاری‌شان شناخته نمی‌شود. این موضوع همه چیز را بدتر می‌کند، چرا که در مورد بچه بیش فعال تنبیه جواب نمی‌دهد و نیاز به تشویق است.»

در همین شرایط نوجوانان بیش فعال بزهکار بزرگ می‌شوند و با توجه به شرایطی که در آن قرار می‌گیرند، بزهکاری‌شان رشد بیشتری پیدا می‌کند. به طوری که شاید گشتن در میان مجرمین و تحقیق روی رفتار آنها ما را به اینجا برساند که درصدی از آنها دچار بیش فعالی هستند. اختلال رفتاری که اگر درمان می‌شد به نقطه فعلی نمی‌رسید.

ایزدی‌پناه درباره راه‌های جلوگیری از تبدیل یک کودک بیش فعال به بزرگسال بزهکار می‌گوید: «تشخیص به موقع و تاکید روی درمان، بهترین راه ممکن است. از سوی دیگر والدین کودک هم باید تحت مشاوره باشند تا قدرت تعامل با کودک را پیدا کنند. عصبی نشوند و رابطه‌شان با هم به هم نخورد. باید قبول کرد که بیش فعالی نوعی اختلال رفتاری است که قابل درمان هم هست. به شرطی که به آن و درمان‌اش توجه لازم شود.»