هوای تازه می‌خوام

متاسفانه هر سال وضعیت آلودگی در تهران و چند شهر دیگر بدتر می‌شود و هر سال نیز حجم خودروها در این شهرها بالاتر می‌رود. مسوولان مردم را به استفاده از خودروهای عمومی و بهینه سازی مصرف سوخت ترغیب می‌کنند و از بهبود مسائل نقلیه عمومی و هوا نیز خبری نیست. حتی روز هوای پاک نیز تاثیری در پاک شدن هوا ندارد.

اگر به کتاب‌های تهران قدیم نگاهی بیندازید می‌بینید که در وصف تهران آمده: <طهران قریه‌ای است با آب و هوایی خوش> در حقیقت 200 سال پیش، تهران آب و هوای خوبی داشت، جویبارهای متعدد و دامنه‌های سبز و رویایی اطرافش به پایتخت ایران چهره‌ای زیبا داده بود، اما تهران امروز هیچ شباهتی به تهران آن روزها ندارد. اما تهران سال‌ 1387 شهری دودآلود شده که وضعیت آن هر بار هشداردهنده اعلام می‌شود. کلانشهر تهران چند سالی که آسمان آبی نداشته است و در انتظار روزی است که شاید ابرهای سیاه از بالای سر شهر رخت بر بندد و آسمان آبی جایگزین آن شود. رویایی که تحقق آن دور از دسترس نیست، اما قطع به یقین در شرایط کنونی کههر روز شاهد ورود بی‌رویه انواع وسایل نقلیه هستیم، شاید این رویا همچنان یک آرزوی دست نیافتنی باشد!

شهرهای آلوده

اولین نگرانی‌هایی که در مورد اثرات نامطلوب آلودگی هوا بر روی انسان‌ها پخش شد از حملات شدید آلودگی هوا در لندن در سال 1952 و پنسیلوانیا در سال 1948 بود. در سال 1952 در حادثه مه دود شهر لندن حدود 4000 نفر جان باختند. تکرار این وقایع همزمان با روند رو به افزایش آلودگی هوای شهرهای بزرگ، ‌آرام‌‌آرام مجامع ملی و بین‌المللی را بر آن داشت تا استانداردهای آلودگی هوا را تعریف کنند. در حال حاضر بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان در هوای آلوده و ناسالم تنفس می‌کنند که شهروندان تهرانی نیز جزئی از آنان هستند. براساس شاخصهای جهانی آلودگی هوا موجب مرگ بیش از 800 هزار نفر در دنیا شده و این مقدار حدود 7 میلیون و 900 هزار سال عمر از دست رفته است.

از تهران که بگذریم اصفهان، تبریز، شیراز، مشهد، اهواز، اراک و کرج از دیگر شهرهای آلوده ایران هستند. دلیل آلودگی هوای این شهرها افزایش و تجمع منابع انتشار است و در شهرهایی نظیر تبریز، اراک و اهواز، تولید آلودگی صنایع و در دیگر شهرها ترافیک شهری نقش مهمی در آلودگی هوا دارند. به غیر از کرج، در شهرهای دیگر کشور، طرح جامع کاهش آلودگی هوا در حال انجام است.

اگه بارون نزنه

کوه‌های رشته کوه زیبای البرز شمال و از شرق تهران را محصور کرده‌اند. شب، باد از دامنه کوه به طرف شهر می‌وزد و روزها از سمت تهران به کوه. نتیجه این کار این است که روزها مواد آلوده کننده به سمت شمال تهران حرکت می‌کنند و در آنجا متراکم می‌شوند تا شب هنگام با وزش بادی دیگر به سمت جنوب بروند. اگر بادی نوزد و هوا به اصطلاح پایدار بماند، آلودگی کم کم زیاد می‌شود. برآورد کارشناسان این است که برای این‌که بادی بتواند آلودگی‌ها را از حصار تهران خارج کند باید حداقل 5 کیلومتر سرعت داشته باشد و مداوم بوزد.

در تهران باد شرق به غرب که می‌تواند آلودگی را از تهران خارج کند خیلی کم می‌وزد. در فصل‌های سرد جهت وزش باد در تهران، از غرب به شرق است و در فصل‌های گرم از جنوب به شمال و جنوب غربی به شمال غربی.

در این بین نعمت خداوندگاری باران است که به داد ساکنان تهران می‌رسد و در بسیاری از مواقع آلودگی هوای تهران را کاهش می‌دهد. بارش رحمت الهی در بسیاری از سالها خیال مسوولان طرح کاهش آلودگی هوای تهران و دولت را راحت می‌کند که اگر طرح کاهش آلودگی هوا خوب پیش نرفت، لااقل خدا به داد مردم رسید و نگذاشت وضعیت هوای تهران بحرانی شود. بیخود نیست که مجری یکی از برنامه‌های سیما از رئیس سازمان محیط زیست پرسید: در خصوص کاهش آلودگی هوا چقدر کار شما بوده و چقدر کار خدا؟

خودروهای شخصی

شهروندی بر اساس رعایت منافع گروهی شکل می‌گیرد. خارج‌کردن خودروی تک سرنشین می‌تواند رعایت احترام به حقوق دیگران باشد. زیرا هم از حجم ترافیک کاسته و هم عبور آسان برای تردد خودروهای عمومی سریع و روان می‌شود. افزایش خطوط اتوبوس در محورهای پرتردد شهری می‌تواند مردم را علاقه‌مند به استفاده از حمل و نقل عمومی کند اینها تماما مزایای استفاده از کاروان حمل و نقل عمومی است، اما متاسفانه وسایل نقلیه جمعی هم وضعیت مناسبی ندارند.

طبق اعلام کمیته اطلاع رسانی و تحقیقاتی<آلودگی هوا و اثرات آن بر سلامت>، سهم سرانه هر فرد در آلودگی هوای تهران که از وسایل نقلیه شخصی استفاده می‌کند، 14 برابر فردی است که با اتوبوس‌های شهری تردد می‌کند. مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که هزینه یک کیلومتر مسافت طی شده اعم از بنزین، تعمیرات، جریمه و عوارض وسایل نقلیه شخصی 9 برابر بیشتر از وسایل نقلیه عمومی است. اما شهروندان نیز با این سوال مواجه هستند که وقتی وسیله نقلیه عمومی مهیا نیست و تنها چند قطره باران کافی است تا تمامی مسافرکشان فقط دربست حرکت کنند چگونه می‌توان دم از نبردن وسیله شخصی زد. برخی نیز می‌گویند مقامات دولتی که مرتب شعار عدم استفاده از وسیله نقلیه شخصی را می‌دهند چندبار در هفته اتومبیل دولتی را کنار می‌گذارند و با وسیله نقلیه عمومی در شهر تردد می‌کنند؟!

روزی برای هوا

بحران آلودگی هوا در تهران و چند شهر دیگر آلوده باعث شد تا مسوولان ستاد اجرایی کاهش آلودگی هوا به منظور ایجاد حساسیت در بین اقشار مختلف جامعه، از سال 1374 روز 29 دی‌ماه را به عنوان روز ملی هوای پاک اعلام نمایند. هدف از اعلام روز ملی هوای پاک ایجاد حساسیت در بین اقشار مختلف جامعه بوده است و از آنجایی که کلید اصلی کاهش آلودگی هوا، مشارکت مردمی و افزایش هماهنگی بین‌بخشی است این روز می‌تواند عامل مهمی در ایجاد این مشارکت و هماهنگی بین‌بخشی باشد.

2 میلیون تن آلودگی

بر اساس اطلاعات شرکت کنترل کیفیت هوا از ابتدای امسال تا نیمه آبان ماه کیفیت هوای تهران 3روز در وضعیت پاک و 46‌روز در وضعیت ناسالم قرار داشته، این در حالی است که در سال گذشته در همین مدت 15 روز هوای پاک و تنها 4 روز هوای ناسالم نصیب تهرانی‌ها شده بود که نشان دهنده افزایش حدود 12برابری روزهای ناسالم در تهران است. تا پایان آذر ماه نیز تعداد روزها با هوای ناسالم به 52 روز رسید. بنا بر گزارشات موجود سالانه حدود 2 میلیون و 289 هزار و 762 تن انواع آلاینده‌ها تنها از منابع متحرک به هوای تهران وارد می‌شود. که از این رقم حدود یک میلیون و 976 هزار تن آلاینده منواکسیدکربن، حدود 21 هزار تن آلاینده ذرات معلق، بیش از 105 هزار تن اکسیدهای ازت و 180 هزار تن هیدروکربن است. خودروهای شخصی 70درصد از منابع آلایندگی هوا را تشکیل می‌دهند.

خودروهای معیوب

خودروها در کشور ما به طور عمده با 2 نقص رو به رو هستند که یکی در خودروهای کاربراتوری است که سامانه و مدیریت سوخت مناسبی ندارند و سریع از تنظیم موتور خارج شده و موجب افزایش آلودگی هوا می‌شوند که با تنظیم آنها می‌توان تا 100درصد از میزان آلایندگی آنها کاست. نقص دیگر را در تنظیم موتور خودروهای انژکتوری است. در این نوع از خودروها کاتالیست نقش عمده‌ای دارد که متاسفانه در کشور ما جدی گرفته نمی‌شود. کاتالیست‌ها دارای عمر مفید 50‌‌‌‌تا 80‌‌‌هزار کیلومتر هستند و پس از آن از رده خارج می‌شوند. این امر آلودگی تا دهها برابر افزایش می‌یابد.

متاسفانه کاتالیست خودروها مورد کنترل در مراکز معاینه فنی قرار نمی‌گیرد که این امر به دلیل نبود مصوبه است. از سوی دیگر هیچ یک از نمایندگی‌های خودروسازان نیز این قطعه را ندارند.

به دلیل پایان یافتن عمر کاتالیست خودروهای جدید هم‌اکنون به جای 5/3 میلیون خودرو در تهران آلودگی 10 میلیون خودرو وارد هوا می‌شود. به نظر می‌رسد باید تعویض کاتالیست‌ها از سوی سازمان محیط زیست و مراکز خدمات پس از فروش خودروها بیشتر جدی گرفته شود. بد نیست بدانید پیکان کاربراتوری 260‌‌برابر خودروی پژو 206 و هر موتورسیکلت 8 برابر یک خودروی معمولی استاندارد تولید داخل، آلودگی منتشر می‌کند.

تردد خودروهای دودزا

بر اساس قانون، نیروی انتظامی مکلف است از تردد خودروهای دودزا جلوگیری کند. اما عملاً این اتفاق رخ نمی‌دهد. قانون بحث دیگری هم دارد و می‌گوید تردد اتوبوس‌های دیزلی در تهران ممنوع است؛ اما به دلیل برخی ملاحظات امکان پذیر نیست.

بر اساس آیین‌نامه اجرایی قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا، رانندگی با وسایل نقلیه‌ای که فاقد برگ معاینه فنی معتبر هستند ممنوع است، اما سالانه تنها 27 درصد از خودروهای شهر تهران به مراکز معاینه فنی خودرو مراجعه می‌کنند و بقیه خودروها نیز بدون مشکل در سطح شهر تردد می‌کنند؛ هر چند بتازگی سختگیری‌هایی در این خصوص به عمل آمده است. بر اساس بررسی‌های به عمل آمده، معاینه فنی خودروها می‌تواند تا 23‌‌درصد در کاهش آلودگی هوا نقش داشته باشد. نکته جالب اینجاست که جریمه نداشتن برگه معاینه فنی 7‌‌هزار و 500 تومان است و بسیاری از متخلفین از آنجایی که هزینه جریمه پایین است ترجیح می‌دهند تخلف کنند. این در حالی است که وضعیت آلودگی در تهران این روزها تبدیل به یک دغدغه شده است و به نظر می‌رسد باید یک راهکار مناسب برای برخورد با این نوع متخلفین صورت پذیرد. کیفیت نامناسب برخی فرآورده‌های نفتی، فراموشی موتورسیکلت‌ها علی‌رغم نقش 21‌‌درصدی آنها در ایجاد آلودگی هوای تهران، وضعیت مبهم خودروهای گازسوز، کند بودن روند خروج خودروهای فرسوده و در مقابل سرعت ورود خودروهای نو را نیز می‌توانید به فهرست مشکلات موجود اضافه کنید.

کودکان، قربانیان اصلی

کودکان در قبال آلودگی هوا بسیار آسیب‌پذیر هستند و در حقیقت آنان قربانیان اصلی آلودگی هوا هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد واکنش بدن کودکان در مقابل آلودگی هوا بسیار متفاوت از بزرگسالان است و این واکنش در مراحل مختلف رشد کودکان، متفاوت است. ریه‌های کودکان در هنگام تولد یا حتی تا سن 8 سالگی به طور کامل رشد نکرده است و این امکان وجود دارد که در اثر تماس با مواد آلوده کننده در هوا دچار تغییرات ژنتیکی شود و در نتیجه تاثیرات وخیمی روی دستگاه تنفسی در دوران کودکی برجای خواهد گذاشت که پیامد آن بروز بیماری‌های مزمن ریوی و تنفسی در سال‌های آتی زندگی است. از سوی دیگر به دلیل بیشتر بودن ظرفیت هوایی کودکان و نیاز آنها به اکسیژن بیشتر، خطر آلودگی هوا کودکان را بیشتر تهدید می‌کند. همچنین به دلیل کوتاه بودن قد کودکان و این که ذرات معلق آلاینده به دلیل سنگینی در نزدیکی زمین قرار دارند کودکان هوای آلوده را بیشتر تنفس می‌کنند.

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت بیش از 30 درصد از مشکل اصلی جهان در زمینه بیماری‌های کودکان می‌تواند مربوط به فاکتورهای محیط زیستی باشد.

علی اخوان بهبهانی