مکتب شیراز دوباره رنگ می‌گیرد

 این همایش 2 روزه که در شیراز برگزارمی شود فصل جدیدی در چشم‌انداز توسعه فرهنگ فارس و فرصتی برای تبیین توانمندی‌ها و قابلیت‌های تاریخ و تمدن سرزمین ایران است. از سویی پژوهشگران معتقدند که ره‌توشه اصلی فرهنگ و تاریخ و تمدن ایران اسلامی، ریشه در بن مایه‌های اصیل روزگار مکتب شیراز دارد.

در این نوشتار به بررسی زمینه‌های توسعه و تعالی دو موضوع نگارگری و خوشنویسی در مکتب شیراز می‌پردازیم و نیز فراز و نشیب‌هایی که برای احیای این دو مقوله هنری در مکتب شیراز طی شده است .مکتب نگارگری شیراز را می‌توان ام‌المکاتب نگارگری ایران دانست؛ چون مکتبی است که در آن نخستین نشانه‌های تصویر‌گری ویژه ایران به ظهور رسیده و نخستین کتابخانه مفصل و جامع در روزگار عضدالدوله دیلمی در سده چهارم هجری تشکیل شده است و این کتابخانه مسلما بخشی به نام کتابت‌خانه و صورتخانه داشته که در آن شماری از هنرمندان ازکاتب و مذهب گرفته تا مصور و محرر و مجلد و غیره به کار کتاب‌آرایی مشغول بوده‌اند؛ چنان که نسخه مصور صورالکواکب الثابته نوشته عبدالرحمن صوفی،‌ در سال 400 هجری منسوب به مکتب شیراز است و این نخستین نسخه مصور بازمانده از مکتب شیراز است که به‌دست ما رسیده است.

مکتب نگارگری شیراز از سال 736 هجری قمری به بعد که آل اینجو در منطقه فارس و یزد و کرمان و اصفهان به قدرت می‌رسند به گونه‌ای خاص و شفاف شکل می‌گیرد و نوع ویژه‌ای از نگارگری را به نمایش در می‌آورد که دقیقا خصلت ایرانی دارد و از تاثیرات بیرونی به دور است. این مکتب در دوره آل مظفر با تغییری در برداشت‌های فرهنگی ادامه می‌یابد و تا تحویل قرن هشتم به نهم هجری آثاری بایسته و در خور توجه تولید می‌کند و شاخصه‌ها و مولفه‌های خود را هر چه بیش‌تر پربار و غنی ظاهر می‌سازد.

در مکتب شیراز هنر تذهیب و تصویر و کتابت و خطاطی، چهره‌ای شاخص پیدا می‌کند و سنتی متمایز پدید می‌آورد؛ طوری که بعدها مکتب نگارگری هرات را از این حیث سیراب می‌کند.

مکتب شیراز از یک نظر دیگر هم قابل اعتناست. از این مکتب است که نخستین فرمان کلانتری کتابخانه سلطنتی را در دست داریم که ابراهیم سلطان به نام نقاش، مذهب و کاتب برجسته این مکتب، خواجه نصیرالدین محمد مذهب، صادر کرده است. می‌دانیم که بعدها فرمان کلانتری کتابخانه سلطنتی هرات متاثر از این فرمان است و مفاهیم و معانی آن،‌ گاه، عینا تکرار شده است. این تاثیرگذاری حتی در دوره صفویان هم بویژه در فرمان کلانتری کتابخانه سلطنتی تبریز که به نام کمال‌الدین بهزاد صادر شده، قابل لمس است.‌ شیراز به جهت مصون ماندن از حمله و غارت مغولان در نیمه نخست سده هفتم، یکی از مراکز مهم فرهنگ و هنر سده هفتم شد و این مرکزیت در سده‌های هشتم و نهم نیز همچنان ادامه یافت. در این سده‌ها شهرهای بغداد، تبریز و هرات نیز از مراکز تهیه و تولید نسخه‌های خطی نفیس بودند. در نتیجه بسیاری از هنرمندان خوشنویس، نگارگر، مذهب و صحاف گاه در این شهرها و گاه در شهر دیگری به آفرینش آثار ارزشمند می‌پرداختند.

گروه شهرستان‌ها