به بهانه برگزاری مراسم پاکسازی کوهستان
کوهستان پاک، فرصتی برای نفس کشیدن
نامگذاری روز کوهستان پاک برای برجهای آب تنها فرصتی است تا یک بار دیگر، اما متفاوتتر به کوهستانها نگاه کنیم. چندین سال است در ایران، روز چهارم مهر به نام روز کوهستان پاک شناخته شده و در روزهای تعطیل نزدیک به این روز کوهنوردان در هر راه کوهستانیای که هستند، با پاکسازی مسیر از زباله در حفاظت کوهها میکوشند، این مراسم امسال تا پایان مهر ادامه دارد و به صورت گستردهتری در حال اجراست.
رها کردن زباله در کوه آشکارترین شکل بیاعتنایی به مسوولیتی است که هر کس نسبت به محیط اطراف خود دارد و این روند شکل نازیبایی را از وسعت بیمانند کوهستان بر جای میگذارد که تن سبز کوهستان باید تا سالهای سال آن را تحمل کند.
اگرچه با گسترش برنامههای توسعهای مشکلات کوهستانها از رهاسازی زبالهها نیز فراتر رفته و هم اکنون تخریبها و تهدیدهای جبرانناپذیری مانند معدن کاوی، چرای دام، جادهسازی و دفن زبالههای خطرناک محیط کوهستان را احاطه کرده است.
نمیدانم، اما کاش برای یک بار هم که شده در این روزها که بهانهای برای پرداختن به این بخش از محیط زیست مرتفع و دست نیافتنی کشور است، اخبار خوشی از نجات این مناطق از انتشار آلایندهها به دست بشر شنیده میشد.
کوهستانی که بیدریغ پهنای وجود خود را زیر پاهای کوهنوردان و طبیعتگردان گسترده است نیاز به گفتن ندارد که تنها حفظ حرمتش را میخواهد و نه چیز بیشتری. رها کردن زباله در این حریم و تخریب این مناطق خطایی است که هرگز بسادگی جبران نخواهد شد و این فرصت تنها بهانهای است برای تلنگر زدن به وجدان مسوولانی که باید در قبال حفاظت از این مناطق پاسخگو باشند و طبیعتگردانانی که برای لحظهای آرامش بیمرز به کوهستانها پناه میبرند.
مهر آمد و چون سالهای گذشته دوستداران محیط زیست برای برگزاری آیین نمادین زدودن زنگارهای یک ساله از دامان پاک طبیعت ایران در مسیرهای کوهستانی اطراف تهران گرد هم جمع شدند، دوستداران طبیعت و گروههای کوهنوردی در این مناسبت گرد هم میآیند و به آغوش کوهستان میشتابند تا با همت سبز خود کمی از اثرات رفتارهای نابخردانه برخی از انسانها را که ناآگاهانه بر جای مانده است، بکاهند تا کمک کنند کوهستان دوباره و آرام نفس بکشد.
در جهان از حدود 4 دهه پیش کوهستانها مورد توجه گروهها و سازمانهای زیستمحیطی قرار گرفتند. در کشور ما برای نخستین بار در حدود 10 سال پیش به همت برخی تشکلهای غیردولتی حفظ محیط کوهستان کار پاکسازی کوهستانها آغاز شد.
در کشورهای غربی آخرین یکشنبه سپتامبر که آخرین ماه تابستان آنهاست، به عنوان روز جهانی پاکسازی کوهستان نامگذاری شده است و در ایران نیز برای بهرهبرداری بیشتر از این روز و حضور بیشتر و بهتر مردم، نخستین جمعه مهر ماه را روز پاکسازی کوهستان نامیدند.
طرح ویژه پاکسازی کوهستان با هدف فرهنگسازی و تشویق و ترغیب شهروندان به حفظ محیط زیست کوهستان، امسال به مدت 3 هفته علاوه بر برخی کوهستانهای سراسر کشور در کوهستانهای شمال تهران اجرا میشود.
براساس تلاشهای صورت گرفته از سوی ناحیه ویژه کوهستان از خرداد امسال فعالیتهایی در قالب یک طرح جامع شکل گرفته است که به مدیریت ارتفاع، تلاش در رفع معضلات و مشکلات موجود در کوهستان میپردازد و طرح پاکسازی کوهستان را از 6 مهر به مدت 3 هفته با همکاری شهرداری منطقه یک و تشکلهای مردمی انجام میدهد.
امسال علاوه بر حضور فعال تشکلهای مردمی پاکسازی مسیرهای کوهستانی شمال تهران با همکاری نیروهای خدمات شهری نیز در حال اجراست که در هفته اول مسیر درکه، در هفته دوم در مسیر کوه دربند و در هفته سوم در مسیر کلکچال به انجام میرسد و در آخرین روز طرح که 26 مهر است، جشن کوهستان در مسیر کلکچال با اجرای برنامههای متنوع فرهنگی هنری به پایان میرسد.
مسوولان شهرداری به منظور پاکسازی اساسیتر کوهستان امسال از هیاتهای کوهنوردان استان تهران نیز برای پاکسازی ارتفاعات بالادست کمک خواستهاند.
بیشک شما نیز در مسیرهای کوهنوردی خود تاکنون با درههایی که از انواع بطریها لبریز شدهاند، برخورد کردهاید. بررسیها نشان داده است زبالههای خشک بیشترین حجم زبالههای کوهستان را به خود اختصاص میدهند که 80 درصد آن را نیز بطریهای آب و نوشابه تشکیل میدهد.
این در حالی است که کوهنوردان براحتی میتوانند با آشنایی با روشهای سادهای از رهاسازی این حجم از زباله جلوگیری کنند. به عنوان مثال، با استفاده از یک قمقمه ساده میتوانند از تولید حجم وسیعی زباله در محیط کوهستان جلوگیری کنند.
از آنجا که مکانیسمهای اجرای این طرح نیز باید از سوی شهرداری پیشبینی شود تا این زحمت تنها در کوتاهمدت به نتیجه نرسد و پایدار باقی بماند، به گفته مسوولان در حال حاضر 100 سطل زباله در 3 مسیر کوهنوردی در حال جاسازی است و در این طرح 6 هزار کیسه زباله بین کوهنوردان توزیع میشود.
جالب است بدانید مکانیسمهای کنترل پاکسازی کوهستان در کشورهای مختلف متفاوت است شاید امروزه دیگر تنها نباید به موعظه و پند و اندرز اکتفا کرد، بلکه باید با مکانیسمهای قانونی از این روند جلوگیری کرد.
به طوری که امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته محمولههای کوهنوردان هنگام صعود توسط ماموران و مسوولان حفاظت از کوهستان چک شده و آنها موظف هستند قوطیهای خالی مواد غذایی همراه خود را هنگام بازگشت برگردانند و اگر این اتفاق نیفتد، آنها جریمه میشوند.
به این ترتیب، ناخواسته بسیاری از کوهنوردان نسبت به رهاسازی زباله در محیط کوهستان حساس میشوند و با این مکانیسم مسیرهای کوهستانی برای همیشه بکر و بینظیر میماند.
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، در کشور ما نیز وقت آن رسیده است که تنها به پند و اندرز اکتفا نکنیم و با تعیین و تصویب مکانیسمهای اجرایی و قانونی و ایجاد راهکارهای موثر نسبت به حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی اقدام کنیم.
کوهستان وسعت پرواز پروانهها
بررسیها نشان میدهد اکوسیستمهای کوهستانی یکی از مهمترین زیستگاههای پروانههای ایران هستند که امروزه به دلیل تغییر کاربری و از سوی دیگر بر اثر چرای مفرط دام در مراتع، زیستگاه این حشرات به خطر افتاده و زندگی پروانهها را نیز در معرض تهدید قرار داده است.
به نحوی که متاسفانه در برخی مناطق، تعداد گونههای قابل مشاهده پروانهها بسیار کمتر از سالهای گذشته است.
از سوی دیگر، از آنجا که ایران کشوری کوهستانی است، حفظ اکوسیستمهای کوهستانی برای حفاظت از گونههای حشرات بسیار اهمیت دارد؛ به طوری که در صورت نابودی حشرات، اکوسیستم کوهستانی به خطر میافتد و در صورت نابودی کوهستان حشرات از میان میروند.
تحقیقات نشان داده است حشرات در گرده افشانی و چرخه مواد غذایی نقش اساسی در اکوسیستمها دارند که این مساله در اکوسیستمهای کوهستانی بویژه در ارتفاعات بالا خود را بیشتر نشان میدهد.
اکوسیستمهای کوهستانی درارتفاعات وابسته به گیاهان بالشتکی مثل گونههای خاردار هستند؛ چراکه این گیاهان در فصل سرما حشرات را در خود جای میدهند.
براساس مطالعات، در صورت نابودی گیاهان، یک سانتیمتر از خاک کوهستان که طی 100 سال تشکیل شده است، با بارش یک باران شسته میشود و از میان میرود و وقوع این سیلابها زیستگاه پروانهها را تهدید میکند.
از سوی دیگر، شاهد تبدیل و تغییر اراضی کوهستانی، جنگلی و زمینهای کشاورزی هستیم، به طوری که هماکنون مناطق کوهستانی زاگرس، البرز، شمال خراسان و آذربایجان تحت فشار این نوع تخریبها هستند.
بررسیها نشان داده است کوهستانهای شمال خراسان دارای بارندگیهای کمتر و مراتع کمتر هستند؛ اما در عین حال به دلیل کوچنشینی دام زیادی در منطقه وجود دارد که اول بهار حرکت کوچنشینها شروع میشود و چرای حیوانات، مرتع را از میان میبرد.
تحقیقات نشان داد است تنوع پروانههای ایران در کوههای زاگرس بیشتر است. این کوهها به دلیل ویژگیهای خاص، موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی منحصر به فرد از نظر زمینشناسی از قابلیت بالای گونهزایی برخوردار است که این امر در مورد پروانهها خود را بیشتر نشان داده است، چرا که این منطقه دارای شرایط آب و هوایی منحصر به فرد است.
علیرضا نادری، یک کارشناس و متخصص در زمینه حشرات بر اساس بررسیهای انجام شده، برای پروانههای استان تهران گفت: استان تهران دارای 3 یا 4 گونه بومی (اندمیک) پروانه است که در هیچ کجای دنیا قابل مشاهده نیست. در کوهستان توچال با ارتفاع 4000 متر در فصول مختلف میتوان حدود 100 گونه پروانه را مشاهده کرد، یعنی یک چهارم پروانههای کشور در کوهستان توچال قابل مشاهده هستند.
کوهها، برجهای آب
کوهها را به سبب ایفای نقشی اساسی در تولید و توزیع حدود 80 درصد آبهای شیرین جهان، برجهای آب نام نهادهاند.
کوهها یک پنجم سطح خشکیهای زمین را تشکیل میدهند و مسکن حداقل 10 درصد از جمعیت جهان در این نواحی قرار دارند. بیش از نیمی از جمعیت جهان به آبخیزهای کوهستانی وابستهاند. کوهها سرچشمه اصلی منابع آب شیرین جهان هستند که بدون آن حیات موجودات زنده ممکن نیست.
کوهها همانند سدی در برابر جریانات هوا قرار دارند. این امر موجب بروز بارش در ارتفاعات میشود. کوهها در تمام نقاط دنیا فیلتر ورود هوای پاک به مناطق شهری هستند.
وزیدن بادها و شرایط متحول جوی به علت حضور فیزیکی ناهمواریهای کوهستان است. در حقیقت کوهستانها، آب و هوا را تغییر میدهند و آب و هوا، کوهستانها را تحت تاثیر متقابل قرار میدهد.
از نظر طبیعی کوهستانها حلقه ارتباطی گردش آب (هیدرولوژی) میان رطوبت آسمان در جو، با زمین و جریانهای سطحی و زیرزمینی آن است. بنابراین، وجود رشته کوههای البرز در شمال و زاگرس از شمال غربی تا جنوب شرقی فلات ایران است که کشور پهناور ما را از منابع نسبتا خوبی برخوردار کرده است.
حفاظت از تنوع گونههای گیاهی و جانوری نقش تعیین کنندهای در اقتصاد شهرها، جوامع کوهستانی بویژه در ایجاد مشاغل پایدار برای آنها دارد. به همین دلیل، برای حفاظت از آنها احتیاج مبرم به تحقیق، مطالعه و آموزش است. تخریب و برداشت بیرویه در زمینههای مختلف، باعث آسیبپذیری زیستگاه شده و نسل تعدادی از گونههای گیاهی و جانوری را در معرض تهدید جدی و خطر انقراض قرار داده است.
کارشناسان معتقدند اهمیت کوهها در تنظیم آب و هوای جهان اگر بیشتر از جنگلهای بارانی نباشد، به یقین کمتر نیست. در این اکوسیستم، مخازن عظیمی از گونههای ارزشمند گیاهی و جانوری وجود دارد و جنگلهای واقع در این مناطق، مخازن ژنتیکی بسیار بزرگی در طبیعت هستند.
مناطق کوهستانی در معرض شرایط سخت محیطی مانند دمای پایین، بادهای شدید و تند، حساسیت بالا، نوسانات بالای درجه حرارت و فرآیند کند ترمیم قرار دارند.
تحقیقات نشان میدهد کوهها در تامین غذا، گذراندن اوقات فراغت و زیستگاه موجودات نیز نقشی مهم ایفا میکنند، این مناطق همچنین از اصلیترین مراکز سکونت، صنعت و کشاورزی هستند و به همین دلیل گوناگونی فرهنگی فراوانی در این عرصهها مشاهده میشود و توانایی بالقوهای برای توسعه اکوتوریسم دارند.
کوهها جزایر تنوع زیستی و محل زندگی گونههای بینظیر و بیشماری از گیاهان و جانورانی است که در هیچ جای دیگر این کره خاکی یافت نمیشود.
در شرایط سخت آب و هوایی، محدوده تطابق انسانی و بیولوژیکی در مناطق کوهستانی فراتر میرود و در ارتفاعات بالا گیاهان و جانوران بومی مکانیسمهای تطبیقی ویژهای را در خود توسعه دادهاند.
بعضی گیاهان وحشی در شرایط سخت کوهستان، گستره وسیعی را به وجود آوردهاند و کاملا با محیط سازگارند.
شکنندگی این اکوسیستمها باعث شده است تغییزات جزیی در دما، بارندگی یا ثبات خاک ایجاد شود و این خود میتواند به از بین رفتن کل جامعه گیاهی و جانوری منجر شود.
از آنجا که اکوسیستمهای کوهستانی محل مناسبی برای پرورش گیاهان دارویی است، آمارها نشان میدهد حدود 80 درصد جمعیت جهان به داروهای سنتی وابستهاند، اما متاسفانه یکی از 8 گونه گیاهی که از بیومهای کوهستانی به دست میآیند، در معرض خطر انقراض قرار دارند.
با افزایش جمعیت و بالا رفتن تقاضا برای آب سالم، ظرفیت و پتانسیل بروز مناقشات بر سرآب نیز فزونی یافته است.به دنبال اهمیت مدیریت مناسب و اصولی اکوسیستمهای کوهستانی به منظور تامین منابع آبی جهان، حفظ امنیت بلندمدت این منابع برای بقای بشر توجه تمام دولتها را به خود جلب کرده است.
بر اساس، آمار سازمانهای بینالمللی، هر روز از هر 2 نفر انسان روی کره زمین یک نفر تشنگی خود را به وسیله آبی که از کوهها سرچشمه میگیرد برطرف میکند لذا تهدید این منابع به نوعی تهدیدی برای ادامه حیات تمام ساکنان کره زمین است.
به این ترتیب مشخص است یک میلیارد چینی، هندی و بنگلادشی، 250 میلیون نفر در آفریقا و کل جمعیت کالیفرنیا به جریان آب ممتد، تازه و تمیز کوهها متکی هستند.
با این وجود، هنوز آینده این منابع در پردهای از ابهام است و حمایت از این اکوسیستمها توچه ویژهای را میطلبد.
از سوی دیگر، با گسترش شهرها به سمت کوهها بویژه کوه شهرهای ایران، احداث جادههای کوهستانی، فشار بیرویه توریسم آن هم در شرایطی که جایگاه و نقش آن از نظر اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تعریف نشده و آحاد مختلف مردم تحت آموزشهای خاص اکوتوریسم قرار نگرفتهاند، از دلایل دیگری است که اعمال مدیریت ویژه را در کوهستانها میطلبد.
کوهستانها بستر و زیربنای توسعه از سالیان دور بودهاند، تحولات علمی، صنعتی، اجتماعی و فرهنگی مربوط به قرنهای گذشته تاکنون بر پایه وجود منابع غنی کوهستانها شکل گرفته است.
از اینرو توجه مسوولان به لزوم برنامهریزی و مدیریت، توانمند شدن و توانمندسازی اقشار مختلف مردم با نگاه دقیق و علمی به اکوسیستمها برای پایش، حفاظت، بهرهبرداری پایدار و اشتغالزایی برای جوامع محلی، ضرورتی است انکارناپذیر است.
همچنین همان طور که روند توسعه امروز پیش میرود، کوهستانها همانند دیگر منابع طبیعی از تعدی و تعرض انسانها محفوظ نمیماند و باید با مکانیسمهای قانونی از چرای بیرویه، معدن کاویها و جادهسازیها جلوگیری کرده و محیط زیست کوهستان را برای نسلهای آینده و حیات مردم بومی وابسته به این مناطق حفظ کرد.
حمیده سادات هاشمی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
