در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
شنیدن آوای گوش نواز نقاره
نواختن نقاره از زمانهای قدیم در آستان مقدس امام رضا علیه السلام معمول بوده است. اما این که این رسم از چه زمانی آغاز شده و به صورت یک سنت در آمده، معلوم نیست. نه نویسندگان درباره آن چیزی نوشتهاند و نه اسناد و مدارک موجود در حرم مطهر چیزی را نشان میدهد. اما از نشانههای تاریخی چنین برمیآید که در قرن دهم، نواختن نقاره معمول بوده است.
فضل بن روزبهان خنجی در کتاب مهمان نامه بخارا، در حالات محمدخان شیبانی، سلطان ماوراء النهر که مشهد مقدس و ناحیه طوس را تصرف کرده بود، مینویسد: «سلطان تصمیم گرفت به زیارت حضرت رضا علیه السلام برود، از این رو، با اعیان لشکر خود و قاضیان و محتشمان عازم مشهد گردید. من با گروهی قبلا به مشهد رفتیم و در آن جا مراسم استقبال را فراهم کردیم. بر فوق بارگاه حضرت، محلی که نقاره نوبت حضرت امام میزنند، جماعت نقارهچیان اردوی همایون و نفیرچیان ایستاده، مترصد آن که چون مرکب همایون برسد نقاره بکوبند و نفیر نوازند. آن حضرت امر فرمودند که دم نزنند و نفیرنوازی را به فقیرنوازی بدل فرمودند، و چون به درگاه بارگاه رسیدند، فرود آمده به پیشگاه برآمدند و از آن جا به روضه مقدس قدم گشاده و آداب زیارت تقدیم نمودند و اندکی نشسته، از قبه بیرون فرمودند.»
از این متن معلوم میشود که در قرن نهم و دهم، نقاره نواخته میشده و جایی هم در بلندی برای نقارهزنان اختصاص داشته است. در روزگاران پیشین، استفاده از شیپور و نقاره در دربار شاهان معمول بود و هر بامداد و شبانگاه، در کاخها و قصور و محلهای اقامت حاکمان و امیران در شهرها و بیابانها نقاره میزدند و مردم را احضار یا مرخص میکردند و طبل نواختن و شیپور زدن، نشان حاکمیت و اقتدار شاهان به شمار میرفته است. در ایران، نواختن طبل و نقاره، تا زمان قاجاریه ادامه داشت و حاکمان هم در مراکز استانها به هنگام معینی از آن استفاده میکردند و در مناطق شرقی کشور حتی تا اوایل قرن حاضر نیز معمول بود. اما چرا این شیوه در بارگاه امام رضا علیه السلام مرسوم شده، چه کسی آن را بنا نهاده و از چه زمانی این کار رواج یافته است، معلوم نیست و هر کس بر پایه ذوق و برداشت خود، برای آن انگیزهای بیان میکند. به این برداشتها توجه کنید:
- از آنجا که امام رضا علیهالسلام عنوان ولایتعهدی داشته و ایشان را سلطان میخواندهاند، نواختن نقاره در بارگاه ایشان معمول شده است.
- شاید زمانی برای پاسداری از حرم مطهر و مشهد، در آن جا لشکریانی بودهاند که برای اعلام آمادگی ایشان نیاز به نواختن نقاره بوده، و سپس این رسم به سان یک سنت، ماندگار شده است.
- نقاره زدن و شیپور نواختن، برای احترام و بزرگداشت بارگاه امام رضا علیه السلام است و تنها جنبه تشریفاتی دارد و هیچ نظر دیگری در میان نبوده است. به هر حال و با هر انگیزهای که این کار آغاز شده باشد، اینک نقاره هر صبح پیش از طلوع آفتاب و هر عصر پیش از غروب خورشید نواخته میشود و همزمان با برآمدن و فروشدن آفتاب، آخرین نواهای نقاره به گوش میرسد. این بدان معنی است که نمازگزاران برای بر پا داشتن فریضه خود، اندک فرصتی بیش ندارند و اگر نماز خویش را به جای نیاوردهاند، میباید شتاب کنند و به اقامه نماز بپردازند. افزون بر این، هنگامی که حادثه خاصی رخ دهد که مردم شادمان گردند و جشنی همگانی پدید آید، نقارهنوازان بر فراز نقارهخانه میروند و بر طبلها میکوبند و در شیپورها میدمند.
نیز، هر گاه در آستان امام هشتم علیه السلام بیماری شفا یابد و به خیل شفا یافتگان آستان حضرتش افزوده شود، به منظور اعلام همگانی و اظهار سرور و شادمانی، نقارهها را به صدا در میآورند. علاوه بر این، در شبهای میلاد معصومان و بزرگداشت مناسبتهای مذهبی، مانند جشنهای بزرگ قربان و فطر و غدیر و همچنین در زمان تحویل هر سال شمسی، در آغاز نوروز، نقاره نواخته میشود.اما در ایام محرم و صفر که روزهای سوگواری شیعیان است، به منظور احترام به آیین سوگواری، هیچ نوایی از نقارهخانه به در نمیآید.
برای نقارهزدن در آستانه مقدسه، محل خاصی در نظر گرفته شده و جای بلندی فراهم آمده است. این بنای زیبا و باشکوه، بر فراز ایوان شرقی صحن عتیق (انقلاب) قرار دارد و از قسمتهای مختلف حرم، دیده میشود. بلندی بنا سبب شده است که به هنگام نقارهزدن، آوای آن تا دور دستها شنیده شود و به ویژه به هنگام برآمدن آفتاب، که شهر از هیاهوی آمد و شد اتومبیلها خالی است، نوای آن در چهار سوی مشهد، گوش شهروندان را نوازش دهد. بنای جدید و چشمگیر نقارهخانه، با ظرافت و شکوه خود، از دیدنیترین بخشهای حرم مطهر است که همگان را به اعجاب و تحسین وامیدارد. بنای نقارهخانه که سراسر از کاشی فیروزهای است و در پیرامون ایوان آن نردهکشی شده است، 2 طبقه دارد، طبقه زیرین جای گذاشتن طبلها و شیپورها است و طبقه دوم محل استقرار نوازندگان.
نقارهزنان هفت نفر هستند که سه نفرشان بر طبل میکوبند و چهار نفر در شیپور میدمند. (برگرفته از پایگاه امام رضا علیه السلام).
در جای دیگر خواندم که: نقارهزنان یازده نفر هستند و به نوبت انجام وظیفه میکنند. در آستان قدس به آنها «عملهی شکوه» میگویند. نقاره به وسیله «طبل» و «کرنا» نواخته میشود. خوب است بدانید که طبلها ذکری ندارند و فقط به عنوان «کوس شادمانه » و همنواز از شروع تا خاتمه با کرناها نواخته میشوند. در صورتی که کرناها ذکری دارند که سینه به سینه تا به امروز نقل شده است و بدین شرح است:
دست اول: «سرنواز »، سردسته کرنانوازها، کرنا را به طرف گنبد حضرت به عنوان سلام میگیرد و میدمند: « سلطان دنیا و عقبی علی بن موسی الرضا »
پس نوازان که تعداد آنها چهار نفر میباشند، جواب میدهند:
«امام رضا»
سرنواز مجدداً با سر کرنا به طرف گنبد حضرت اشاره میکند و چنین مینوازد: «امام رضا»
پس نوازان جواب میدهند: «غریب»
دست دوم: کرنای سرنواز ذکر میکند: «مولی مولی مولی علی بن موسی الرضا»
پس نوازان جواب میدهند: «رضا جان»
سرنواز، سر کرنا را به طرف گنبد میگیرد و ذکر میکند: «یا امام غریب، یا امام رضا»
دست سوم: کرنای سرنواز ذکر میکند: «دوران دوران امام رضاست »
در این موقع طبالها به عنوان شادی طبلهای خود را به صدا در میآورند. این طبل به «کوس شادمانه» معروف است. مجددا سرنواز شذکر میکند: «دوران دوران امام رضا، دادرس بیچارگان»
پس نوازان پاسخ میدهند: «ای دادرس درماندگان»
موقعی که پس نوازان میخواهند کرنای خود را بر زمین بگذارند، سرنواز میگوید: «فریاد رس»
مهدی نورعلیشاهی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
