نقش مادری‌

سرود زمزم و کوثر، نبوده است و نباشد

به دلنشینی آهنگ لای لای تو مادر

درست به همین دلیل است که بسیاری از مردم به واژه «مادر» قسم یاد می‌کنند و بزرگان تاریخ جملات،‌ نوشته‌ها و سروده‌هایی در وصف و ذکر خصایل این موجود یگانه دارند.

به هر حال نقش «مادری» یکی از نقش‌های اصلی و محوری خانواده است،‌ چرا که کارکردها و آثار و نتایج بسیار مثبتی در جامعه و خانواده دارد.

مهم‌ترین کارکرد نقش «مادری»، فرزندزایی یا تولید مثل است که تداوم نسل‌ها و استمرار تاریخ و بشریت را به دنبال دارد. علاوه بر کارکرد فوق، کارکرد عاطفی و حمایتی نقش «مادری» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از این رو بسیاری از روان‌شناسان اجتماعی و جامعه‌شناسان بر این باورند که اگر کودکی از مهر و محبت مادری محروم شود، دچار ضایعه اجتماعی و نابهنجاری در رفتار خواهد شد و یکی از دلایل منفور بودن طلاق نیز کاستی ارتباط مادر و فرزند و به تبع آن کمبود محبت فرزندان می‌باشد.

در ادبیات، بویژه در شعر به نقش مادری توجه ویژه‌ای شده است و اشعاری که در مدح و وصف و قدردانی و گذشت و فداکاری مادر سروده شده است از حد دفتر و دیوان فراتر بوده و نسبت به سایر نقش‌های خانواده، حتی نقش‌های اجتماعی دیگر از فراوانی بیشتری برخوردار است.

تقریبا تمامی شاعران در همه ادوار و در سراسر جهان شعری یا شعرهایی برای «مادر» دارند که پرداختن به آنها از حد این نوشته فراتر است. از این رو به چند بیت از شعر شاعران معاصر ازجمله شهریار، ایرج میرزا، پروین اعتصامی و... اشاره‌ای خواهیم داشت.

یکی از شعرهای ماندگار در مورد مادر، محبت‌ها و گذشت‌ها، فداکاری‌ها و زلالی این موجود شریف شعر «قلب مادر» ایرج میرزاست که با این ابیات شروع می‌شود.

داد معشوقه به عاشق پیغام‌

که کند مادر تو با من جنگ‌

هر کجا بیندم از دور کند

چهره پرچین و جبین پرآژنگ‌

آن گاه عاشق می‌رود، مادر را می‌کشد، قلبش را درمی‌آورد که برای همسرش ببرد. پایش به چارچوب در منزل گیر می‌کند و می‌افتد. از قلب این صدا بیرون می‌آید که:

آه دست پسرم یافت خراش‌

وای پای پسرم خورد به سنگ‌
یکی دیگر از شعرهای ماندگار ایرج میرزا باز هم شعر مادراوست که جزو متون کتاب‌های درسی دبستان بود و به کارکرد جامعه‌پذیری مادر اشاره دارد:

گویند مرا چو زاد مادر

پستان به دهن گرفتن آموخت‌

دستم بگرفت و پا به پا برد

تا شیوه راه رفتن آموخت...

شهریار نیز یکی از آن شاعرانی است که به پاس قدر‌شناسی و قدردانی از مادر شعر ماندگار و زلالی دارد. او در این شعر به پرستاری و فداکاری، بیدار ماندن‌ها و دل‌نگرانی‌ها و مهر و محبت مادر اشارات ظریف  و به‌جایی دارد که این‌گونه شروع می‌شود:

آهسته باز از بغل پله‌ها گذشت‌

در فکر آش و سبزی بیمار خویش بود...

یکی دیگر از شاعران معاصر که به مادر و کارکردهای آن توجه ویژه داشته پروین اعتصامی است. وی در شعر «مادر موسی» دلسوزی‌ها، فداکاری‌ها، دلواپسی‌ها، انتظارها و حساسیت‌های عقلایی عاطفی مادر را مدنظر داشته و به خوبی آنها را در داستان حضرت موسی بیان کرده است.

این شعر طولانی این‌گونه آغاز می‌شود:

مادر موسی چو موسی را به نیل‌

درفکند از گفته رب جلیل‌

خود ز ساحل که با حسرت نگاه‌

گفت ای فرزند خرد بی‌گناه ...

در پایان شعری از محمد‌علی صفری (زرافشان)‌‌ را در مورد یکی از صفات بارز مادر که بخشش و گذشت است می‌آوریم. چرا فرزندان تحت هر شرایطی و با هر اشتباهی انتظار دارند که مورد عفو و عنایت مادر قرار گیرند.

ای بزم جان ز نور توروشن،‌ مرا ببخش‌

ای با صفا ز روز تو گلشن، مرا ببخش‌

در گلش وجود اگر من به جای گل

افتادمت چو خار به دامن، مرا ببخش‌

در راستای پیچ و خم زندگی، اگر‌

خیری ندید چشم تو از من، مرا ببخش‌

دیشب اگر که فرصت بخشیدنت نبود

امشب به فصل فصل شکفتن مرا ببخش‌

امشب که پرگشوده پرستوی جای من‌

تا آسمان به ناله و شیون، مرا ببخش

امشب که هرم شرم دلم را زچارسو

آتش فکنده در دل خرمن، مرا ببخش‌

افتاد چون بهشت‌ برین زیر پای تو

ای بازتاب وادی ایمن مرا ببخش‌

معصومه منصوری جوشقان‌