جلوه هایی از ذوق لطیف ایرانی

دوست می دارد ، آنان را دوست می دارد و آنان نیز دوستدار اویند؛ گروهی که نزد مومنان فروتن و خاکسار ، و در برابر کفار سرسخت و استوارند، در راه خدا مجاهدت می ورزند و از سرزنش ملامتگران پروایی ندارند. این مقام ، موهبت الهی است که به هر کس بخواهد، ارزانی می دارد و خداوند بخشاینده آگاه است . سوره مائده / آیه 53 شیخ طبرسی ، مفسر نامدار اسلام ، در کتاب «مجمع البیان» روایت می کند که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم پرسیدند این آیه در شان چه کسانی نازل شده است؛ پیامبر، دست بر شانه سلمان فارسی نهاد و فرمود: هذا و ذووه . یعنی مراد از این آیه ، سلمان و هموطنان او - ایرانیان - هستند. آن گاه فرمود: اگر دین (یا علم) ، همچون رشته ای به گردن ستاره ثریا آویخته باشد، مردانی از ایران بدان چنگ خواهند زد. از جمله خصوصیات ملت ایران که آنان را در طول تاریخ در میان ملل جهان ممتاز کرده است ، هوش سرشار، ذهن وقاد و طبع و ذوق لطیفی است که با آن در عرصه فرهنگ و سیاست - سره را از ناسره تشخیص می دهد - و هرگاه ابزار و امکانات لازم در اختیارش قرار گیرد ، در کسب علم و دانش و بنای تمدنی شکوهمند، از همگنان پیشی می گیرد. سخن خداوند در قرآن و تفسیر پیامبر گرامی او در ذیل آن (که مشابه آن در آیات و روایات دیگر فراوان آمده است) ناظر به این حقیقت است . جبران خلیل جبران ، اندیشمند مسیحی لبنانی ، با اشاره به جایگاه مولای متقیان علی علیه السلام می نویسد: عرب ، حقیقت مقام و مرتبت وی را نشناخت ، تا این که گروهی از همسایگان و یا برادران ایرانی اعراب به پا خاستند و میان جواهر و سنگریزه تفاوت گذاردند. باید توجه داشت که وجود این گونه امتیازات در برخی از ملتها و از جمله در ملت ایران هرگز مجوزی برای فخر فروشی آنها بر دیگر ملل و اقوام و تحمیل سلطه نژادی بر آنان نیست ؛ اما انکار این نوع امتیازهای ذاتی نیز - که انکار واقعیت است - امری بیجا و بی دلیل است ، چنان که در کلام خداوند و پیامبر گرامی اش با تعابیر گوناگون به فضایل ذاتی ملت ایران اشاره شده و در عین حال ، ملاک کرامت و معیار برتری نزد خداوند ، (تقوا) قلمداد شده است . امتیازهای (ذاتی) ملل و اقوام ، به جای آن که بهانه غرور و تفاخر آنان بر دیگران شود ، باید دستمایه نیل به کمالات برتر و پیشی گرفتن از دیگران در میدان فضایل شود. پس نه واقعیات را انکار کنیم و نه به ورطه غرور و فخرفروشی درغلتیم ؛ بلکه آن را نردبان صعود به اوج کمال و ترقی علمی و معنوی بدانیم . و خود را شاکر این نعمت و شایسته برخورداری از این موهبت نشان دهیم . به هرروی ، در هوش سرشار و ذهن وقاد و ذوق لطیف ایرانیان ، جای هیچ تردیدی نیست و اگر کسانی در این باره کمترین شکی دارند، نشان دهند کدام ملت همچون ملت ایران ، در طول تاریخ پر فراز و نشیب خویش ، این همه حکیم ، ریاضیدان ، منجم ، فقیه ، محدث ، ادیب ، شاعر، سیاستمدار و سردار جنگی کم نظیر تحویل داده است؛ بزرگانی همچون فارابی و بوعلی سینا و شیخ اشراق و میرداماد و صدرای شیرازی و علامه طباطبایی و شهید مطهری ، یا زکریای رازی و ابوریحان بیرونی و خیام و خواجه نصیرالدین طوسی ، یا شیخ صدوق و شیخ طوسی و علامه مجلسی و شیخ انصاری و محدث نوری ، یا فردوسی و خاقانی و سعدی و حافظ و ملای رومی و ادیب پیشاوری ، و یا خواجه نظام الملک طوسی و قائم مقام فراهانی و امیرکبیر و شاه اسماعیل صفوی و نادرشاه افشار و... و اگر باز هم شک و تردیدی دارند ، اظهارات شخصیت های بزرگ و آگاه همچون گوته آلمانی و جواهر لعل نهروی هندی و اقبال لاهوری و دیگران را درباره چهره های شاخص علمی و ادبی و سیاسی این کشور بخوانند و در آن نیک بیندیشند... چرا راه دور برویم؛ در همین عصر ما - که آفتاب تمدن کهن ایران به افول گراییده است - کسانی چون پروفسور غفاری و پروفسور رضا در محاسبات دقیق فنی و ریاضی آپولو (11معجزه تکنیک قرن) دست داشتند و حاصل زحمات خطیر آنان و همکاران امریکایی شان بود که فضاپیمای عجیب در تیر 1348 (ژوئیه 1969) فاصله عظیم زمین تا ماه را درنوردید و سرنشینان آن (نیل آرمسترانگ و دو فضانورد امریکایی دیگر) به عنوان نخستین انسان ها گام بر کره ماه نهادند. (مجله اطلاعات هفتگی ، جمعه ، 27تیر 1348) نمی گوییم : هنر نزد ایرانیان است و بس ؛ بلکه می گوییم : ایرانیان مردمی خوش ذوق و هنرمندند. مشفق کاظمی ، نویسنده کتاب «تهران مخوف» ، و سفیر اسبق ایران در سوریه ، که طی سفری به ترکیه از موزه بزرگ و معروف توپکاپو در استانبول دیدار کرده است ، می نویسد:بیشتر چیزهایی که در آن موزه به معرض نمایش گذاشته شده بود بویژه کتابها و خطوط، همه فارسی بود و همه از سرپنجه هنرمندان ایرانی به وجود آمده بود که حوادث امروز روزگار، آنها را به خاک عثمانی کشانیده بود؛ اما آنچه بیشتر مرا خشنود و بلکه مغرور می کرد، تفاوت فاحشی بود که میان سلاحهای قدیمی ساخت ترک و ایران ، بویژه زره ها به چشم می خورد که سلاحهای ما از منتهای ظرافت بهره داشت و کار آنان بسی زمخت می نمود. (روزگارها و اندیشه ها ، مشفق کاظمی) دکتر غلامعلی حدادعادل می گفتند: چند سال پیش در المپیاد ریاضی ، ممتحنان ، پرسش سختی برای شرکت کنندگان در جلسه طرح کردند و سوال مزبور آن چنان دشوار انتخاب شده بود که 6تن دانشجوی متعلق به یکی از کشورهای مهم شرکت کننده در المپیاد (که اعضای آن معمولا پیروز از جلسات آزمون بیرون می آمدند) هیچکدام نتوانستند آن را بدرستی پاسخ گویند اما دانشجویان ایرانی حاضر در جلسه نه تنها به پرسش یاد شده پاسخی درست و استوار دادند؛ بلکه هر کدام به شیوه ای خاص و متمایز از یکدیگر، راه حلی برای مساله یافته بودند! و ممتحنان از مشاهده این صحنه ، آن چنان درشگفت شده بودند که یکی از آنها ورقه آزمون دانشجویان ایرانی را کپی کرده بود و به عنوان پدیده ای بس شگفت ، به این و آن نشان می داد! جا دارد نسل جوان کشورمان ارج والای خود و ملت خویش را - به عنوان ملتی تمدن ساز- نیک بشناسد و با همت و سعی و تدبیر- اسباب تجدید مجد و شکوه نیاکان را فراهم آورد. ذوق سرشار و طبع لطیف ایرانیان ، جلوه های گوناگون دارد؛ یکی از نمودهای بارز آن ، در شعر و ادب ، و نمود بارز دیگرش در طنزها و شوخی ها و لطیفه گویی هاست ، در حل معضلات سخت علمی و ابداع نظریات فلسفی و در عرصه سیاست و... غیره نیز به گونه ای جلوه گر است . (و اگر نهال این استعداد، در پاره ای از اعصار به علت وجود موانع گوناگون مانند فساد حکومتها و توطئه استعمار، چنان که باید به ثمر ننشسته ، مطلب دیگری است ). مشابه این مضمون ، یعنی هوش و استعداد برتر ایرانی ها نسبت به دیگران را در باب کلاسهای ریاضی آلمان یا دیگر کشورهای پیشرفته ای نیز که پاره ای از محصلان ایرانی در آن شرکت دارند، شنیده ام . پیش از آن که به برخی از جلوه های خوش ذوقی ایرانیان بپردازیم ، باید خاطرنشان کنیم که : «ذوق لطیف ایرانی» صرفا برای تفنن خواننده ، و چیزی از سنخ «بخوانیم و بخندیم» یا «گوناگون» نیست ؛ بلکه می کوشد در قالب طرح مطالب شیرین و جذاب ، جلوه های گوناگون ذوق و هنر مردم این سرزمین را در شوون و عرصه های مختلف نشان دهد. در معنی ، موزه یا نمایشگاهی از هنرها و هنرورزی های ایرانی مسلمان بوده و بر آن است که نسل حاضر را به استعداد خارق العاده و سرشار خویش در میدان ابداع و ابتکار واقف کند و وی را متوجه این موضوع کند که مشکلات موجود، به دست توانای او کاملا قابل حلند و اگر برخی از مشکلات تاکنون بدون حل مانده اند یا احیانا کلافی سردرگم می نمایند، نه از بی استعدادی و ناتوانی ایرانی در حل آنها بلکه از علل دیگر نظیر بی همتی و عدم عزم و اقدام جدی به حل آنها، سرچشمه می گیرد، و به شرط عزم و اراده جدی ملی ، تمامی مشکلات این ملت ان شاءالله بسرعت قابل رفع است . از خوانندگان عزیز نیز می خواهیم چنانچه مطالب جالبی از این دست دارند، برای ما ارسال کنند تا حتی الامکان به چاپ آن اقدام کنیم . از این پس پاره ای از داستان ها - که حاکی از ذوق لطیف و طبع ظریف ایرانیان است - از نظر علاقه مندان خواهد گذشت . در این شماره ، ذوق لطیف ایرانی را با جلوه هایی از ذوقیات ادیب الممالک فراهانی آغاز می کنیم.