فقط به آسمان نگاه کن‌

البته ایشان جوانان را به این مهم هم توجه داده‌اند که «دانشجویان مومن و انقلابی ما، می‌توانند با گسترش فرهنگ عمیق اسلامی، جهاد خود را در دانشگاه‌ها به بهترین وجه انجام دهند. توجه به دین و اقبال به عباداتی مانند نمازهای جماعت و مراسم دعا و اعتکاف بسیار خوب است، اما دایره تاثیر و مدت تاثیر محدودی دارد؛ بنابراین برای گسترش این دایره و نیز اثر گذاشتن بر دل‌های اهل تحقیق، انجام کار عمیق و علمی یک ضرورت است».

از فردا مراسم اعتکاف در مساجد مختلف ایران برگزار می‌شود و امسال نیز جوانان بسیاری در این مراسم شرکت خواهند کرد. پرونده این هفته ما در مورد اعتکاف و مسائل مختلف آن است. این مطلب تلخیصی از مطالب مبسوط شبکه آموزش صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در مورد اعتکاف است که علاقه‌مندان می‌توانند مطالب کامل‌تر را در پایگاه اینترنتی سازمان صداوسیما ملاحظه کنند.

اگرچه در ادبیات فارسی از کلماتی چون اعتکاف و معتکف کمتر استفاده شده، اما تا دلتان بخواهد در نظم و نثر پارسی از کلمه خلوت استفاده شده که هم عرفان فارسی به نوعی همان بار کلمه اعتکاف را بر دوش می‌کشد.

حافظ می‌گوید: «خلوت گزیده را به تماشا چه حاجت است/ چون کوی دوست هست به صحرا چه حاجت است».

خلوت گزیدن و پرداخت به معنویات و بریدن از غیر حق در فرهنگ عرفانی مشرق زمین که منبعث از اسلام است کار برد ویژه‌ای دارد. به طوری که در مطالعه کتاب‌هایی چون تذکره اولیا و کشف‌المهجوب و حتی خواندن اشعار شاعران بزرگ پارسی‌سرا، بارها و بارها به خلوت گزیدن و فواید آن برای انسان برمی‌خوریم.

در دوران زندگی مدرن که معنویت روز به روز در حال رخت بستن از زندگی ماست، توجه به برپایی مراسمی چون اعتکاف می‌تواند، تاثیرات جالب توجهی بر روح و روان انسان‌ها بر جای بگذارد، اما اعتکاف چیست و چه پیشینه‌ای دارد؟

دفتر روشنایی‌

کلمه اعتکاف از ریشه عکف است. اهل لغت برای این ریشه، معانی گوناگونی ذکر کرده‌اند. ازجمله: رویکرد به چیزی با توجه و مواظبت، اقبال به چیزی بی‌آن که روی از آن برگردد، محبوس و متوقف کردن چیزی، اقبال و ملازمت بر چیزی از روی تعظیم و بزرگداشت آن، التزام به یک مکان و اقامت در آن، اقامت، ملازمت و مواظبت، حبس و توقف.

در مجموع می‌توان گفت: اعتکاف به معنی اقامت گزیدن در جایی است به طوری که فرد معتکف خود را محبوس و ملتزم به آن مکان بداند و این التزام ناشی از اهمیت و عظمت آن موضع باشد.

بنابراین آنچه باعث تفاوت میان اعتکاف و سایر اقامت‌ها می‌شود این است که در اعتکاف، یک نحوه توجه و رویکردی وجود دارد که مانع اشتغال فرد به امور دیگر، غیر از آنچه که به او روی کرده می‌شود.

امام خمینی(ره) در تعریف اعتکاف می‌گویند: و هو اللبث فی المسجد بقصد التعبد به و لا یعتبر فیه ضم قصد عباده اخری خارجه عنه و ان کان هو الاحوط؛ اعتکاف، ماندن در مسجد به نیت عبادت است و قصد عبادت دیگر، در آن معتبر نیست. اگرچه احتیاط مستحب نیت عبادتی دیگر، در کنار اصل ماندن است.

اعتکاف نیز ارکانی دارد که عبارتند از:

1) نیت 2) توقف در مسجد جامع شهر یا مساجد چهارگانه معروف 3)‌‌کمتر از سه روز نبودن اعتکاف 4) روزه دار بودن معتکف در ایام اعتکاف.

تماشاگه راز

کسی به درستی نمی‌داند که این عبادت، از چه زمانی آغاز و کیفیت و شرایط آن در بدو شکل‌گیری چه چیزهایی بوده است. همان‌قدر می‌دانیم که خداوند در قرآن به پیامبر بزرگ خود ابراهیم خلیل‌الله و پسرش اسماعیل(ع) دستور می‌دهد که خانه مرا پاک کنید از برای طواف‌کنندگان و معتکفان و نمازگزاران. پس یقینا این عبادت در آن زمان وجود داشته و مورد رضایت خداوند نیز بوده است.

با توجه به آیه 125 سوره بقره، نتیجه می‌گیریم که اعتکاف عملی بوده که در شریعت ابراهیم از مناسک و عبادات الهی محسوب می‌شده. البته کیفیت و چگونگی مناسک آن معلوم نیست  و پیروان ایشان به این عمل مبادرت می‌ورزیدند و لذا ابراهیم و اسماعیل(ع) از طرف خداوند موظف شده بودند تا محیط لازم را برای برپایی این مراسم مهیا سازند. واگذاری این مسوولیت خطیر به آنها، گواه بزرگی بر اهمیت عباداتی چون حج، اعتکاف و نماز در پیشگاه خداوند است.

علامه مجلسی به نقل از مرحوم طبرسی می‌نویسد: سلیمان(ع) در مسجد بیت‌المقدس اعتکاف می‌کرد. آب و خوراک برای آن حضرت فراهم می‌شد و او در آنجا به عبادت می‌پرداخت.

حضرت موسی (ع) با آن که مسوولیت سنگین رهبری و هدایت امت را به دوش داشت، برای مدت زمانی آنان را ترک و برای خلوت با محبوب خویش به خلوتگاه کوه طور شتافت. او در پاسخ به پرسش خداوند که فرمود: چرا قوم خود را رها کردی و با عجله به سوی ما شتافتی؟ عرض کرد: پروردگارا! به سوی تو آمدم تا از من راضی شوی (طه: 83 و 84)‌.

بیت‌‌المقدس از مکان‌هایی بود که همواره عده زیادی از انسان‌ها، برای اعتکاف در آن گرد می‌آمدند و به راز و نیاز با پروردگار خویش مشغول می‌شدند. بزرگ این گروه، حضرت زکریا(ع) بود و ازجمله کسانی که در امر اعتکاف سرپرستی می‌نمود حضرت مریم(ع) است. قرآن در این باره می‌فرماید: و کفلها زکریا کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا؛ کفالت او (مریم) را زکریا بر عهده گرفت و هر زمان که به محل عبادت او می‌رفت برای او غذایی مهیا می‌دید. (عمران: 37)‌

از قرآن مجید (مریم: 16 و 17) استفاده می‌شود که حضرت مریم (ع) آن گاه که به افتخار ملاقات با فرشته الهی نایل آمد از مردم بریده بود و در خلوت به سر می‌برد. علامه طباطبایی می‌فرماید: گویا مقصود از دوری مریم از مردم، بریدن از آنان و روی آوردن به اعتکاف برای عبادت بوده است.

حجم وقت‌

پیامبر اسلام (ص) هر از چند گاهی به دور از غوفای مکه و سر و صدای مردم و هیاهوی بت‌‌پرستان، خود را به غار حراء می‌رسانید و به پرستش معبود حقیقی مشغول می‌شد.

پس از بعثت و بعد از هجرت، پیامبر فرصتی دوباره می‌یابد تا به اعتکاف روی آورد و خلوتی با خدای خود داشته باشد. این بار اعتکاف را در مسجد النبی پی می‌گیرد. مدینه هرگز زمزمه‌های عاشقانه پیامبر (ص) را فراموش نمی‌کند. هنوز تموج صدای او از لابه‌لای ستون‌های مسجد النبی، به گوش می‌رسد. کافی است گوش دل بسپاری، به راحتی خواهی شنید.

امام صادق (ع) می‌فرماید: چون دهه آخر ماه مبارک رمضان فرا می‌رسید، پیامبر در مسجد معتکف می‌شد. درون مسجد خیمه‌ای از جنس مو  برای ایشان  برپا می‌کردند تا در آن خیمه به عبادت خدای خود قیام کند. عبادتی فراتر، از عبادت‌های روزهای قبل.چون جنگ بدر در ماه رمضان واقع شد و پیامبر (ص) موفق به برپایی اعتکاف نشد؛ لذا قضای آن را در سال بعد به جای آورد. از امام صادق(ع) روایت است: بدر در ماه رمضان واقع شد. پس پیامبر(ص) اعتکاف ننمود؛ از این رو، در سال بعد 20 روز اعتکاف نمودند، 10 روز برای همان سال و 10 روز برای قضای سال قبل.
محمد بن ابی بکر در دورانی که از طرف امیرمومنین(ع) والی مصر بود، طی نامه‌ای از امام علی(ع) مسائلی را سوال کرد و امام(ع) در پاسخ ضمن تاکید بر اموری چند، شیوه اعتکاف پیامبر(ص) را این گونه بیان نمودند: در هنگام اعتکاف، از سقف مسجد باران بر سر و روی پیامبر(ص) می‌ریخت به طوری که آثار گل و لای، در جایگاه سجده پیامبر آشکار می‌شد. امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نیز به سنت اعتکاف عمل کرده و آن را زنده نگه می‌داشتند. در حدیث آمده است که امام حسن مجتبی(ع) با آن که در حال اعتکاف بودند، برای رفع حاجت برادر دینی خود اقدام و او را از مشکل مالی نجات دادند. امام سجاد (ع) به نقل از پدرش و ایشان هم از رسول اکرم (ص) می‌فرمایند: هر کس که در ماه رمضان 10 روز معتکف شود ارزش آن معادل دو حج و دو عمره است. از امام محمدباقر(ع) و امام جعفرصادق(ع) و امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع) نیز روایات متعددی در شرایط، آداب، فضل، شرافت، ثواب و کیفیت اعتکاف پیامبر اکرم(ص) وارد شده است. امام صادق(ع) مانند نبی اکرم(ص) در مسجدالنبی معتکف می‌شدند. از زمان شکل‌گیری جامعه اسلامی و برپایی احکام الهی، سنت اعتکاف همواره مورد توجه مسلمین قرار داشته است. مسجدالحرام و مسجدالنبی از مهم‌ترین مکان‌های اقامه اعتکاف بوده و هستند. همه ساله خیل عظیمی از مسلمین از سراسر دنیا به این دو شهر مقدس آمده، خود را در دریای بیکران رحمت الهی غوطه‌ور می‌کنند و از قعر آن مرواریدهای زیبای مغفرت و رحمت را استخراج می‌نمایند. یکی دیگر از مراکز مهم اعتکاف، کشور عراق است. مسجد کوفه و مسجد بصره، دو مسجد از 4 مسجدی هستند که اعتکاف در آنها به طور قطع مقبول است.

لحظه‌های همیشه‌

سنت اعتکاف در طول تاریخ کم و بیش در ایران اسلامی، برپا می‌شده ولی از پیشینه آن در ایران، قبل از دوران صفویه، چیز زیادی در دست نیست. آنچه به صورت مستند وجود دارد برپایی این سنت الهی در دوران صفویه است که به همت بلند شیخ لطف‌الله میسی و شیخ بهائی، در دو پایتخت صفویه، یعنی قزوین و اصفهان صورت گرفته است.

شیخ بهائی اهتمام ویژه‌ای به امر اعتکاف، در ایران داشت. او در کنار شیخ لطف‌الله به ترویج این سنت همت گمارد.
شیخ لطف‌الله، درباره شیخ بهائی می‌گوید: شیخ بهائی نیز در برپایی مراسم اعتکاف، نقش داشته است. شیخ لطف‌الله در پاسخ به شبهه‌ای که پیرامون خیمه زدن در مسجد برای اعتکاف، مطرح شده به روش شیخ بهائی، که برجسته‌ترین عالم آن زمان بوده استناد کرده و می‌گوید: شیخ اجل اعظم اکرم، خاتمه المجتهدین، شیخ بهاء المله و الدین، در اصفهان و غیر اصفهان این کار را انجام داده است. شیخ بهائی خود از عالمان عامل و دلداده معنویت و معرفت بود و با شور و عشق به این سنت روی آورد و از خلوت اعتکاف بهره‌ها جست. شعر معروف گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد هم از اوست. پس از آمدن آیت الله عبد الکریم حائری یزدی به شهر مقدس قم و تاسیس حوزه علمیه قم در جوار حرم مطهر حضرت معصومه (ع)، سنت الهی اعتکاف، رنگ و بوی دیگری به خود گرفت. این سنت الهی که در طی چند قرن، بعد از دوران شیخ لطف الله و شیخ بهائی، نوساناتی به خود گرفته بود، تولدی جدید یافت، اما حکومت خشن رضاخانی را نیز در برابر خود داشت. عالم ربانی میرزا مهدی بروجردی در سده اخیر پایه گذار این سنت حسنه در شهر قم بود. رفته رفته این سنت محمدی(ص) به دیگر شهرهای ایران سرایت کرد.

 وی به علت ایجاد جو خفقان رضاخانی به تنهایی در مسجد امام حسن عسکری(ع) معتکف می‌شد و هیچ کس همراه او نبود. بعدها یکی دیگر از علما به او ملحق شد و پس از چندی، پای دیگران نیز به این سنت کشیده شد.
به حدی که آیت‌الله بروجردی درس‌های حوزه علمیه را جهت شرکت طلاب در مراسم اعتکاف، تعطیل کردند.

در بسیاری از شهرهای ایران در روزهای سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم ماه پرفیض رجب، مراسم اعتکاف در مساجد جامع شهرها برپا می‌شود. در این سه روز خیل عظیم انسانها دست از فعالیت‌های روزمره شسته و خانه خدا را، منزلگاه خود قرار می‌دهند تا شاید از این رهگذر، به قرب الهی نایل آیند.

چشیدن طعم وقت‌

خواندن سخنان بزرگان در مورد اعتکاف خالی از لطف نیست.

سید بن طاووس: بدان که اوج و کمال اعتکاف، آن است که، انسان عقل و دل و دیگر اعضای بدنش را تنها بر اعمال صالح وقف کند و آنها را بر درگاه خداوند و اراده مقدس او حبس نماید. معتکف باید فکر و جان و اعضای خود را با افسارهای مراقبت، به خوبی مهار و از چیزهایی که روزه دار باید از آن بپرهیزد، کاملا خودداری کند. بلکه، دقت و مراقبت معتکف، باید به مراتب بیشتر از روزه دار باشد؛ زیرا او هم روزه دار است و هم معتکف و هر معتکفی خود را ملزم نموده است که با تمام وجود به خداوند متعال روی آورد و رویگردانی و غفلت از حق را یکسره کنار نهد. بنابراین هرگاه معتکف، نور عقل و جانش به غیر خدا مشغول شود یا عضوی از اعضای بدنش را در کاری که طاعت پروردگار نیست به کار گیرد؛ به همان میزانی که غفلت نموده یا کوتاهی کرده از حقیقت و کمال اعتکاف خود، کاسته است.
هم او می‌گوید: معتکف، نباید محل اعتکاف را ترک کند؛ مگر آن که ضرورتی پیش آید. بر فرض که چنین شد و از مسجد، بیرون رفت، باید در طول رفت و آمد؛ اعضا و جوارحش را به خوبی حفظ کند و به پیمان و اخلاصی که با خداوند بسته پایبند باشد. در این صورت خداوند، نیز به شرط و عهد خویش وفا خواهد کرد.

شیخ لطف‌الله: من پیرو آثار پیامبر و عترت پاک اویم و در گفتار و کردار دنباله رو آنانم. یکی از سنت‌های اسلامی که نزد همگان، اعم از شیعه و سنی معروف و مشهور است؛ اعتکاف است. برپایی آن مخصوصا در دهه آخر ماه رمضان یک عبادت اسلامی است. من به این سنت اسلامی در همه جا و بویژه در قزوین و اصفهان، عمل کردم و برادران دینی را نسبت به برپاداشتن آن تشویق نمودم تا این که به یاری خداوند، اعتکاف به صورت سنتی رایج و زنده درآمد و حسنه‌ای جاوید در میان اهل ایمان شد.