گرامیداشت ‌ساعت‌های ‌آفتابی‌

ساعت‌های آفتابی یکی از نمادهای تاریخ علم و فناوری به شمار می‌روند که متاسفانه در سال‌های اخیر در کشورهایی که قرن‌ها باعث رشد و پیشرفت فناوری ساخت این ابزارها بودند  نظیر ایران  در آستانه فراموشی قرار گرفته‌اند و این در حالی است که کشورهای غربی از جمله فرانسه، ایتالیا،‌ ایالات متحده و... هر روز توجه بیشتری به این ابزارهای باستانی دارند.

از چند سال پیش، شاخه ‌آماتوری انجمن نجوم ایران، پیشنهاد کرد، علاقه‌مندان تاریخ علم و نجوم روز 31 خرداد که مصادف با طولانی‌‌ترین روز سال است را به پاسداشت و ترویج فرهنگ استفاده از ساعت‌های آفتابی بپردازند و به همین منظور در 2 سال گذشته جشنواره‌ای را برای بزرگداشت این منظور برگزار کرده است که قرار است از این پس نیز به صورت دو سالانه برگزار شود.

فردا نیز بسیاری از شهرهای کشور ما به بهانه روز انقلاب تابستانی ساعت‌های آفتابی دست‌ساز خود را به نمایش خواهند گذاشت و سعی خواهند کرد به مردم توصیه کنند تا از این ابزارها استفاده بیشتری صورت گیرد. اما چرا در ابتدای قرن 21 مساله‌ای به نام ساعت‌های آفتابی باید مهم باشد؟

ساعت‌های آفتابی یکی از قدیمی‌ترین ابزارهای علمی بود که به دست انسان ساخته شده و در طول تاریخ تکامل پیدا کرده است. نیاز به ساخت ساعت‌های‌ آفتابی از نیاز تاریخ انسان به ساخت ابزاری برای نگاه داشتن زمان و زمان‌سنجی نشات گرفته است و در ابتدا به شکل یک تیرک ساده که به سطح صافی نصب می‌شد پا به عرصه وجود نهاد و کم‌کم رشد خود را آغاز کرد. در نوشته‌های هرودوت تاریخ ساعت‌های آفتابی را می‌توان بیش از 5 هزار سال پیش ردیابی کرد، جایی که براساس نوشته‌های هرودوت، سومری‌ها و کلدانی‌ها تقسیم‌بندی دقیقی از زمان ارائه دادند که زمان 24 ساعته مورد استفاده امروز ما میراث همین اقوام باستانی بین‌النهرین است. آنها شاخص‌های خورشیدی را به ساعت‌های آفتابی دقیق‌تر توسعه دادند، اما شخصی که نقش مهمی در بهبود ساختار ساعت‌های آفتابی و استفاده فراگیرتر از آن ایفا کرد یک یونانی به نام آنکسیماندر اهل ملطیه در قرن 6 قبل از میلاد بود. بر مبنای محاسبات نظری که او در باب ساعت‌های آفتابی انجام داد، این ساعت‌ها با تنوع بسیار زیادی در گوشه و کنار پهنه امپراتوری یونان توسعه یافتند پیشرفت این ساعت‌ها تا جایی پیش رفت کرد که حتی نمونه‌هایی از ساعت‌های آفتابی قابل حمل‌ونقل بود که بویژه برای دریانوردان بسیار کارآمد بود.

در ساخت این ابزار علمی تاریخی نه‌تنها محاسبات دقیق علمی مورد نیاز بود که استفاده از روش‌ها و طرح‌های خلاقانه معماری و هنری نیز برای ساخت آنها به کار گرفته می‌شد و این هنر و ریاضیات پیشرفته در ساعت‌های آفتابی در اوج تمدن اسلامی شکوفا شد. مسلمانان به دلیل سنت علمی قدیمی و غنی که در اختیار داشتند و از سوی دیگر به واسطه وابستگی که مراسم و آیین‌های مذهبی مسلمانان و بخصوص زمان‌های نمازهای روزانه با زمان‌سنجی دقیق باعث شد تا سنت ساخت و استفاده از ساعت‌های آفتابی در حوزه فرهنگ و تمدن اسلام و ایران رواج بی‌سابقه و استثنایی بپذیرد. مسلمانان همزمان بر جنبه هنری و علمی ساعت‌ها کار کرده‌اند و نتیجه آن نه‌تنها ساخت ساعت‌هایی بود که از زیبایی بسیار بالای بصری بهره‌مند بود که محاسبات بسیار پیچیده‌ای را انجام می‌دادند. به عنوان مثال برخی از ساعت‌های آفتابی در این دوره از چندین شاخص متفاوت بهره‌مند بودند که سایه همدیگر از آنها بر مجموعه‌ای از منحنی‌ها می‌توانست زمان محلی اذان‌های مختلف را اعلام می‌کرد. جالب این که در بخشی از این ساعت‌ها در هنگام روز سایه شاخص روی مجموعه‌ای از منحنی‌ها می‌توانست زمان باقی‌مانده تا اذان اعشاء و صبح را نیز تعیین کند. هنوز در بسیاری از کشورهای اسلامی این ساعت‌‌ها را می‌توان بر دیوار مساجد یافت.

گذشت زمان و ایجاد شیوه‌های مدرن زمان‌سنجی باعث شد تا کم‌کم استفاده از ساعت‌های آفتابی در گوشه و کنار جهان کاربرد اولیه خود را از دست بدهد، اما نقش تازه‌تری برای آنها مطرح شد.

این ابزارها که در چهار راه تاریخ علم، ادبیات و هنر قرار گرفته بودند، به عنوان نمادی فرهنگی، حیاتی تازه را آغاز کرد و با این‌کارها و ایده‌های خلاقانه جدیدی که درباره آن مطرح می‌شد شکل و فرم‌های تازه‌ای یافتند. بسیاری از مردم به ساخت این ساعت‌ها ادامه دادند و آنها را در میادین شهر و سردر خانه‌های خود نصب کردند و جشن‌های مفصلی را برای گرامی‌ داشتن جایگاه تاریخی این ابزارها ترتیب‌ دادند.

در کشوری مانند فرانسه درسال‌های اخیر حدود 30 هزار ساعت آفتابی نصب شده‌اند این کار نه تنها برای ترویج علم و ترویج پیش‌زمینه فرهنگی مرتبط با این ساعت‌ها صورت می‌گیرد که از سوی دیگر باعث جلب هزاران جهانگرد به این مناطق می‌شود.

در کشورهایی مانند ایران،‌ گنجینه بزرگی درباره این ابزارها وجود دارد، این گنجینه هم به واسطه سابقه علمی است که ایران در طراحی این ساعت‌ها دارد و هم درباره تصحیحات و اصلاحاتی علمی که در نظریات ساخت آنها در گذشته اعمال نموده است.

علی‌رغم چنین پیشینه‌ای در گذشته و نقش مهمی که این ابزار می‌‌تواند در ترویج علم و بویژه در بین نوجوانان داشته باشد، متاسفانه هنوز تعداد بسیار زیادی ساعت آفتابی در ایران در زیر خاکستری از فراموش به سر می‌برند. پیشنهاد بزرگداشت جشنواره و روز ساعت‌های آفتابی به این دلایل از اهمیت بالایی برخوردار است. شاید با ترویج و توضیح اهمیت همین‌ ساعت‌ها و نقشی که تاریخ علم یک کشور در ساخت آینده آن بازی می‌کند همه ما بار دیگر به فکر بیفتیم و سعی کنیم از داشته‌های خود به شکل بهتری استفاده کنیم.

پوریا ناظمی