نقش‌هایی که در خاطره‌ها می‌مانند

این برنامه مستند تیمره را نام کهن و تاریخی بخشی از ایران معرفی می‌کند که امروزه  بخش شمالی استان اصفهان و بخش جنوبی استان مرکزی (اراک)‌ را تشکیل می‌دهد. نام تیمره در کتاب البلدان احمد‌بن ابی یعقوب، کهن‌ترین کتاب جغرافیای عربی مربوط به قرن سوم (1145 سال پیش)‌ و تاریخ پیامبران و شاهان نوشته حمزه اصفهانی مربوط به نیمه قرن چهارم (1160 سال پیش)‌ و تاریخ قم نوشته حسن‌بن‌محمدبن‌حسن قمی از اواخر قرن چهارم (1050 سال پیش)‌ آمده است.

مستند سنگ‌نگاره تیمره چنان به نظر می‌رساند که تیمره در زمان ساسانیان منطقه وسیعی بوده که نیمه‌شمالی استان اصفهان را تا دریاچه ثم شامل می‌شده است.

همچنین در این برنامه می‌بینیم تیمره در قرون اولیه اسلامی کوچک‌تر شده و شامل شهرستان‌های فعلی خمین، گلپایگان، خوانسار، دلیجان، نیم‌ور و محلات می‌شده است. تیمره یا دقیق‌تر تیمره بزرگ‌ و کوچک در قرون نخستین، دو شهرستان از شهرستان‌های اصفهانی بود که در اواخر قرن دوم هجری از اصفهان جدا شد و به استان جدید‌التاسیس قم پیوست.

ارائه تصاویری بکر توسط این برنامه مستند از مناطقی که ذکر شد، تماشاگر را به تماشای سنگ‌نگاره تیمره مشتاق می‌کند. همچنین صدای داریوش ارجمند بر تصاویر و سپس اجرای ایشان، بر جذابیت هر چه بیشتر مستند سنگ‌نگاره تیمره می‌افزاید، چنان که هر بیننده‌ای تاکنون نام تیمره را نشنیده، ضمن آشنایی با این منطقه و تاریخ آن بر دانسته‌های خویش می‌افزاید و با تماشای این برنامه، به منظور نقش و نگارهایی که بر سنگ‌ها ودیواره‌های غارهای این منطقه کوهستانی نقش بسته پی می‌‌برد و با تاریخ ایران بیشتر آشنا می‌شود.

نشان دادن کوه‌های خمین، گلپایگان و خوانسار و برخی از کوه‌های دلیجان و محلات و ...، سرچشمه اصلی آب رودخانه قم و همه نگاره‌هایی که تاکنون در منطقه یافت شده است در یک یا دو سوی برخی از سرشاخه‌ها یا شاخک‌های فرعی این رودخانه و بیان دلایل شکل‌گیری و تاریخ این نگاره‌ها در این مناطق با اجرای خوب ارجمند از امتیازات مستند‌سازی در این زمینه محسوب می‌شود.

کارگردانی روان به دو شیوه زنده و انیمیشن بر جذابیت هر‌چه بیشتر مستند سنگ‌نگاره تیمره افزوده و باعث شده است تا بیننده از دیدن این مستند دیدنی خسته و دلزده نشود.

نمایش نقش مردی سوار بر اسب، با نیزه‌ای به دنبال یک گوزن روی تخته‌سنگی که ناگهان (به شیوه انیمیشن)‌ به حرکت درمی‌آید و به سوی گوزن نیزه پرتاب می‌کند و... استفاده از صداهای مرتبط با تصویر در حال پخش و گفتار مناسب مجری روی تصاویری که شاهد پخش آن هستیم، این مستند را دیدنی‌تر و جدی‌ به نظر می‌رساند.

ضبط و پخش تصاویری از سنگ‌نگاره‌های تنگ غرقاب که بین دو روستای غرقاب گلپایگان و روستای قید و خمین قرار دارد، این مرکز را یکی از مراکز مهم شکار در دوران ماقبل کشاورزی نمایان می‌سازد. مستند سنگ‌نگاره تیمره با استفاده از تکنیک‌های خلاق مستندسازی در هر قسمت نشان می‌دهد که سازندگان این مجموعه با پژوهشی ژرف و آگاهی لازم در جهت ساخت آن بسیار کوشیده‌اند. ارائه اطلاعاتی از هر نقش و ربط آن به دوره‌های حتی 7 هزار ساله گذشته، بیانگر مطالعات سازندگان این مستند از تاریخ است.

کادربندی‌های زیبای دوربین از کنده‌کاری‌های صخره‌ها در سرشاخه‌های رودخانه گلپایگان تا دره واقع در حد فاصل دو کوه هنده و دربند، جذابیت‌های بصری خاصی دارد. این جذابیت‌ها در روند تصویربرداری از روستاهای در مسیر نقوش کوهستانی به طور یکدست دیده می‌شوند و گفتار مجری و تصاویر جذاب، باعث می‌شود ارتباطی تنگاتنگ با این برنامه برقرار کنیم. مستند سنگ‌نگاره تیمره ضمن نشان دادن اندازه‌ها و نحوه نقاشی و منظور تصاویر بزرگ و کوچک مینیاتوری‌مانند، واقع در کوه‌های منطقه تیمره به شرح تاریخ نقش‌بندی آنان می‌پردازد و دلایل شکل‌گیری هر یک از نقوش را برای بیننده برنامه روشن می‌کند.

موضوع بیشتر این نگاره‌ها که تا کیلومترها از یکدیگر تکرار شده‌اند، مضامینی گیاهی، جانوری و انسانی دارد و آنچه در این نگاره‌ها بیش از همه در اولین نگاه به چشم می‌خورد <بز کوهی> شکار بومی ایران و منطقه و صحنه‌های شکار است. پس از تکرار نقش بز، بیشترین نگاره‌ها در این برنامه مربوط به شکارگران است که گاه پیاده یا سوار بر اسب هستند و از میان سلاح‌ها، کارآمدترین ابزار شکار، تیر و کمان‌هایند که دیده می‌شوند. تصاویر دیگری همچون قوچ کوهی، پلنگ، گرگ، گوزن، شیر، گراز، آهو، گورخر و... از دیگر نقش‌هایی هستند که در این برنامه نشان داده می‌شوند. گرچه امروزه از قوچ کوهی، پلنگ، گرگ، گوزن، آهو و گورخر در این منطقه اثری دیده نمی‌شود، اما آنجا که نگارگران این نقوش جز از روی مشاهده واقعیت، قادر به نقاشی آنها نبودند، شکی نیست که در هزاره یا هزاره‌های پیش جانوران یادشده در این منطقه وجود داشتند و... .

تهیه و ساخت و نمایش چنین مستندی با طرحی محکم و ساختاری استوار و جذاب از سوی شبکه 4 سیما، سطح توقع تماشاگران را از تلویزیون بالا می‌برد و جا دارد این شبکه در تولید سایر مستندهای خود، این روال را پیش بگیرد.

علیرضا آقابالایی