به انگیزه انتشار کتاب جدید گونترگراس‌

تماشای‌ آینده ‌از ‌نگاه ‌دوربین ‌قدیمی‌

با وجود این‌که گفته می‌شود دوره ادبیات پس از جنگ آلمان و شکل‌گیری آثار ادبی در این حوزه به پایان رسیده است اما گویا ادبیات آلمان همچنان شاهد شکل‌گیری آثاری با مؤلفه‌های جنگ است و این بار از سوی یکی از سرشناس‌ترین نویسندگان آلمان یعنی گونترگراس. گونتر گراس متولد 1927 که اعترافات جنجال‌برانگیز وی مبنی بر عضویت در نیروی مسلح اس اس در کتاب‌ «کندن پوست پیاز» در سال 2006 بازتاب‌های بسیاری را در محافل ادبی جهان در پی داشت، این بار با خلق اثری مهیج و نسبتا شاد با عنوان دی باکس به کانون توجه علاقه‌مندان و منتقدان آثارش تبدیل شده است.

کد خبر: ۱۸۰۰۹۳

بنا بر اعلام دفتر گونتر گراس در شهر لوبک این رمان‌ 260 صفحه‌ای که قرار است در 29 آگوست (شهریور) منتشر شود فاصله زمانی پایان سال‌های 50 تا زمان انتشار رمان مزرعه بزرگ (1995) را در بر می‌گیرد.

هفته گذشته گراس به دعوت انتشارات اشتایدل گونترگراس در شهر گوتینگن آلمان 2 فصل آغازین این کتاب را برای کتاب‌فروشان خواند.

دی باکس که به عنوان نام کتاب انتخاب شده است ‌در حقیقت یک دستگاه دوربین‌ عکاسی قدیمی است که از بمباران جنگ جهانی دوم جان سالم به در برده است و از آن زمان به بعد به طرزی جنون‌آمیز و عجیب کار می‌کند به‌طوری‌که قادر است هم از زمان گذشته و هم آینده عکس گرفته و واقعیت و تخیل را با هم ترکیب نماید.

گراس این کتاب را به ماریا راما همکار عکاس خود که مدت‌های طولانی با وی همکار بوده تقدیم کرده است. ماریا راما که در سال 1997درگذشت در سال‌های 50 یکی از دوستان نزدیک خانوادگی گراس محسوب می‌شد.

چاپ نخستین کتاب دی باکس توسط خود گراس و با چاپ سنگی طراحی شده است. در فصل‌های نخستین این کتاب گراس ضمن اشاراتی کوتاه به رمان‌های موش و گربه (1961) و سال‌های سگی (1963) رویدادهای گذشته را به طور پیاپی و پشت سر هم تصویر کرده است.

قابل ذکر است که این دو اثر به همراه رمان مشهور طبل حلبی (1959) که گراس را موفق به اخذ جایزه نوبل ادبیات کرد، تریلوژی (اثر ادبی سه‌گانه) دانزیک را تشکیل می‌دهند.

در پیش‌خوانش غیررسمی کتاب دی‌ باکس آمده است: منظور از باکس یک دوربین مدل قدیمی است از همان‌هایی که پیش‌تر به عنوان هدیه به جوان‌تر‌ها داده می‌شد. با این تفاوت که این دوربین آگفا که به عکاس پیری به نام ماری متعلق است، علاوه بر عکاسی چیزهای دیگری نیز برای گفتن دارد. از زمانی‌که این دوربین حوادث جنگ و آتش‌سوزی‌های مرگبار برلین را پشت‌سرگذاشته دیگر توجه چندانی به زمان حال نمی‌کند. به عبارت دقیق‌تر عکس‌های گرفته شده با این دوربین ترسیم‌کننده زمان گذشته و آینده است. لذا از به آب انداختن یک کشتی (گذشته) تا غرق شدن غم‌انگیز آن (آینده) گرفته تا جمعی از انسان‌های عصر حجر را که هم‌اکنون دور یک میز در اتاق نشیمن نشسته‌اند را می‌توان در عکس‌های گرفته شده با این دوربین مشاهده کرد. لارا یکی از شخصیت‌های این داستان در یکی از عکس‌ها تصویر اسبی را که همواره آرزوی داشتنش را دارد می‌بیند و نانا دیگر شخصیت خردسال این داستان، خود را در کنار پدرو مادرش ‌ که جدا شده اند با هم سوار بر یک چرخ و فلک بلند می‌بیند. در حقیقت شخصیت‌های این داستان که 8 کودک هستند در مقابل این دوربین می‌نشینند و این عبارت را تکرار می‌کنند: ماری هرچه می‌خواهی از جعبه آرزو کن.

گونتر گراس این کتاب را به گفته خود در بر گیرنده داستان‌هایی از تاریک‌خانه خود می‌داند که وی در ادامه نگارش زندگینامه خودنگاشتش به رشته تحریر درآورده است.

گراس در 9 فصل این کتاب به توصیف دوران فعالیت هنری خویش از سال‌های آغازین پس از جنگ تا اواسط سال 1995 می‌پردازد. این در حالی‌ است که به گفته کارشناسان آن‌چنان که از پیش‌خوانش فصل‌های آغازین این کتاب در انتشارات اشتایدل بر می‌آید هرگز نمی‌توان دی باکس را یک زندگینامه خودنگاشت‌کلاسیک دانست. 8 کودک که هم اکنون بزرگ شده اند از پدرشان سخن می‌گویند. آنها در کنار هم و البته گاهی دوستانه و منتقدانه و گاهی نیز شاکیانه مشغول یاد آوری دوران کودکی خویش در کنارافراد پیر و زنان قوی خانواده از جمله مادرشان هستند و در این میان آنها به نوعی جایگزین یک راوی شخص اول در این زندگینامه تخیلی شده‌اند.

نقطه ثقل داستان نیز یک دوربین عکاسی قدیمی آگفای شماره 54 است و شخصیت ماری که گراس او را به یاد همکارش ماریا راما خلق کرده، نام عکاسی است که با این دوربین کار می‌کند.

در حقیقت بخش اعظم خاطرات کودکان در این داستان مربوط به مدت زمانی است که آنها با ماری و جعبه جادویی اش سپری کرده‌اند. در بخش‌هایی از این کتاب درباره ماری چنین آمده است: او یک دوربین هاسبلاد (دوربین‌های دهه 1940 سوئد) با مارک لایکا دارد و فقط زمانی با این دور بین کار می‌کند که دوست نویسنده‌اش در جستجوی تصاویری برای کتابش به او بگوید: ماری عکس بگیر.

گراس در این کتاب که با عبارت روزی پدری بود آغاز می‌شود از زاویه دید این دوربین خاص، به سطح دومی از هنر روایت از یک سو و نوعی پرسپکتیو غیر منتظره از دیگر سو دست یافته است. گراس این کتاب را بیش از هر چیز نوعی یادبود شاد برای همکار و دوست خانوادگی‌اش ماریا راما می‌داند و می‌گوید: جعبه در این کتاب ابزاری است که مرا در نوشتن یاری می‌رساند. در بخش‌هایی از این کتاب آمده است: پدر خانواده عکس‌های این دوربین را نیاز دارد تا بتواند تمامی آنچه را که در گذشته روی داده است به دقت و با تمام جزئیات تجسم کند. باید دید این نویسنده نامدار جهانی با تخیل نامحدود و طنز خاص نوشته‌هایش این‌بار چگونه توانسته است از کوله‌بار یک عمر تجربه‌های کسب شده در زندگی پرفراز و نشیبش برای خلق اثر ادبی دیگری سود ببرد.