جای پای بشر بر طبیعت‌

جمعیت جهان پس از 6/1 میلیارد نفر در سال 1900 در حال حاضر به حدود 6 میلیارد نفر رسیده است. البته در سال 2020 به حدود 8 میلیارد نفر می‌رسد و شاید بین 8 تا 10 میلیارد در قرن آینده ثابت بماند. به این ترتیب حدود 8 میلیارد نفر باید برای مصرف بیشتر مبارزه کنند. این موضوع فشار سنگینی را به زمین تحمیل خواهد کرد و فشاری که زمین در برابر این افزایش تعداد بر ما وارد می‌کند، تنها مربوط به نقصان انرژی و مواد معدنی نخواهد بود؛ بلکه کمبود آب، غذا و زمین‌های حاصلخیز هم شامل آن می شود. مقدار متوسط زمین حاصلخیز برای تامین نیازهای یک شخص از جمله مصرف غذا، محصولات چوبی، سوخت و دفع زباله است. کارشناسان این مشکل را جای پای اکولوژیکی می‌نامند. اگر جمعیت کنونی جهان از لحاظ مصرف به سطح کشورهای صنعتی امروز برسد، با تکنولوژی امروزی 2 سیاره زمین دیگر نیاز داریم.

البته این حادثه اتفاق نخواهد افتاد، ولی بقیه جهان همگی در این مسیر غیرممکن گام برمی‌دارند و نتیجه آن مضیقه بیشتر نه برای رسیدن به سطح مصرف بالا؛ بلکه برای بقای در یک سطح قابل قبول از استاندارد زندگی است.

امروزه پیشرفت‌های فنی، بهره‌برداری را در بیشتر نقاط جهان افزایش داده است؛ اما قیمت ذخایر طبیعی جهان بسرعت روبه کاهش است. صید ماهی از اقیانوس به حدود 90 میلیون تن در سال رسیده؛ اما چندین شرکت ماهیگیری بزرگ از جمله یکی از ثروتمندترین آنها در شمال غرب ساحل آتلانتیک ورشکست شده‌اند. مهمتر از این،‌ کاهش سرانه زمین مزروعی در جهان است که به علل فرسایش خاک، کمبود آب و رشد جمعیت صورت گرفته است.

اصغر محمدی‌فاضل، محقق و کارشناس محیط‌زیست در این باره می‌گوید: همه رهبران دولتی، علمی و صنعتی جهان می‌دانند که انسان باید از تمام فناوری‌های موجود و استعدادهای خود برای عبور از سخت‌ترین تنگناها در چند دهه آینده بهره گیرد. برای نجات زمین‌های زراعی، ایجاد سوخت‌های بدون کربن و کوچک کردن بخش‌های صنعتی، ابتکارات بیشتری مورد نیاز است.

اما یک نیاز حیاتی‌تر وجود دارد که به غیر آن همه تلاش‌ها هیچ خواهد شد و آن کاهش و سپس معکوس کردن رشد جمعیت جهان است. برای یک زندگی بی‌خطر در سیاره زمین انسان باید از تمام قدرت و استعداد خود برای کاهش جای پای اکولوژیکی خود استفاده کند که در این صورت در قرن جدید زمانی از تنگنا خارج می‌شویم و شرایط بهتری از آنچه که امروز داریم، خواهیم داشت.

نباید فراموش کرد که مسوولیت دیگر ما، نجات مخلوقات و جهان است. فشار روی اکوسیستم‌های طبیعی مانند جنگل‌ها، اراضی بارانی و دریاها بسیار شدید است. نابودی گروهی و جمعی گونه‌ها خصوصا در مناطق استوایی که بیشترین تنوع زیستی در آنجا وجود دارد، طبیعی شده است و نابودی گونه‌ها با افزایش رشد جمعیت و افزایش طرح‌های نامناسب اقتصادی شدت می‌گیرد.

براساس گزارش سازمان ملل، احتمالا در چند دهه آینده، 20 درصد گونه‌های جهان را از دست خواهیم داد. نابودی اکوسیستم‌ها و گونه‌های تشکیل‌دهنده آنها باعث تضعیف و فرسایش پایه‌های محیط‌زیست کره زمین، تهدید ثروت‌های بیکران نهفته در گونه‌‌های وحشی و تضعیف غرور کشورها به میراث طبیعی‌شان می‌شود.

بی‌شک این نابودی تا حدی ناشی از نقض تعهدات اخلاقی و مذهبی ما نسبت به سیاره‌مان است. از این رو برای محدود کردن خسارات و به خاطر آوردن نسل‌های آینده، هر کشوری باید یک خط‌مشی ذخایر طبیعی با اولویت‌ تنوع‌زیستی ایجاد کند. تنوع‌زیستی کشورها باید بدقت مطالعه شود و برنامه‌ریزی‌های لازم درباره آنها صورت گیرد و حفاظت از این منابع ارزشمند باید در هر طرح اقتصادی گنجانده شده و مورد حمایت قرار گیرند.

نگرشی نو به حفاظت از تنوع‌زیستی‌

مایکل بالتین، مشاور ارشد محیط‌زیست در سازمان ملل متحد یونسکو در این باره می‌گوید: تصویری از شهری مانند سان‌فرانسیسکو یا نایروبی در قرن 19 را با وضعیت کنونی آن مقایسه کنید؛ بی‌نظمی وحشتناک و گسترش بی‌رویه شهرنشینی کاملا آشکار است. در طول این دوره کوتاه، چهره زمین بیش از هر زمان دیگری پس از عصر یخبندان تغییر کرده است.

وی می‌افزاید: گسترش تقاضای سرانه، ادامه رشد جمعیت  همراه تاثیرات عظیم تکنولوژیکی، همه با هم وضعیت غیرطبیعی سطح زمین را در قرن‌ آینده افزایش خواهند داد و کل اراضی زمین در تهدید خواهند بود. هم‌اینک بسیاری از گونه‌های تنوع‌زیستی مورد توجه قرار گرفته و فرصتی برای حفاظت از آنها خارج از باغ‌وحش و باغ‌های گیاه‌شناسی پیش آمده است؛ اما متاسفانه چنین مناطقی بشدت تحت تاثیر فعالیت‌های انسانی به گونه‌های مختلف قرار گرفته‌اند.

انجام اقدامات به نامنظم‌ترین شکل، تجزیه و فروپاشی مناظر،‌ نابودی ساختار اکوسیستم‌ها و به‌هم زدن وظایف آنها، اراضی مرطوب و جنگل‌ها را در معرض آسیب قرار داده‌اند.

اولین اقدام در آینده برای حفاظت از تنوع‌زیستی برخورد با این روند مخرب است. این برخورد از طریق برنامه‌ریزی استفاده از زمین صورت می‌گیرد.

در واکنش نسبت به نابودی تنوع‌زیستی، مناطقی را به عنوان پارک ملی یا ذخایر زیستی از نفوذ انسان دور نگه داشته‌اند که این مناطق در گذشته نقش مهمی در حفاظت از تنوع‌زیستی داشتند و در آینده هم می‌تواند به عنوان راهکاری کلیدی استفاده شوند.

از سوی دیگر از آنجا که هم‌اکنون بیشتر این نواحی حفاظت شده بدون رضایت قلبی مردم اطراف منطقه ایجاد شده‌اند، همواره در معرض تهدید طمع به زمین‌های بیشتر و تخریب قرار دارند. در این شرایط، یونسکو طرح جدیدی را در بسیاری از مناطق اجرا کرده که با نام «طرح ذخیره‌گاه‌های زیست‌ کره» مورد حمایت یونسکو است و این مناطق در بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده‌اند و از طریق یک شبکه جهانی برای تحقیقات علمی و اقتصادی مورد حمایت قرار می‌گیرند. براساس گزارش یونسکو، کلید موفقیت چنین نگرشی در انعطاف‌پذیری در حفاظت از تنوع‌زیستی با همکاری جوامع محلی نهفته است که آنها را در برنامه‌ریزی و اداره این مناطق مشارکت داده و از منافع مستقیم آن مطمئن می‌سازد.

منافع اقتصادی این طرح‌ها از منطقه‌ای به منطقه دیگر بسیار متفاوت است، ولی با ابزارهایی از قبیل محصولات جنگلی غیرالواری، اکوتوریسم و بهبود وضع روستایی با تسهیلات بهتر و مراقبت‌های بهداشتی بیشتر می‌توان به آن کمک کرد. تجربه نشان می‌دهد چنین نگرشی با هزینه‌های سرمایه‌گذاری نسبتا پایین هم در کشورهای پیشرفته و هم در کشورهای در حال توسعه کارایی دارد. این چنین طرحی برای مدیریت اکوسیستم‌ها می‌تواند تشکیل‌دهنده اجزای اصلی برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای و توسعه در قرن آینده باشد.

اجرای این طرح‌ها امتیازات بیشتری از جمله دور نگاه داشتن مردم روستایی از شهرها و تفویض اختیار به آنها در ایفای یک نقش اساسی در حفاظت از تنوع‌زیستی دارد و در عین حال به آنان اجازه می‌دهد تولیدات خود را در بازار با کالاها و خدمات ویژه مبادله کنند.

حمیده‌سادات هاشمی‌